ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
415
2181-3187
Tanani davolash va ruhni parvarishlash: Tibbiyot va falsafa o‘zaro aloqasi
Ilmiy rahbar:
Umarova Farida
Saidikramovna
Ph.D. Dots.
Hayitmurodova Fayoza Anvar qizi
Toshkent davlat tibbiyot universiteti
1-son davolash fakulteti 110”A”guruh talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada inson salomatligi masalasiga tibbiyot va
falsafa nuqtayi nazaridan yondashiladi. Inson faqat biologik mavjudot emas, balki
ruhiy, ijtimoiy va ma’naviy jihatlarga ega murakkab mavjudot sifatida qaraladi. Sharq
falsafasida tan va ruh birligi muhim o‘rin tutgani, G‘arbda esa ular ko‘pincha ajratib
qaralgani tahlil qilinadi. Zamonaviy tibbiyotda esa psixosomatik yondashuvlar
kuchayib, shifokorning bemorga faqat jismoniy emas, balki ruhiy yondashuvi ham
dolzarb bo‘lib bormoqda. Maqolada tibbiyot va falsafa o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik
yoritilib, inson salomatligiga kompleks yondashuvning zarurligi asoslab beriladi.
Kalit so‘zlar:
tibbiyot, falsafa, tana, ruh, salomatlik, Sharq falsafasi, G‘arb
falsafasi,
psixosomatik,
empatiya,
shifokor.
Аннотация
: В данной статье рассматривается вопрос здоровья человека с
точки зрения медицины и философии. Человек представлен не только как
биологическое существо, но и как сложное существо, обладающее духовными,
социальными и нравственными аспектами. Анализируется, что в восточной
философии важное место занимает единство тела и духа, тогда как в западной
традиции они часто рассматриваются отдельно. В современной медицине
усиливаются психосоматические подходы, и становится актуальным, чтобы врач
подходил к пациенту не только физически, но и с точки зрения душевного
состояния. В статье освещается тесная связь между медициной и философией и
обосновывается необходимость комплексного подхода к здоровью человека.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
416
2181-3187
Ключевые слова:
медицина, философия, тело, дух, здоровье, восточная
философия, западная философия, психосоматика, эмпатия, врач.
Annotation:
This article explores the issue of human health from both
medical and philosophical perspectives. A human being is viewed not only as a
biological entity but also as a complex being with spiritual, social, and moral
dimensions. It analyzes how Eastern philosophy emphasizes the unity of div and soul,
whereas Western traditions often treat them separately. In modern medicine,
psychosomatic approaches are gaining ground, and it is becoming increasingly
important for doctors to address not only the physical but also the psychological state
of patients. The article highlights the intrinsic link between medicine and philosophy
and substantiates the necessity of a holistic approach to human health.
Keywords:
medicine, philosophy, div, soul, health, Eastern philosophy,
Western philosophy, psychosomatic, empathy, doctor.
Inson salomatligi — bu faqat jismoniy sog‘lik bilangina cheklanmaydigan,
balki ruhiy, ijtimoiy va ma’naviy jihatlarni ham o‘z ichiga olgan murakkab
tushunchadir. Tarix davomida inson tanasi va ruhi o‘rtasidagi bog‘liqlik turli fanlar,
xususan tibbiyot va falsafa tomonidan turlicha talqin qilingan. Sharqona qarashlarda
tan va ruh uyg‘unligi muhim o‘rin egallagan bo‘lsa, G‘arb falsafasida ular ko‘pincha
alohida-alohida ko‘rilgan. Bugungi kunda esa zamonaviy tibbiyotda psixosomatik
yondashuvlar orqali bu ikki sohaning tutash nuqtalari yana bir bor qayta ochilmoqda.
Sharq falsafasida tan va ruh birligi.
Sharq falsafasida inson — bu nafaqat
moddiy (ya'ni jismoniy), balki ma’naviy va ruhiy jihatlarga ega mavjudot sifatida
tasvirlanadi. Bu yondashuvda tan va ruh bir butun sifatida qaraladi. Inson tanasining
sog‘lom bo‘lishi uchun avvalo uning qalbi pok, ruhiyati osoyishta bo‘lishi kerak, degan
tamoyil qadimdan mavjud.
Masalan, qadimgi Xitoy tibbiyotida “Qi” deb ataluvchi hayotiy energiya
tushunchasi markaziy o‘rin tutadi. Qi tananing har bir qismida muvozanatli va erkin
oqib turishi kerak. Agar bu energiyaning harakati buzilsa, odam nafaqat jismonan,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
417
2181-3187
balki ruhiy jihatdan ham aziyat chekadi. Shu bois akupunktura, meditatsiya va nafas
mashqlari ruhiy holatni me’yorga keltirish uchun qo‘llaniladi.
Hind falsafasida esa "tanani davolash — bu ruhni ham davolash" degan
qarash ustuvor hisoblanadi. Ayurveda — Hindistonning qadimiy tibbiyoti — insonni
"dosha"lar muvozanati asosida baholaydi (Vata, Pitta, Kapha). Ruhiy muvozanatning
buzilishi ham bu doshalarning notekisligiga sabab bo‘lishi mumkin. Shuning uchun
ayurvedik tabobatda sog‘lom ovqatlanish, meditatsiya, yoga va to‘g‘ri fikrlash
birgalikda qo‘llaniladi.
Islom falsafasida esa salomatlik masalasi yanada chuqurroq tushuniladi.
Qur’onda va hadislarda inson qalbining pokligi, halol turmush tarzining ahamiyati,
g‘azab va hasad kabi ruhiy illatlardan saqlanish kerakligi haqida ko‘p marotaba qayd
etiladi. Ibn Sino o‘zining mashhur “Tib qonunlari” asarida ruhiy holatni kasalliklarning
sabablaridan biri sifatida ko‘rsatgan. U bemorning xotirjamligini ta'minlash, unga mehr
bilan munosabatda bo‘lish, ruhini ko‘tarish — davolashda asosiy omil bo‘lishi
kerakligini urg‘ulagan.
Sharq falsafasidagi bu yondashuvdan ko‘rinadiki, inson tanasi — bu ruh
uchun “uy”dir. Agar uy notinch bo‘lsa, ichidagi odam ham bezovta bo‘ladi. Shu bois,
tanani davolashdan avval, yoki uni davolash bilan birga, ruhni ham poklash, ma’naviy
barqarorlikka erishish kerakligi ta’kidlanadi. Bu yondashuv bugungi zamonaviy
psixosomatik tibbiyot asoslariga hamohang keladi.
G‘arb falsafasida tan va ruhning ajratilishi.
G‘arb falsafasida insonning
jismoniy va ruhiy tomonlari ko‘pincha alohida tushunchalar sifatida qaralgan. Ayniqsa,
XVII asrda yashagan fransuz faylasufi Rene Dekart tan va ong (ruh)ni ikkita mustaqil
substansiya sifatida talqin qilgan. U “Cogito, ergo sum” (“O‘ylayman, demak
mavjudman”) degan mashhur iborasi orqali ongni, ya’ni ruhiy hayotni asosiy
mavjudlik shakli deb bilgan. Biroq aynan u tan va ongni bir-biridan ajratib qo‘ydi, bu
esa G‘arb tibbiyotida ko‘p asrlar davomida faqat tanaga yo‘naltirilgan yondashuvning
ustuvor bo‘lishiga olib keldi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
418
2181-3187
Dekartdan keyingi davrlarda G‘arb ilmiy tibbiyoti tanani anatomik va
fiziologik mexanizmlar yig‘indisi sifatida o‘rganishga kirishdi. Xirurgiya,
farmakologiya, va diagnostika sohalarining rivoji aynan shu mexanik yondashuv
asosida shakllandi. Tibbiyot bemorning ruhiy holatidan ko‘ra, organizmdagi kasallik
simptomlariga e’tibor qaratdi. Natijada, inson ruhiyati va hissiyotlari ko‘pincha tashxis
va davolash jarayonidan chetda qoldi.
Ammo XX asrga kelib, bu yondashuvning yetarli emasligi tobora ko‘rinib
bora boshladi. Ikkinchi jahon urushi, sanoatlashtirish va shahar hayotining
murakkablashuvi ortidan odamlar orasida ruhiy tushkunlik, xavotir, yolg‘izlik, stress
kabi muammolar keskin oshdi. Bu esa psixosomatik kasalliklar — ya’ni ruhiy sabablar
tufayli yuzaga kelgan jismoniy kasalliklar — tushunchasini ilgari surdi.
Zigmund Freyd va undan keyin Karl Gustav Yung kabi psixoanalitiklar
inson salomatligida ruhiy hayotning, ong osti jarayonlarining, va bolalikdagi ruhiy
shikastlarning muhim rol o‘ynashini ko‘rsatib berdi. Ular bemorni nafaqat organizm,
balki shaxs sifatida tahlil qilishni taklif qildilar. Bu g‘oya keyinchalik G‘arb tibbiyotida
yangi davrni boshlab berdi.
Shuningdek, bugungi zamonda G‘arbda kognitiv-behavioral terapiya, gestalt
terapiya, va mindfulness kabi ruhiy salomatlikni tiklovchi yondashuvlar keng
ommalashdi. Tibbiyot institutlarida shifokorlar endi bemorning ruhiy holatini ham
baholashga, hissiy ehtiyojlarini tushunishga o‘rgatilmoqda.
Shu tariqa, G‘arb falsafasi dastlab tan va ruhni ajratgan bo‘lsa-da,
keyinchalik bu bo‘linish insonning to‘liq sog‘lig‘ini ta’minlashda yetarli emasligi
anglanib, falsafiy qarashlar zamonaviy tibbiyotga yana qayta kiritilmoqda.
Zamonaviy tibbiyotda psixosomatik yondashuvlar.
Bugungi kunda
zamonaviy tibbiyot inson salomatligini faqat tan bilan bog‘lab tushuntirishdan
yiroqlashib bormoqda. Aksincha, jismoniy, ruhiy va ijtimoiy omillarni bir butun holda
ko‘rib chiqishga asoslangan psixosomatik yondashuvlar tobora keng tarqalmoqda. Bu
yondashuvga ko‘ra, ko‘plab kasalliklar — yurak qon-tomir tizimi, ichki sekretsiya
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
419
2181-3187
bezlari, teri kasalliklari, hatto immun tizimi bilan bog‘liq muammolar ham —
insonning ruhiy holati bilan bevosita bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Masalan, uzoq muddatli stress, xavotir, g‘am-anduh yoki doimiy salbiy fikrlar
organizmda gormonal disbalans, yurak urishining buzilishi yoki me’da-ichak
faoliyatining izdan chiqishiga olib keladi. Tibbiyotda bunday kasalliklar psixosomatik
kasalliklar deb yuritiladi. Bu borada shifokorlar endi nafaqat bemorning simptomlarini
davolashga, balki u bilan empatiya asosida suhbatlashish, ruhiy qo‘llab-quvvatlash, va
ehtimoliy stress omillarini aniqlashga ham alohida e’tibor qaratmoqda.
Shuningdek, psixologlar va psixoterapevtlar bilan hamkorlikda ishlash
zamonaviy klinikalarda odatiy holga aylangan. Bemorni sog‘lomlashtirishda holistik
yondashuv (ya'ni butun shaxs sifatida yondashish) muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bu
uslubda shifokorlar bemorning hayot tarzini, ijtimoiy muhitini, ruhiy holatini, hatto
ma'naviy izlanishlarini ham inobatga olishadi.
Bundan tashqari, zamonaviy tibbiy ta’limda ham bu yo‘nalishlar alohida
o‘rganilmoqda. Masalan, “Clinical communication skills”, “Medical psychology”, va
“Patient-centered care” kabi darslar orqali bo‘lajak shifokorlar bemor bilan insoniy,
mehribon va ruhiy jihatdan yo‘naltirilgan muloqotni o‘rganmoqdalar.
Bu yondashuvlar nafaqat kasalliklarni davolashda, balki ularni oldini olishda
ham muhim o‘rin tutadi. Ruhiy osoyishtalik, ijobiy fikrlash, oilaviy qo‘llab-quvvatlash,
ijtimoiy faollik kabi omillar ko‘plab kasalliklarning yuzaga chiqish xavfini
kamaytiradi.
Xulosa qilib aytganda, zamonaviy tibbiyot endilikda tan va ruh o‘rtasidagi
uzviy bog‘liqlikni tan olmoqda. Psixosomatik yondashuvlar inson salomatligini
kompleks ravishda anglash, uni yanada samarali tiklash va asrash imkonini bermoqda.
Xulosa va tavsiyalar.
Inson salomatligi bu faqat jismoniy holat emas, balki
ruhiy, ijtimoiy va ma’naviy omillar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan murakkab
tushunchadir. Tibbiyot va falsafa yondashuvlari bu masalaga har xil ko‘z bilan qaragan
bo‘lsada, ularning maqsadi bitta — insonni butunlikda anglash va sog‘lig‘ini
ta’minlashdir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
420
2181-3187
Sharq falsafasida tan va ruh o‘zaro bir butun sifatida qaralsa, G‘arb falsafasi
uzoq vaqt davomida ularni ajratib keldi. Biroq zamonaviy tibbiyot bu tafovutlarni
bartaraf etib, psixosomatik yondashuvlar orqali tan va ruhning uzviy bog‘liqligini tan
ola boshladi. Bugun shifokor nafaqat kasallik simptomlarini aniqlovchi mutaxassis,
balki bemorning ruhiy dunyosiga kirib boruvchi insoniy shaxs bo‘lishi kerak.
Shu asosda quyidagi tavsiyalarni ilgari surish mumkin:
1. Shifokorlar bemorga kompleks yondashishi zarur — ularning hissiy holati,
hayot tarzi va ijtimoiy muhitini ham inobatga olish lozim.
2. Tibbiy ta’limda falsafiy va psixologik bilimlarga e’tibor oshirilishi kerak — bu
kelajak shifokorining kasbiy saviyasini oshiradi.
3. Bemorlar o‘z salomatligini faqat dorilar bilan emas, balki ruhiy osoyishtalik,
sog‘lom fikrlash, va ijobiy munosabat orqali qo‘llab-quvvatlashi kerak.
4. Tibbiyotda empatiya va muloqot madaniyati rivojlantirilishi kerak — bu
ishonchli shifokor-bemor aloqasini ta’minlaydi.
Xulosa qilib aytganda, insonni tan va ruh birligi sifatida qabul qilish —
sog‘lom jamiyat asosidir. Tibbiyot va falsafa o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni chuqur
anglash bu yo‘lda muhim qadamdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Абдурахмонов Қ.Х., Солиев А.Р. Тиббиёт асослари. – Тошкент: Тиббиёт, 2021.
2. Юлдошев Қ.Ж. Шарқ ва Ғарб фалсафасида инсон ҳақидаги таълимотлар. –
Тошкент: Фан, 2019.
3. Носирова З.Р. Психосоматика: назарий ва амалий жиҳатлар. – Тошкент: Илм-
Зиё, 2022.
4.
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Sharq_falsafasi
5. Frankl V.E. Man’s Search for Meaning. – Boston: Beacon Press, 2006.
6.Vikipediya:
Psixosomatika
haqida
maqola
–
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Psixosomatika
