ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
30
2181-3187
SONNING LEKSIK – GRAMMATIK XUSUSIYATLARI
Shаhrisаbz dаvlаt pedаgogikа instituti
Pedаgogikа fаkulteti
BT-1-24 tаlаbаsi
Tojiyeva Xolbibi Abdusalom qizi
АNNOTАTSIYА:
Mazkur maqolada mustaqil soʻz turkumlaridan biri bo‘lgan;
predmetning miqdorini, sanoq jihatdan tartibini bildiruvchi soʻzlar guruhi hisoblangan
son so‘z turkumi haqida atroflicha ma’umot beriladi. Sonning leksik-grammatik
xususiyatlari, turlari, morfologik xususiyatlari, otlashib kelishi va ma’nolariga atroflicha
to‘xtalib o‘tilgan.
ANNOTATION:
This article is one of the independent word groups; A detailed
report is given about the numerical word group, which is a group of words that indicates
the quantity and numerical order of the subject. The lexical-grammatical features, types,
morphological features, conjugation and meanings of the number are discussed in detail.
АННОТАЦИЯ:
Данная статья является одной из самостоятельных групп
слов; Подробно сообщается о числовой группе слов, которая представляет собой
группу слов, обозначающую количество и числовой порядок предмета. Подробно
рассмотрены лексико-грамматические особенности, виды, морфологические
особенности, спряжение и значения числа.
Kаlit so‘zlаr:
son, sonning ma’no turlari, leksik xususiyatlari, otlashgan son, sanoq
son, miqdor son, dona son, chama son, jamlovchi son, taqsim son va kasr son.
Key words:
number, semantic types of number, lexical properties, accusative
number, countable number, quantitative number, unit number, sum number, total
number, division number and fractional number.
Ключевые слова:
число, семантические типы числа, лексические свойства,
винительное число, счетное число, количественное число, число единицы, число
суммы, общее число, число деления и дробное число.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
31
2181-3187
biri; predmetning miqdorini, sanoq
jihatdan tartibini bildiruvchi soʻzlar guruhi. Son narsa-buyumning sanog‘ini, joylashish
tartibini, ish-harakatning bajarilish tartibini bildirgan so‘zlar son deyiladi. Necha?
Qancha? Nechanchi? so‘roqlariga javob bo‘ladi. Har qanday son raqam ko‘rinishida
ifodalanadi. Oz, ko‘p so‘zlari ham miqdorni ifodalaydi. Eski o‘zbek tilida tuman (100
000), lak (yuz ming) sonlari ham bo‘lgan. Boshqird, uyg‘ur tilida ming (o‘n)ni bildirgan.
Son predmetning miqdorini bildiradi. Shuning uchun gapda predmet tushunchasini
ifodalovchi otga bog‘lanib keladi. Son otga bog‘lanib kelgan konkret miqdorni
ifodalaydi. Otga bog‘lanmagan holda ham qo‘llanadi. Otga bog‘lanmagan holda ham
qo‘llanadi. Bunda miqdor mavhum, abstrakt bo‘ladi. (hisoblashda).
Sonning morfologik xususiyatlari: 1) turlanmasligi: Bir ozdan keyin shoir
holvafurush tandirdan yangi uzilgan ikkita non bilan juda nafis ishlangan mis lagan
kesma holva olib chiqdi: 5 kitob, 10 talaba. Otga bog‘langanda, son bog‘langan
sifatlarning ot tushib qolganda (otlashadi). Turlanadi (2 xil tushunchani – miqdor,
predmetni, tasavvurni aks ettiradi). Bilagi zo‘r birni yiqar, bilimi zo‘r mingni. Otlashgan
son fikrni stimistik jihatdan ixcham, obrazli ifodalash uchun xizmat qiladi. Hamma
turlari ham turlanmaydi, chamali son (-tacha, -lab) –lar, va kasr songa qo‘shilmaydi.
Sonning turli modal formlarini hosil qilgan forma yasovchi qo‘shimchalar bor, -ta, -
tacha, -tadan, -ov kabi. Sonning bu modal formalari predmetning to‘dasini, taxminiy
miqdorini, taqsimini ko‘rsatadi: beshtadan daftar, uchchala talaba v.h.
Son ham sifat va ravish kabi belgi tasavvurini bildiradi va shu jihatdan oʻsha
predmetning belgisini, ravish harakatning belgisini, Son
esa predmetning miqdori, sanogʻi va tartibiga ko‘ra belgisini bildiradi. Sonlar otlar bilan
birga qoʻllanib, bir necha predmetlarning yigʻindisini, aniq miqdorini (beshta kitob) yoki
noanik, miqdorini (oʻntacha bola) ifodalaydi. Son harflar bilan ifodalanadi (bir, oʻn,
ellik) yoki arab va rim raqamlari bilan (3, 5, 10, V, IX, XX) koʻrsatiladi.
Sonlarning otlashishi. Son bog‘lanib kelgan ot qo‘llanmaganda, otga qo‘shilib
kelgan so‘z o‘zgartiruvchi affikslar, ya’ni egalik, kelishik hamda shakl yasovchi ko‘plik
affiksini olishi mumkin. Bunday morfologik jihatdan o‘zgargan son otlashgan son
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
32
2181-3187
sanalib, gapda ot bajargan ega, to‘ldiruvchi, qaratqich-aniqlovchi, kesim kabi sintaktik
vazifalarni bajaradi: Birov tosh, birov gul, o‘z joyida ikkovi ham yaxshi. Bilagi
zo‘r birni yiqar, bilimi zo‘r mingni. O‘nning yarmi besh.
Otlashgan son fikrni stilistik jihatdan ixcham obrazli ifodalashi uchun xizmat qiladi.
(Maqol, matal, aforizmlarda ko‘p uchraydi) Sonning hamma turlari ham morfologik
jihatdan o‘zgarmaydi (chama son – tacha, -lab, -lar kasr songa qo‘shilmaydi).
Sonlar maʼno xususiyatiga koʻra, 2 asosiy turga boʻlinadi: miqdor sonlar va tartib
sonlar.
Miqdor
Sonlar
predmetning
miqdori, sanogʻiga koʻra belgisini
miqdor Slar 6 turga boʻlinadi: sanoq son, dona son, chama son,
jamlovchi son, taqsim son va kasr son.
Sanoq son — predmetning sanogʻini bildiruvchi miqdor son turi (bir, ikki, oʻn,
yuz). Dona son — predmetning miqdorini donalab koʻrsatuvchi miqdor son. Bunday
sonlar sanoq songa -ta qoʻshimchasini qoʻshish bilan hosil qilinadi (beshta kitob, qirqta
daftar). Predmetlarni donalab koʻrsatishda sonlar juft, metr, nusxa, nafar, bosh, tup kabi
hisob (numerativ) soʻzlar bilan birga qoʻllanadi: bir juft qoʻshiq, ikki metr atlas, besh tup
oʻrik va boshqa. Chama son predmetning noaniq miqdorini, taxminan hisobini
koʻrsatadi. Miqdor sonning bu turi 2 usul bilan: sanoq songa -tacha, -lab, -larcha
affikslaridan birini qoʻshish (oʻntacha, oʻnlab, oʻnlarcha) va turli sonlarni juftlash yoki
ayrim soʻzlar bilan birga qoʻllash orqali hosil qilinadi. Jamlovchi son bir turdagi
predmetlarning yigʻindisini ifodalaydi, ularni jamlab koʻrsatadi; sanoq songa -ov, -ala
affikslarini qoʻshish bilan hosil qilinadi (beshov, oltov; uchala, toʻrtala). Taqsim son
predmet miqdorini teng qismlarga taqsimlash, guruhlash yoʻli bilan bildiradi va sanoq
songa -tadan affiksini qoʻshish orqali hosil qilinadi (beshtadan boʻlib kelmoq, toʻrttadan
qalam ushlamoq). Kasr son butunning qismlarini bildiradi va, odatda, sanoq sonning
chiqish va bosh kelishik shaklidagi birikmasi orqali ifodalanadi. Tartib son predmetning
anik, miqdorini, ketma-ketligini ifodalaydi. Ular sifatlarga yaqin boʻlib, ular kabi
predmet belgisini bildiradi; sanoq sonlarga —(i)nchi (baʼzan lamchi) affiksining
qoʻshilishidan hosil boʻladi: birinchi, ikkinchi, oʻninchi; birlamchi, ikkilamchi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
33
2181-3187
Tuzilishiga kura, Sonlar 4 turga boʻlinadi: sodda son — birgina soʻzdan
ifodalanadi: bir, oʻn, ellik, ming; murakkab son — ikki yoki undan ortiq oʻzakning
birikuvidan hosil boʻladi: oʻn ikki, qirq besh, bir yuz ellik olti, ikki ming toʻrtinchi; juft
son — birdan ortiq sonning nisbiy teng bogʻlanishi asosida tashkil topadi va taxminan
miqdorni bildiradi: besh olti kishi, oʻn oʻn besh kun, ellik oltmish xonadon. Takroriy son
— bir xil oʻzaklarning aynan takrorlanishidan hosil boʻladi va jamlash yoki taqsimlash
maʼnolarini ifodalaydi: birbir aytib chiqdi, beshta beshta boʻlib saflanmoq, kitobni oʻnta
oʻnta qilib taxlamoq.
Oʻzbek tilida son kategoriyasining 2 turi mavjud: birlik son — bir turdagi narsa
buyumlardan bittasini (oʻquvchi, daftar, daraxt); predmetning bir (yakka) shaxsga
tegishliligini (ukam, daftaring, qalami); olmoshlarda shaxsning yakkaligini (men, sen,
u); feʼllarda harakatni bir (yakka) shaxs bajarishini (oldim, kelding, koʻraman, oʻqiysan,
boradi) bildiradi; koʻplik son — predmetning birdan ortiqligini, koʻpligini, uning birdan
ortiq (koʻp) shaxsga tegishliligini (kitoblar, daraxtlar; kitobimiz, maktabingiz, uylari);
olmoshlarda shaxsning birdan ortiq (koʻp)ligini (biz, siz, bizlar, ular); feʼllarda harakatni
birdan ortiq shaxs bajarishini (bordik, borganmiz, boramiz; ishlasak, ishlasangiz)
bildiradi. Otlarda birlik sonni koʻrsatadigan maxsus qoʻshimcha yoʻq, koʻplik son esa -
lar affiksini qoʻshish orqali hosil qilinadi. Koʻp tillarda birlik son koʻplik songa qarama
qarshi qoʻyiladi. Biroq ayrim tillarda (som tillarida, Avstraliya va Amerikaning mahalliy
tillarida) ikkilik son, baʼzan uchlik son gʻam uchraydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
G‘.Abdurahmonov,A.Sulaymonov ,,Hozirgi o‘zbek adabiy tili sintaksis’’ 1980
2.
N.Mahmudov, A.Nurmonov,A.Sobirov, D.Nabiyeva, A.Mirzaahme-dov Ona
tili. Umumta’lim maktablarining 7-sinfi uchun darslik. T., «Ma’naviyat» 2005
3.
Anvarovna, Umarova Dilafruz. “Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ijtimoiy
ustanovkalarni rivojlantirish texnologiyasi.” Tadqiqotlar 31.4 (2024).
