ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
15
2181-3187
BUYRAK TRANSPLANTATSIYASI VA POSTTRANSPLANTATSION
DAVRNING KLINIK XUSUSIYATLARI
Ismoilov Ibodjon Imomjonovich
Buxoro davlat tibbiyot instituti
Annotatsiya.
Organ transplantatsiyasi muvaffaqiyatini belgilovchi muhim
omillardan biri donor va retsipient to'qimalarning immunologik mosligidir. O'tgan
asrning so'nggi o'n yilligidagi fundamental immunogenistika sohasidagi yutuqlar, bu
oqsillarning asosiy funktsiyalarini amalga oshirish mexanizmlarini konkretlashtirishga
imkon berdi.
Kalit so’zlari.
Immunitet, buyrak, bemor, yurak-qon tomir kasalliklari, asorat,
transplantatsiya.
Dunyoda 850 million kishi turli buyrak kasalliklari bilan xastalangan.
Taxminlarga ko'ra, «...surunkali buyrak kasalligi (SBK) 2040-yilga borib, butun
dunyoda xayot davomiyligining qisqarishiga olib keluvchi sabablar orasida 5-o'rinni
egallaydi...»1. Davo choralari o'tkazilmagan taqdirda va bemorlarda og'ir yurak-qon
tomir kasalliklari (YUQTK) yoki boshqa asoratlar rivojlanganida, SBK kasallikning
terminal davrigacha kuchayib borib, bu holatda xayot faoliyati ko'rsatkichlarini saqlab
turish uchun gemodializ yoki buyrak transplantatsiyasi o'tkazish talab etiladi. Terminal
buyrak yetishmovchiligi bo'lgan bemorlarning ko'pchiligi gemodializ bilan
davolanmoqda va ularning ulushi barcha buyrak o'rin bosuvchi terapiyasi olayotgan
bemorlarning 80%ini tashkil etmoqda. SBK bilan og'rigan bemorlarning asosiy o'lim
sababi, yurak-qon tomir patologiyalari kuzatiladigan asoratlar xisoblanadi.
Organ transplantatsiyasining muvaffaqiyatini belgilovchi muhim omillardan biri
bu donor va qabul qiluvchining to'qimalarining immunologik uyg'unligi. O'tgan
asrning so'nggi o'n yilligidagi asosiy nmmunogenstika sohasidagi yutuqlar oqsillarning
asosiy funktsiyalarini amalga oshirish mexanizmlarini belgilashga imkon berdi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
16
2181-3187
Immun javobining genlari bilan kodlangan, shuningdek, inson immunitetining
serologik javobining genlarini molekulyar genetik zararga o'tkazish jarayoni nafaqat
ushbu yutuqlarni tibbiyotga kiritish uchun mutlaqo yangi imkoniyatlarni ochib berdi,
balki ularni misli ko'rilmagan darajada amalga oshirishga imkon berdi [22, 72].
Buyrak kasalliklari terminal bosqichidagi bemorlarda umumiy axoli bilan
solishtirganda, yurak-qon tomir kasalliklaridan o'lim kursatkichi 10-30 marta ko'proq
tashkil etadi.Jahonda SBK 5-bosqich bemorlarida YUQTK kechishi, asoratlari va
davolashga qaratilgan keng qamrovli ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Ular asosan
yurak va qon tomirlarning ma'lum bir patologiyasini o'rganishga bag'ishlangan.
Gemodializ qabul qiluvchi bemorlarda ularning soni, tarkibi, kechish xususiyatlari va
bemorlar yashovchanlik ko'rsatkichiga ta'sirini baholash, maksadga yo'naltirilgan va
tizimli ravishda, ma'lum bir bemorlarda YUQTKning klinik va prognostik ahamiyatini
baholash, shahar va qishloq populyatsiyasi dializ oluvchi bemorlaridagi YUQTKning
qiyosiy baholash alohida ahamiyat kasb etadi.Mamlakatimizda tibbiyot sohasini
rivojlantirish, uni jahon andozalari talablariga moslashtirish, sog'liqni saqlash tizimini
takomillashtirish va aholining ijtimoiy himoyalashga qaratilgan qator vazifalar
belgilangan «...mamlakatimizda aholiga ko'rsatilayotgan tibbiy yordamning
samaradorligi, sifati va ommabopligini oshirish, shuningdek, tibbiy standartlashtirish
tizimini shakllantirish, tashxis qo'yish va davolashning yuqori texnologik usullarini
joriy qilish, patronaj xizmati hamda dispanserizatsiyaning samarali modellarini
yaratish orqali, sog'lom turmush tarzini qo'llab-quvvatlash va kasalliklarni profilaktika
qilish...»2 kabi vazifalar belgilangan. Ushbu vazifalar aholi orasida turli darajadagi
surunkali buyrak kasalliklarini tashxislash vadavolashda tibbiy xizmat ko'rsatishni
yangi bosqichga ko'tarish hamda sifatli tibbiy xizmat ko'rsatishda zamonaviy
texnologiyalarni qo'llashni takomillashtirish orqali kasalliklar asoratlari natijasida
yuzaga keladigan nogironlik va o'lim ko'rsatkichini kamaytirish imkonini beradi.
Buyrak transplantatsiyasi (BT) transplantatsiya tibbiyotining birinchi fanlaridan
biri bo'lib, tasdiqlanganklinikada buyrak etishmovchiligining so'nggi bosqichi bo'lgan
bemorlarga yordam ko'rsatish standarti sifatida o'rnatilgan. O'rtacha umr ko'rish va
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
17
2181-3187
uning sifati bo'yicha gemodializ bilan solishtirganda BT ning muhim
afzalliklarixususiyatlari, shuningdek, iqtisodiy jihatdan, uni tanlash usuli, ayniqsa,
nisbatan yoshlar orasidabemorlar. BT uchun ko'rsatmalar bayonoti jarroh-
transplantolog va nefrolog tomonidan birgalikda amalga oshiriladi.yoki urolog
(yoki/va pediatr). Bunday bemorlar odatda surunkali dializ bilan og'rigan
bemorlardir.bemorlar. LTdan keyin bir yillik greftning omon qolish darajasi 95% dan
oshadi va uning ehtimolitransplantatsiya qilinganidan keyin 3-6 oy ichida rad etish - 7-
10% dan kam. Imkoniyatlar ham borGemodializsiz yoki undan oldin LT - tirik
qarindoshdan profilaktik LT deb ataladiburrow (tirik donor). Ushbu usulning afzalligi
rejalashtirilgan jarrohlik aralashuvidir.Bundan tashqari, nisbatanyaqinda klinik
amaliyotda tirik tug'ilishdan heterojen AB0 TP ham kiritilgan.tabiiy donor. LT dan
keyin immunosupressiv terapiya rejimini tanlash amalga oshiriladi, bu esaqabul
qiluvchining asosiy va birga yuruvchi kasalliklariga to'g'ri keladi. Bunga alohida e'tibor
qaratilmoqdanefroproteksiya. Bemor natijalarini yanada yaxshilash uchun istiqbolli va
muhimLTdan keyin yangi kamroq toksik va diabetogen bo'lmagan immunosupressiv
dorilarni ishlab chiqish.
Surunkali buyrak etishmovchiligining so'nggi bosqichini davolash eng dolzarb
zamonaviy tibbiy va ijtimoiy muammolardan biridir. Oxirgi bosqich surunkali buyrak
etishmovchiligi uchun buyrakni almashtirish terapiyasining mavjud usullari:
gemodializ. Perntoneal dializ va buyraklarning allotransplantlari doimiy ravishda
takomillashtirilmoqda, bu esa bemorlarning umr ko'rish davomiyligini oshirishga olib
keladi, lekin har doim ham - sifat jihatidan. Shu bilan birga, buyrakni almashtirish
terapiyasiga muhtoj bo'lgan bemorlarning soni doimiy ravishda oshib bormoqda, bu
J10 mavjudligini murakkablashtiradi. Bugungi kunda buyrak transplantatsiyasi
buyrakni almashtirish terapiyasining optimal usuli hisoblanadi, chunki u bemorlarning
hayot davomiyligi va sifatini perntoneal va gemodializga qaraganda ancha oshiradi.
Bundan tashqari, ma'lumki, buyrak transplantatsiyasi bemorlarning yuqori hayot
sifatini ta'minlaydi, shuningdek, iqtisodiy nuqtai nazardan buyrakni almashtirish
terapiyasi usulida eng ko'p afzal ko'riladi [5],
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
18
2181-3187
Terminal surunkali buyrak etishmovchiligini davolash (TPN) hozirgi zamonaviy
tibbiy va ijtimoiy muammolardan biridir. Buyrak almashtirish davolash (PTA) mavjud
usullari: gemodializ (DG). perntoneal dializ (PD) allotransplantatsion buyrak (ATP)
doimiy ravishda takomillashib boradi, bu esa bemorlarning umr ko'rish
davomiyligining oshishiga olib keladi, lekin har doim emas - sifat [102, 123]. Shu bilan
birga, stdga muhtoj bemorlarning soni doimiy ravishda oshib boradi, bu esa J10, 41,
69 ning mavjudligini murakkablashtiradi. Bundan tashqari, buyrak transplantatsiyasi
bemorlarning hayot davomiyligi va sifatini perntoneal va gemodializdan [95, 14], 366]
ko'proq darajada oshirganligi sababli, buyrak transplantatsiyasi bemorlarning hayot
sifatini yanada yuqori darajada ta'minlaydi va iqtisodiy ko'rish nuqtasidan
[100,120],Organ transplantatsiyasi muvaffaqiyatini belgilovchi muhim omillardan biri
donor va qabul qiluvchi to'qimalarning immunologik muvofiqligi hisoblanadi. O'tgan
asrning so'nggi o'n yilligidagi yutuqlar, oqsillarni asosiy funktsiyalarini amalga
oshirish mexanizmlarini aniqlashtirishga imkon beradigan asosiy nmmunogenstika
sohasida. Immun javob, shuningdek, molekulyar va genetik zarar uchun inson immun
javob e serologik genlar o'rganish o'tish genlar kodlangan, nafaqat tibbiyot, bu
yutuqlarni amalga oshirish tubdan yangi iloji kashf, lekin h misli ko'rilmagan tezlik
bilan ularni amalga oshirish imkonini berdi [22,] 72].Bu yutuqlar tufayli, (molekulyar
genetik tipnrovannya asosida donor tanlash uchun yoqilgan markazlarida yillik omon
qolish natijalariga ko'ra) buyrak ko'chirib samaradorligi oshdi20%. Shu bilan birga,
graft funktsiyalarining qolgan ko'rsatkichlari sezilarli darajada yaxshilandi.
Zamonaviy immunosupressin usullarini kashf qilish va ulardan foydalanish
operatsiyadan keyingi birinchi yil ichida o'tkir rad etish reaktsiyasini ishlab chiqish va
transplantatsiya omon qolishini kamaytirish imkonini berdi, bu esa rsial
allatraneplantat (PAT) ning uzoq muddatli omon qolish ko'rsatkichlarini qoniqarsiz
qoldirdi. Ma'badda "donor balya-recipieit" ziddiyatini bashorat qilish yo'llari faol
rivojlanmoqda.
Xususan organ va buyrak ko'chirib immunologik parametrlarini o'rganish
tadqiqotchilar qiziqish har doim yuqori darajada qoldi, lekin qabul qiluvchi tanasi va
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
19
2181-3187
donor organi o'rtasidagi nozik munosabatlarni o'rganish imkoniyati so'nggi yigirma yil
ichida paydo bo'ldi. Asosiy immunologiya sohasidagi bir qator muhim kashfiyotlar
bilan bog'liq. Bu esa, yangi ishonchli va yuqori sezgir tadqiqot usullari, zamonaviy
asbob-uskunalar va diagnostika tizimlarini keng joriy etishga olib keldi [17, 20, 31].
Yangi murakkab usullardan foydalanish klinik tushunishni talab qiladi.
Shunday qilib, HLA-aiti genlar tnpirovaniya molekulyar-genetik yondashuv
amaliyotga joriy keyin, xususan, har ikki usul bilan olingan natijalarni qiyosiy tahlil
qilish uchun bir ehtiyoj bor edi, bunday tadqiqotlar histotipnirovanie bilan
shug'ullanuvchi dunyoning ko'plab laboratoriyalar tomonidan amalga oshirildi [22,
119, 126]. Olingan ma'lumotlar yozish natijalarida jiddiy kelishmovchiliklarni
aniqladi. Shuning uchun, shunga o'xshash ishlar, oxir-oqibat, nmmunofenotnrovaniya
optimallashtirish davom etmoqda va tegishli qoladi qaratilgan.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Infections in kidney transplant recipients treated wift mycophenolate mofetil //
X L I Congress of ERA-EDTA. - Lisbon, Portugal. - 2004. - P. 404 / Schetbakova
E,Vatazin A., Pasov S., Budnikova N., Agafonova S.
2.
Raychaudhuri S.P., Kundu-Raychaudhuri S., Tamura K., et al. FR255734, a
humanized, Fc-Silent, Anti-CD28 antidiv, improves psoriasis in the SCID mouse-
psoriasis xenograft model. J. Invest. Dermatol. 2008;128:1969-1976. PMID:18337836
DOI:10.1038/jid.2008.38
3.
Le Blanc K. Immunomodulatory effects of fetal and adult mesenchymal stem
cells. Cytotherapy. 2003; 5(6) :48 5 — 48
4.
Owen R.D. Immunogenetic consequences of vascular anastomoses between
bovine twins. Science. 1945;102:400401. DOI: 10.1126/science. 102.2651.400
PMID:17755278
5.
Isroilovich A. E. et al. The Role And Importance Of Gliah Neurotrophical
Factors In Early Diagnosis Of Parkinson Disease //Texas Journal of Medical Science.
– 2022. – Т. 5. – С. 1-6.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
20
2181-3187
6.
Abdukodirov E. I. et al. Study of bioelectric activity of the brain in patients with
neurosensorius deafness //Oriental Journal of Medicine and Pharmacology. – 2022. –
Т. 2. – №. 05. – С. 10-19.
7.
Imomjonovich I. I., Amirkulovna A. G. Methods of early detection of rejection
in a kidney transplant from a relative donor //Academicia Globe. – 2021. – Т. 2. – №.
05. – С. 293-295.
8.
Imomjonovich I. I., Amirkulovna A. G. Current immunological problems in
kidney transplantation. – 2021.
9.
Imomjonovich I. I., Fayzullayevich S. S., Erkinovich N. J. S. Immunogenesis of
kidney transplantation, maintenance of vital signs of transplanted kidney //Annals of
the Romanian society for cell biology. – 2021. – С. 6794-6798.
10.
Imomjonovich I. I. Maintaining vital signs of the transplanted kidney //World
Bulletin of Public Health. – 2023. – Т. 22. – С. 70-73.
11.
Imomjonovich I. I. Determination of vital quality indicators of immune cells
//образование наука и инновационные идеи в мире. – 2023. – Т. 22. – №. 8. – С.
89-92.
12.
Mirakramovna Y. M. et al. Covid-19 dan keyin rivojlangan miyelitlar
//образование наука и инновационные идеи в мире. – 2025. – Т. 63. – №. 2. – С.
396-400.
13.
Mirakramovna Y. M., Kutbiddinovna R. G., Karimdzhanovna S. A. S. Clinical
and Neurological Features with Covid-19 Associated Cavernous Sinus Thrombosis
//Zhongguo Kuangye Daxue Xuebao. – 2024. – Т. 29. – №. 3. – С. 224-229.
14.
Mirakramovna Y. M. et al. Clinical diagnostic status of myelitis developed after
covid-19 //journal of new century innovations. – 2025. – Т. 71. – №. 1. – С. 6-9.
15.
Mirakramovna Y. M. et al. The importance of cerebral vascular anomalies in the
origin of cerebrovascular diseases //journal of new century innovations. – 2025. – Т.
71. – №. 1. – С. 3-5.
16.
Yakubova M. M., Rakhimova S. E., Kushaeva D. S. Presentation of the intestinal
microbiota as an independent organ //Original medicine. – 2023. – Т. 2. – №. 1.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
21
2181-3187
17.
Якубова М. М. Uyqu va insult. Yuzaga kelishi va kechishi xususiyatlari. – 2024.
18.
Abzalova, Muxsina Baxtiyor, and Marxamat Mirakramovna Yakubova. "Uyqu
va insult. Yuzaga kelishi va kechishi xususiyatlari."
Журнал гуманитарных и
естественных наук
13 (2024): 8-12.
19.
Fozilov, U. A., and Olimov S. Sh. "Improving The Treatment of Abnormal Bite
Caused by Severe Damage To The Jaw."
Journal of Advanced Zoology
44.S-5 (2023):
370-378.
20.
Abdurazzakovich F. U. Development of innovative diagnostic and prophylactic
dental obturators aimed at preventing the development of caries and its complications
in the orthodontic treatment of patients. – 2021.
21.
Fozilov U. A. Evaluation of the efficiency of Demineralizing Agents in
Treatment with Removable and Fixed Orthodontic Equipment in Children
//International Journal on integrated Education. – 2020. – Т. 3. – №. 7. – С. 141-145.
22.
Fozilov U. A. Clinical and Diagnostic Characteristics of the Development of
Tooth Decay in Children During Orthodontic Treatment with Removable and Non-
removable Equipment //JournalNX. – С. 227-228.
23.
Fozilov U. A. Diagnostics and prevention of the development of caries and its
complications in children at orthodontic treatment //JournalNX. – 2020. – Т. 6. – №.
07. – С. 276-280.
24.
Фозилов У. А. О проблеме скученности фронтальных зубов //Academy. –
2017. – №. 7 (22). – С. 94-96.
