ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
118
2181-3187
SAMARQAND SHAHAR EKOTIZIMINING BIOXILMA-XILLIGI.
(UNIVERSITET XIYOBONI MISOLIDA)
K. Sh.Normamatova
Sharof Rashidov nomidagi
Samarqand davlat universiteti
Annotatsiya.
Ushbu maqolada shahar ekotizmi va undagi bioxilma-xillik haqidagi ma’lumolar
tahlil qilingan. Shahar ekotizimi — bu inson tomonidan yaratilgan sun'iy yashash
muhiti ekanligi, unda abiotik omillar (masalan, havo, tuproq, suv) va tirik mavjudotlar
(odamlar, o'simliklar, hayvonlar) o'zaro aloqada bo'lishi , hamda Universitet xiyoboni
bioxilma-xilligi-ekotizmdagi barqarorlikni ta’minlovchi muhim jarayonlardan biri
ekanligini adabiyotlar tahlili va kuzatish ma’lumotlari orqali ko’rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
Universitet xiyoboni, shahar ekologiyasi, shahar ekotizmi, abiotik
omillar, bioxilma-xillik, o’simlik, hayvon, hashorat, tabiiy ekotizim.
Абстрактный.
В статье анализируются данные о городских экосистемах и их
биоразнообразии. На основе анализа литературы и данных наблюдений было
установлено, что городская экосистема представляет собой искусственную среду
обитания, созданную человеком, в которой взаимодействуют абиотические
факторы (например, воздух, почва, вода) и живые существа (люди, растения,
животные), а биоразнообразие Университетского проспекта является одним из
важных процессов, обеспечивающих устойчивость экосистемы.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
119
2181-3187
Keywords:
Университетский проспект, городская экология, городской
экотизм, абиотические факторы, биоразнообразие, растения, животные,
насекомые, природная экосистема.
Abstract.
This article analyzes the data on urban ecosystems and their biodiversity. It is
considered through literature analysis and observational data that an urban ecosystem
is an artificial living environment created by humans, in which abiotic factors (for
example, air, soil, water) and living beings (people, plants, animals) interact, and that
the biodiversity of the University Avenue is one of the important processes that ensure
the stability of ecosystems.
Keywords:
University Avenue, urban ecology, urban ecotism, abiotic factors,
biodiversity, plant, animal, insect, natural ecosystem.
Shahar ekologiyasini o'rganish globallashib borayotgan davrda tobora muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Bugungi kunda dunyo aholisining 50% dan ortig'i shaharlarda
yashaydi. Shuningdek, kelgusi 40 yil ichida dunyo aholisining uchdan ikki qismi
kengayib borayotgan shahar markazlarida istiqomat taxmin qilinmoqda.
Shahar
ekotizimi — bu inson tomonidan yaratilgan sun'iy yashash muhiti bo'lib, unda abiotik
omillar (masalan, havo, tuproq, suv) va tirik mavjudotlar (odamlar, o'simliklar,
hayvonlar) o'zaro aloqada bo'ladigan tizimdir. Tabiiy ekotizimlardan farqli o'laroq,
shahar ekotizimlari inson faoliyati natijasida shakllanadi va boshqariladi.
Samarqand shahar ekotizmi o’ziga xos strategik, ma’muriy,
iqtisodiy va
madaniy markaz hisoblanadi. Tarixiy shahar ekanligi, turizmni yaxshi rivojlanganligi
ham shahar ekotizmiga o’z tasirini ko’rsatadi.
Samarqand viloyatining doimiy aholisi
soni 2024-yil 1-yanvar holatiga ko‘ra 4 208,5 ming kishini tashkil etganligi, yil
boshidan 90,3 ming kishiga yoki 2,2 foizga ko‘payganligini, shuningdek, shahar
aholisi soni 1 542,9 ming kishini (jami aholi sonidagi ulushi 36,7 %), qishloq aholisi
soni 2 665,6 ming kishi (63,3 %)ni tashkil etganligi ma’lumotlarda aytib o’tiladi. Aholi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
120
2181-3187
sonining oshishi esa o’z navbatida ekotizmlarga ko’rsatiladigan antropogen
ta’sirlarning oshishiga olib keladi. Shu asosda ko’p aholili shaharlarda o’ziga xos
transport va sanoat yo’nalishlari ekologik jihatdan o’zgarishlarga uchraydi. Buning
natijasida ekotizimlarda muvozanatning buzulishi sodir bo’ladi. Ko’rsatiladigan
ta’sirlar nafaqat atrof-muhitga balki, bioxilma-xillikning ham o’zgarishiga olib keladi.
Shahar ekotizmi haqida
Universitet xiyoboni misolida ba’zi o’rganish ishlarini olib
bordik.
Universitet xiyoboni, Samarqand shahrining markazida joylashgan tarixiy va
madaniy ahamiyatga ega bo‘lgan maskandir. Xiyobon XIX asr oxirlarida barpo etilgan
bo‘lib, kengligi 128 metr, uzunligi 1000 metrdan ortiq hisoblanadi. Uchinchi asrda
barpo etilgan bu xiyobon noyob daraxtlar bilan o‘ralgan uchta xiyobon va ikkita
yo‘lakdan iborat. Dastlab, bu maskan fuqarolarning dam olish joyi sifatida tashkil
etilgan. Keyinchalik, Yevropa uslubidagi binolar qurilishi bilan shaharning muhim
madaniy markaziga aylangan. Bugungi kunda Universitet xiyoboni Samarqand
shahrining ekologik holatini yaxshilashda muhim rol o‘ynaydi, chunki u atrof-muhitni
toza saqlashga hissa qo‘shadi va shahar aholisi uchun yashil makon yaratadi. Shahar
ekotizmi sifatida Universitet hiyoboni bioxilma-xilligi ham fandagi qiziqarli
ma’lumotlarni o’z ichiga oladi. Samarqandning Universitet xiyoboni (Bulvar) boy va
xilma-xil oʻsimlik qoplamiga ega bo‘lib, shahar iqlimiga moslashgan daraxtlar, butalar
va gulzorlar bilan bezatilgan. U XIX asr oxirlarida barpo etilganidan buyon, turli xil
manzarali va ekologik jihatdan foydali oʻsimliklar bilan boyitilgan.
Xiyobonning asosiy qismini baland, soyali va uzoq umr koʻruvchi daraxtlar
tashkil etadi:Chinor– xiyobonning eng qadimiy va muhim daraxtlaridan biri
hisoblanadi. Katta shox-shabbali bo‘lib, yozda kuchli soya beradi va havo namligini
saqlashga yordam beradi.Qarag‘ay – doim yashil daraxtlar qatoriga kiradi, changni
ushlash va havo tozalashda muhim rol o‘ynaydi.Terak – tez o‘sadigan va changga
chidamli daraxt turi bo‘lib, xiyobonda ko‘p uchraydi.Akatsiya – yorqin yashil barglari
va bahorda yoqimli ifor tarqatadigan gullari bilan ajralib turadi.Aylantus – o‘sishi tez,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
121
2181-3187
issiq iqlimga chidamli daraxt bo‘lib, shahar landshaftini obodonlashtirishda keng
qo‘llaniladi.Jo‘ka – yo‘lak bo‘ylab ekilgan, mayda xushbo‘y gullari va shifobaxsh
xususiyatlari bilan mashhur daraxt.Xiyobonda turli xil butalar ekilgan bo‘lib, ular
hududning estetik ko‘rinishini oshiradi va ekologik muhitni yaxshilaydi:Jiyda – mayda
kumushrang bargli, xushbo‘y gullari bor o‘simlik.Bulutgul – bahor va yoz oylarida
mayda oq yoki pushti gullar bilan bezaladigan dekorativ buta.Zirk – kichik qizg‘ish
mevalari bilan ajralib turuvchi, chiroyli manzarali buta.Atirgul butalari – turli
ranglardagi atirgullar xiyobonni bezatadi va unga nafis ko‘rinish beradi.Lola – bahorda
ochiladigan, xilma-xil rangdagi gullar xiyobonga alohida chiroy bag‘ishlaydi.Nargis –
erta bahorda ochilib, mayin ifor tarqatadi.Shirinbosh – yorqin qizil va binafsha gullari
bilan ajralib turadi.Xrizantema – kuz oylarida ochilib, xiyobonni rang-barang gullar
bilan qoplaydi.Petuniya – yo‘lak bo‘ylab ekilib, xiyobon hududini yanada go‘zal
qiladi.
Universitet xiyoboni (Bulvar) nafaqat yashil hudud, balki turli xil
jonivorlarning yashash joyi ham hisoblanadi. Ushbu xiyobonda uchraydigan hayvonlar
asosan shahar landshaftiga moslashgan mayda sutemizuvchilar, qushlar va
hasharotlardan iborat.
Tipratikanlar – asosan kechqurun faol bo‘lib, mayda hasharotlar va mevalar
bilan
oziqlanadi.Mayda
kemiruvchilar
– daraxtzor va butalar orasida
yashaydi.Yovvoyi mushuklar – odamlar tomonidan tashlab ketilgan mushuklar yoki
shahar muhitiga moslashgan yovvoyi mushuklar xiyobonda uchraydi.Universitet
xiyobonida turli xil qushlar yashaydi, ularning aksariyati doimiy yoki mavsumiy
migratsiya qiluvchi turlardir.Mayna - samarqand shahar hududida juda keng tarqalgan
qush turi.Sariq bilakli kaptar – xiyobonda eng ko‘p uchraydigan qushlardan
biri.Chug‘urchiq – daraxtlar orasida uya quradigan kichik qush.Qarg‘a – oziq-ovqat
izlab xiyobon atrofida uchraydi.To‘rg‘ay – asosan ochiq maydonlar va maysazorlar
yaqinida yashaydi.Bulbul – bahor va yoz oylarida yoqimli sayrashi bilan
tanilgan.Boyqush – xiyobonning sokin hududlarida kechasi faol bo‘ladigan qush
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
122
2181-3187
turi.O‘rgimchak kaltakesak – daraxt taglari va toshlar orasida yashaydi.Suv
qurbaqalari– xiyobonda favvoralar yoki nam joylarda uchrashi mumkin.Asalari–
gulchang yig‘ish va changlatish jarayonida muhim rol o‘ynaydi.Qandalalar va ari
turlari - ayrim daraxtlar va gullarning atrofida uchrab turadi.Kapalaklar – mavsumga
qarab
xilma-xil
rangdagi
kapalaklar
uchraydi
(masalan,
Pavlinoglazka
kapalagi.Chigirtkalar– maysazorlarda uchraydi, ayniqsa yoz oylarida.O‘rgimchaklar –
daraxt va butalar orasida to‘r hosil qilib, kichik hasharotlar bilan oziqlanadi.Tuproq
qo‘ng‘izlari – tuproq yuzasida harakatlanib, organik moddalarni parchalashda muhim
rol o‘ynaydi.Qurtlar va chumolilar – o‘simlik qoldiqlarini parchalaydi va tuproq
unumdorligini oshirishga yordam beradi. Bu organizmlar Universitet xiyoboni
(Bulvar) bioxilma-xilligini ko’rsatadi. Bundan tashqari olib borilgan izlanishlar va
tadqiqotlar orqali turlar sonini ham o’zganib chiqdik. Chinorlarning 600 turi,
kustarniklarning
190
turi,archalarning
390
turi
,
kashtanlarning
160
turi,akatsiyalarning 50 dan ortiq turlari, aylant, qayrag’och, safora, yong’oq kabi
o’simliklarning turlar sonini ham o’rgandik.
Samarqand shahrida avtomobil yo‘llari, shahar ko‘chalari, ko‘priklar va yo‘l
o‘tkazgichlarni qurish, rekonstruksiya qilish va ta’mirlash bo‘yicha amalga
oshirilayotgan ishlarni yanada jadallashtirish yuzasidan qo‘shimcha chora-tadbirlar
to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022 yil 31 avgustdagi
483-son qarorining ijrosini ta’minlash maqsadida: Universitet xiyoboni (bulvar)
hududini to‘la ta’mirlash obyektida "BAYTQO‘RG‘ON USMANOVA NARGIZA"
FX tomonidan ko‘kalamzorlashtirish ishlari bajarilgan. Bu faoliyat orqali 16000 dan
ortiq o’simlik turlari bioxilma-xillikni yaxshilash uchun ekilgan.
Shahar ekotizimlari o’rganilishi dolzarb ahamiyatga ega bo’lgan mavzu
hisoblanadi. Ekologiya fanining asosiy o’rganish obyekti, hayotdagi barqaror
muvozanatni ta’minlab beruvchi bu ekotizimlar tirik organizmlar uchun yashash
muhitidir. Shu bilan birgalikda bioxilma-xillik monitoringini olib borish tabiiy
resurslardan oqilona foydalanish, yashil hududlarni saqlab qolish va ekologik
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
123
2181-3187
barqarorlikni ta’minlash ham muhim ahamiyatga ega. Shu boisdan, bunday tizimlarni
doimiy kuzatish, tahlil qilish va ekologik holatini baholab borish zarur.
1.
https://en.wikipedia.org/wiki/Urban_ecology
8
(1):
119–
