ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
410
2181-3187
IMOM ISMOIL AL-BUXORIYNING HADISLARIDA MA’NAVIY-
AXLOQIY TARBIYA TALQINI VA UNI O'QUVCHILARDA
SHAKLLANTIRISH
Muhammad Yusuf Ominaxon Muhammad Sodiq
Osiyo xalqaro universiteti 2-kurs magistranti
Annotatsiya:Qur'oni Karimdan keyin Islom ta'limotining asoslarini yoritgan
asosiy manba hadisdir. Hadislarni to'plash va ularga ma'lum bir tartib berish, asosan,
8-asrning ikkinchi yarmidan boshlab, eng bilimdon, katta hayotiy tajribaga ega bo'lgan
(muhaddis)tomonidan turli fanlarning asoslarini mukammal o'rgangan. 8-11-asrlarda
hadis ilmiga to'rt yuzdan ortiq muhaddis jalb qilingan. Bu bilimlarni o'rganishning
o'ziga xos sohasi bo'lib, "hadis ilmi"nomi bilan olib borilgan. Keyingi yillarda
Muhammad salomning hayoti, ijodi va uning diniy - axloqiy ko'rsatmalari, Imom
Ismoil Al-Buxoriyning "Al-jome' as-sahih" ("ishonarli to'plam"), "Al-adab al-mufrad"
("Adab durdonalari"), Imom Iso Muhammad ibn Iso at-Termiziyning" Ash-Shamoil an
- nabaviya " asari nashr etildi. Bir ma'noni anglatuvchi" hadis "yoki" Sunnat" so'zlari
Rasulullohning hayoti va faoliyati va uning diniy va axloqiy ko'rsatmalari haqidagi
rivoyatlardan iborat.Qur'oni Karimdan keyin Islom ta'limotining asoslarini yoritgan
asosiy manba hadisdir.
Kalit so'zlar: hadislar,bilimlar, Al-jome ' as-sahih,Islom, diniy ta'limot
Buxoriy, Imom al-Buxoriy (haqiqiy ismi Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil
ibn Ibrohim al Buxoriy) (810.21.7, Buxoro — 870.31.8, Samarqand yaqinidagi
Xartang qishlog'i) Islom olamining yirik mutafakkiri bo'lgan. Muhaddislarning imomi
hadis ilmining sultoni deb ham ataladi.Uning otasi Ismoil o'z davrining etuk muhaddisi,
shogirdi va ishonchli kishisi edi molik ibn Alasva tijorat ishlari bilan shug'ullangan.
Onasi taqvodor, taqvodor, dono ayol edi. Otasi vafot etganida, uning tarbiyasi ota-
onasiga tushdi. 5-6 yoshidan boshlab u Islom ilmlarini, Muhammad hadislarini
o'rganishni va yodlashni boshlaydi. Taniqli muhaddislar Doxiliy, Muhammad Ibn
Salom Poykandiy, Muhammad Ibn Yusuf Poykandiy, Abdulloh ibn Muhammad
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
411
2181-3187
Masnadiy va boshqalardan saboq olishgan. Uzoq vaqt davomida muhaddislar
sayohatga chiqishdan oldin o'z vatanlarida roviylardan bitta hadis qoldirmasdan yozib
olishlari mumkin edi va shundan keyingina boshqa shahar yoki mamlakatga sayohatga
chiqishdi. Buxoriy 16 yoshigacha o'z Vatanining mashayxlaridan hadis eshitgan va
yozib olgan va xalifalikning turli viloyatlari tomon yo'l olgan. 825 yilda Buxoriy onasi
va akasi Ahmad bilan Makkaga Haj ibodatini o'qish uchun kelgan. Onasi va ukasini
Buxoroga qaytarib, o'zi Makkada qoladi. Bu erda ishlaydigan olimlarning ilmiy
yig'ilishida qatnashadi. 827 Madinaga boradi. Madinadagi mashhur ulamolardan
Ibrohim Ibn Munzir, Mutrif ibn Abdulloh, Ibrohim ibn Hamza va boshqalar bilan
muloqotda bo'lib, ulardan hadis bo'yicha saboq olgan. Bu vaqtda Rasulullohning
hamrohlari va sahobalarning izdoshlari turli mamlakatlarga tarqalib ketishdi. Bunday
sharoitda Muhammadning hadislarini to'plash turli shahar va mamlakatlarga borishni
talab qiladi.Bir necha tarixchilarga ko'ra, Imom Buxoriyning Hijoz, Makka, Madina,
Toif, Jiddaga qilgan safarlari 6 yil davom etgan. Keyin u sayohat qiladi Basra, Kufa va
Bag'dod. Shom va Misrga o'tadi. Bundan tashqari, u Xuroson, Marv, Balx, Hirot,
Nishopur, Ray, Jibol kabi shaharlarda bo'lib, bu shaharlardagi olimlardan o'rgangan va
hadislarni to'plagan.Imom Buxoriy asarlarining eng mashhuri "Al-Jome' As-Sahih "
dir. Undan tashqari, u hadis ilmi asoslaridan tarixiy voqealar va shaxslarni chuqur tahlil
qilishni ta'minlaydigan bir qator fanlarga oid juda muhim kitoblarni yozgan. Imom
Buxoriy" Al-Jome 'as-sahih"," Al-adab al - mufrad"," at-tarix al-kabir"," at-tarix AS -
sagir"," at-tarix al-Avsat"," At-Tarix al-Avsat " kabi bir qancha ilmiy ahamiyatga ega
asarlarni tasniflagan.- tafsir al-kabir"" Birrul ota"," Asmo as-sahoba", "Kunyas" va
boshqalar. Ular orasida" Al-Jome 'as-sahih" asari Islom olamida Qur'ondan keyingi
eng muhim manba sifatida hurmatga sazovor manbadir."Al - Jome ' as-sahih" asari
Imom Buxoriyning hadislar to'plami haqidagi shartlari boshqa muhaddislarnikiga
qaraganda aniqroq bo'lganligi tufayli "eng ishonchli hadis yig'uvchi" unvoniga sazovor
bo'ldi. Muhaddislar hadis ravvinlari bilan o'zaro uchrashish ehtimoli bo'lsa,
qoniqishgan, ammo Imom Buxoriy ham eshitgan hadis ravvinlari uchrashganligini
alohida ko'rgan guvohning iqror bo'lishini ta'minlagan. Bunday holat boshqa
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
412
2181-3187
muhaddislarda uchramaydi. Hofiz Ibn Hajar Asqaloniy hisobiga ko'ra, "Al-Jome ' as-
sahih"dagi hadislar soni 7397 tani tashkil etadi. Bular orasida takrorlashlar soni 2602
tani tashkil qiladi. Eslatmalar, Roviya ixtilofi va qo'shimchalar kitobda keltirilgan 9082
hadisni qo'shadi.
Alloma "Al-Adab al-mufrad" asarida ham inson axloqi odobi, ma'naviy
kamolotiga doir hadislarni turli mavzular bo'yicha tasnif qilgan va izohlar bergan.
Asarning ilk boblarida ota - ona oldida farzandlik burchlari, ota - onani rozi qilish,
ularning haqini ado qilish, ota - ona amriga itoat qilish, ularga yaxshilik qilish, ularni
dilini og'ritmaslik, qarindosh - urug'larga mehr - shavqat, rahmdillik, yosh bolalarga,
ayollarga mehr - muruvvatli bo'lish, bolalar va kattalar arazlashib, urishib qolganda
yarashtirib qo'yish, imorat qurishda va boshqa ishlarda kamtarlik bilan ish tutish,
takabburlik va so'kinishning yomonligi, jabr - zulmning yomonligi, rostgo'ylik va
yolg'onlik, halol va harom, savob va gunoh ishlar kabi inson ma'naviy hayotiga doir
muhim muammolar to'g'risida fikr yuritilgan.
Jumladan, "Kimki rizqi mo'l, umri uzoq bo'lishini istasa, qarindoshlarini ziyorat
qilsin (ular bilan munosabatni davom ettirsin)." (Buxoriy, 2986). Hadisi sharifda "silai
rahm", ya'ni qarindoshlar bilan rishtalarni mustahkamlash xususida tavsiya bor. "Silai
rahm" qarindoshlik rishtalari va mas'uliyatining unitilmasligidir. Qarindoshlar ichida
yordam va e'tiborga muhojirlar bo'lsa, ulardan yordamni ayamaslik kerak.
Qarindoshlik rishtasini uzish katta gunoh sanaladi. Qarindoshlar bilan yaxshi
munosabatda bo'lish rizqning ko'payishi, hayotning osoyishta, quvonch bilan o'tishi va
umrning uzoq bo'lishiga sababdir. [4,124]
Al - Buxoriy merosida qo'shnichilik munosabatlariga alohida to'xtalib o'tiladi.
Yaxni qo'shnichilik munosabatlari ulug'lanadi va uni rivojlantirish yoqlab chiqiladi.
Hadisdan: Hazrati Oisha onamiz hikoya qiladilar: "Alloh Rasulidan bir kuni: "Yo
Rasululloh! Mening ikki qo'shnim bor. Bulardan qaysisiga hadya beray?" deb so'radim.
Allohning Rasuli: "Qaysi birining eshigi yaqinroq bo'lsa, o'shanga", deb javob
berdilar"" (Buxoriy, "Adab", 78). [4,66]
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
413
2181-3187
Bu hadisda qo'shnining haqqi bilan bog'liq qimmatli tavsiya berilgan. Insonning
bir emas, bir nechta qo'shnisi bo'lishi aniq. Bularning barchasiga birdek e'tibor berib,
sovg'a ulashish juda qiyin. Shunday vaziyatda qanday yo'l tutish kerakligi hadisda
ko'rsatilgan. Eng yaqin qo'shniga yaxshilik qilish oqilona tadbirdir. Demak, allomaning
inson bu dunyodagi har bir hatti - harakati, o'zida namoyon etgan axloqiy jihatlari
uchun oxir - oqibat mukofotlanishi yoki aksincha jazolanishi mumkinligini e'tirof
etishi, insonlar o'rtasidagi muruvvat, yaxshilik, mehr - oqibat, ezgulik ravnaqi yo'lidagi
da'vatdir.
Umuman olganda, Imom Buxoriy asarlarida: halollik, poklik, ota -onaga hurmat,
yaxshilik, birodarlik, do'stlik, vafodorlik, mehribonlik, saxovatpeshalik, sabr - qanoat,
ezgulik, adolatlilik, hamjihatlik, g'amxo'rlik, kechirimlilik, beozorlik, ilmlilik,
insonning axloqiy tarbiyasini shakllantiradigan fazilatlarni kiritadi.
Hasad, manmanlik, behayolik, tajavvuzkorlik, buzg'unchilik, jaholat, g'iybat,
nohaqlik, adolatsizlik, xiyonat, tuhmat, adovat, zulm, qotillik, ota - onaga itoatsizlik,
iymonsizlik kabi salbiy tuban illatlar qattiq qoralanadi.
Bugungi kunda xalqimiz o'z oldiga qo'ygan buyuk maqsadlarga, ezgu niyatlarga
erishish, jamiyatimizning yangilanishi, hayotimizning taraqqiyoti va istiqboli amalga
oshirilayotgan islohotlar rejalarning samarasi, avvalambor yuqori malakali, yuksak
tafakkurga ega bo'lgan mutaxassislarni tayyorlash, tarbiyalash taraqqiyotimizning
asosiy sharti hisoblanadi.
Davlatimiz rahbari tomonidan ishlab chiqilgan "2022-2026 yillarga mo'ljallangan
Yangi O'zbekistonning taraqqiyot startegiyasi" to'g'risidagi farmonida[5] belgilangan
(7 ta ustivor yo'nalish), "Ma'naviy taraqqiyotni ta'minlash, ushbu sohani tubdan isloh
etish va yangi bosqichga olib chiqish" yo'nalishida, "Buyuk ajdodlarimizning boy ilmiy
merosini chuqur o'rganish va targ'ib etish" maqsadga muvofiqligi, dunyoning nufuzli
xalqaro tashkilotlari va ilmiy tadqiqot markazlari, universitetlar bilan hamkorlikda,
buyuk ajdodlarimizning boy - ilmiy -ma'naviy merosini keng o'rganish hamda targ'ib
qilishga katta e'tibor qaratilayotganligi diqqatga sazovordir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
414
2181-3187
Bunda asosan, Imom Buxoriy ta'limotlarni o'rganish, milliy va umuminsoniy
qadriyatlar asosida Yangi O'zbekiston yoshlarining ma'naviy barkamol jihatdan
kamolotga erishishlari, egallagan bilim va malakalarni o'z faoliyatlarida, jamiyatimiz
taraqqiyoti yo'lida to'la namoyon etish imkoniyatiga ega bo'ladigan darajada
tarbiyalash muhim vazifalardandir.
Albatta, bu ezgu vazifani ijobiy hal etishda xalqimiz ma'naviy merosining
ahamiyati kattadir. Shu sababli ma'naviy merosimizni tiklash, o'rganish va hayotga
tatbiq etish, jahon andozalari darajasiga ko'tarishga alohida e'tibor qaratish darkordir.
Xulosa qilganda, Imom al_Buxoriy hadislarining jahonshumul ahamiyati
insoniylik, insonparvarlik Vatanga muhabbat haqida tarbiya berishi bilan yosh avlodda
ezgulik va go'zallik tuyg'ularini mujassamlashtiradi. Ilm_fanda "Hadis ilmining amiri"
deb bir ovozdan tan olingan Imom Ismoil al Buxoriy hadislari mehr_ oqibat, sahiylik,
ota_ona va kattalarga omad, yetim_yesirlarga muruvvat, Vatanga muhabbat,
mehnatsevarlik, halollik, turli xalqlarning o'zaro do'st, tinch_totuv yashashlari kabi
insoniy fazilatlari barkamol avlod uchun katta tarbiyaviy ahamiyatga ega bo'lgan.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.More from Mozi. Imam al Bukhari, Tashkent 1998[1]
2.Uvatov U. 1998, Imam al-Bukhari, Tashkent;[2]
3.Madaminov S, definition of Imam Bukhari, Tashkent 1996[3]
4.Imam al-Bukhari-Sultan of the muhaddisis [who prepared for publication Osmanhoji
Temurkhan son, Bakhtiyar Nabikhan ugli], Tashkent 1998; [4]
5. Dushan Fayziy Zarafshani,Imam al- Bukhari, Tashkent 1998; [5]
