ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
163
2181-3187
MOLIYAVIY HISOBOTNING XALQARO STANDARTLARI
Teshaboyeva Mohigul Eldorjon qizi
Farg‘ona davlat texnika universiteti,
“Buxgalteriya
hisobi va audit” kafedrasi magistranti
mohigulteshaboyeva1999@gmail.com
Kirish
Bugungi globallashgan iqtisodiyotda korxonalar o‘z faoliyatlarini nafaqat
ichki bozorda, balki xalqaro miqyosda ham yuritmoqda. Bu holat, o‘z navbatida,
moliyaviy axborotning umumiy, tushunarli va taqqoslanadigan bo‘lishini talab
etadi. Ana shunday muhim talabni qondirishda Moliyaviy hisobotning xalqaro
standartlari (MHXS) muhim vosita sifatida qaraladi. Bu standartlar korxona
faoliyatini
xalqaro
moliyaviy
axborot
maydoniga
moslashtiradi
va
sarmoyadorlar, kreditorlar, soliq organlari hamda boshqa manfaatdor tomonlar
uchun ishonchli axborot manbai bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu referatda
MHXSning mazmuni, vazifalari, afzalliklari va O‘zbekistonda ularning joriy
etilishi xususida fikr yuritiladi. Bugungi kunda jahon iqtisodiyoti tobora o‘zaro
bog‘lanib, xalqaro savdo, sarmoya va moliyaviy operatsiyalar hajmi keskin
oshmoqda. Shu sababli, har bir korxonaning moliyaviy faoliyati haqida aniq,
tushunarli va taqqoslanadigan ma'lumotga ega bo‘lish zarurati kuchaymoqda.
Turli mamlakatlarda amal qiluvchi buxgalteriya standartlarining bir-biridan
farq qilishi, xalqaro moliyaviy axborotni tahlil qilish va baholashda qiyinchiliklar
tug‘dirgan. Bu muammoni bartaraf etish maqsadida Moliyaviy hisobotning
xalqaro standartlari (MHXS) ishlab chiqilgan bo‘lib, ular korxonaning moliyaviy
ahvoli va uning faoliyati natijalarini yagona tamoyillar asosida aks ettirish
imkonini beradi. MHXS xalqaro moliyaviy axborot maydonini yagona
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
164
2181-3187
me’yorlarga soladi. Bu orqali turli mamlakatlardagi investorlar, kreditorlar,
soliq organlari va boshqa manfaatdor tomonlar moliyaviy hisobotni bir xil mezon
asosida tushunishi va taqqoslashi mumkin bo‘ladi. Ushbu standartlar xalqaro
miqyosda sarmoya jalb qilish, bozor ishtirokchilari o‘rtasida ishonchni
mustahkamlash, korxonaning haqiqiy qiymatini aniqlash va samarali boshqaruv
qarorlarini qabul qilishda asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi.
1. MHXSning mohiyati va tarixiy shakllanishi
Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari — bu xalqaro miqyosda tan
olingan buxgalteriya hisobi qoidalari bo‘lib, ular korxonaning moliyaviy holati,
uning moliyaviy natijalari va pul oqimlari to‘g‘risida aniq va ishonchli
ma’lumotlarni taqdim etish uchun xizmat qiladi. MHXS Xalqaro Buxgalteriya
Standartlari Kengashi (IASB) tomonidan ishlab chiqiladi va muntazam ravishda
yangilanib boriladi.
Ularning ilk ko‘rinishlari 1973-yilda tashkil etilgan Xalqaro Buxgalteriya
Standartlari Qo‘mitasi (IASC) tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, keyinchalik bu
tashkilot
2001-yilda IASBga aylantirildi. Bugungi kunda MHXS dunyo bo‘ylab 140
dan ortiq mamlakat tomonidan to‘liq yoki qisman qo‘llaniladi.
2. MHXSning asosiy tamoyillari va turlari
MHXS quyidagi asosiy tamoyillarga asoslanadi:
Shaffoflik: Moliyaviy hisobotlar ochiq va aniq bo‘lishi kerak.
Taqqoslanish: Korxonalarning moliyaviy ko‘rsatkichlari bir-biri bilan
taqqoslanishi mumkin bo‘lishi kerak.
Moslik: Har qanday o‘zgarishlar sababini tushuntirish zarur.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
165
2181-3187
Iqtisodiy mazmun ustuvorligi: Hisobotda iqtisodiy mazmun huquqiy
shakldan ustun bo‘lishi lozim.
MHXS doirasida quyidagi asosiy standartlar mavjud:
IFRS 1 – Yangi foydalanuvchilar uchun birinchi qo‘llaniladigan standart
IAS 1 – Moliyaviy hisobotlar taqdimoti
IAS 2 – Zaxiralar
IAS 7 – Pul oqimlari to‘g‘risidagi hisobot
IAS 16 – Asosiy vositalar
IAS 38 – Nomoddiy aktivlar va boshqalar.
Har bir standart ma’lum bir buxgalteriya ob’ekti yoki operatsiyasining
hisobini yuritish va hisobotda aks ettirish tartibini belgilaydi.
3. MHXSni joriy etishning afzalliklari va muammolari
MHXSni qo‘llash korxonalar uchun quyidagi afzalliklarni taqdim etadi:
Chet ellik sarmoyadorlarning ishonchini oshiradi.
Xalqaro bozorlarda moliyaviy hisobotni tan olish imkonini beradi.
Ichki boshqaruv tizimining samaradorligini oshiradi.
Moliyaviy tahlil va audit jarayonlarini soddalashtiradi.
Biroq, MHXSga o‘tish jarayonida muayyan muammolar ham yuzaga keladi,
jumladan:
Kadrlar salohiyatining yetarli emasligi.
Axborot texnologiyalariga moslashmagan buxgalteriya tizimlari.
Milliy standartlar bilan tafovutlar.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
166
2181-3187
Til va terminologiya muammolari.
4. O‘zbekistonda MHXSni joriy etish holati
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan 2020-yilda imzolangan
qarorga muvofiq, respublika hududidagi yirik xo‘jalik yurituvchi subyektlar
bosqichma-bosqich MHXSga o‘tishni boshladilar. Bu jarayon quyidagilarni o‘z
ichiga oladi:
Buxgalterlarning malakasini oshirish.
Axborot tizimlarini modernizatsiyalash.
Qonunchilikni MHXSga moslashtirish.
Hisobot shakllarini yagona andozalarga moslashtirish.
Bugungi kunga kelib, banklar, sug‘urta kompaniyalari va ba’zi yirik sanoat
korxonalari xalqaro standartlar asosida hisobot taqdim etishmoqda.
Xulosa
Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari – bu zamonaviy iqtisodiyotda
ochiqlik, ishonchlilik va taqqoslash imkoniyatini ta’minlovchi muhim vositadir.
Har bir korxona, ayniqsa xalqaro bozorga chiqishni istagan tashkilotlar uchun,
ushbu standartlarga rioya qilish o‘z rivojlanishi va sarmoya jalb etish
imkoniyatlarini kengaytiradi. O‘zbekistonda MHXSni joriy etish bo‘yicha olib
borilayotgan islohotlar mamlakat iqtisodiyotining ochiqligi va investitsiyaviy
jozibadorligini oshirishga xizmat qiladi.O‘zbekistonda MHXSni joriy etish
yo‘lida muayyan natijalarga erishilgan bo‘lsa-da, hali ko‘plab yechimini
kutayotgan masalalar mavjud. Kadrlar salohiyatini oshirish, axborot
texnologiyalarini joriy etish, standartlar haqida keng tushuncha berish hamda
ularga amal qilish madaniyatini shakllantirish dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
167
2181-3187
Shunday ekan, MHXSning amaliyotga keng joriy etilishi mamlakatimiz iqtisodiy
taraqqiyotining asosiy omillaridan biri sifatida xizmat qilishi shubhasiz.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. IFRS Foundation – www.ifrs.org
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 24-fevraldagi PQ–4611-sonli
qarori
3. Moliya vazirligi rasmiy ma’lumotlari – www.mf.uz
4. Abdullayev A., “Buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobot”, Toshkent, 2022
5. Xalqaro buxgalteriya va audit jurnali, 2023-yil, 2-son
