“
Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
~ 395 ~
TIL, MADANIYAT, SHAXSIYAT: O‘ZARO TA’SIR JIHATLARI
Yavkachova Mexribonu Utkir qizi
O'zbekiston davlat jahon tillari universiteti talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada til, madaniyat va shaxsiyat o‘rtasidagi o‘zaro
bog‘liqlikni tahlil qilamiz. Til inson tafakkuri va shaxsiyati shakllanishida qanday rol
o‘ynashi, madaniyat orqali uning mazmuni qanday boyib borishi, shuningdek,
madaniyatlararo
muloqotdagi
ahamiyati
yoritilgan.
Maqola
tilshunoslik,
madaniyatshunoslik va psixologiya fanlari kesishmasida olib borilgan ilmiy
tadqiqotlarga asoslangan.
Kalit so‘zlar:
til, madaniyat, shaxsiyat, identitet, madaniyatlararo muloqot,
tafakkur, psixologik omillar
Til, madaniyat, shaxsiyat: o‘zaro ta’sir jihatlari
Til bu nafaqat aloqa vositasi, balki inson tafakkurining, madaniyati va
shaxsiyatining ajralmas bir qismidir. Har bir tilda o‘sha xalqning dunyoqarashi,
qadriyatlari, axloqiy mezonlari o‘z ifodasini topadi. Tilni o‘rganish orqali inson
boshqa madaniyatlarni anglaydi va bu orqali o‘z tafakkurini boyitadi.
Masalan, A.V. Kravchenko “Vvedenie v kognitivnuyu lingvistiku” asarida tilni
ong va tafakkur bilan bevosita bog‘laydi. Uning fikricha, til tafakkurni
shakllantiruvchi asosiy kognitiv vositadir.
Til va madaniyat o‘rtasidagi bog‘liqlikni yoritishda E. Sapir va B.L. Whorfning
lingvistik relativizm nazariyasi muhim ahamiyat kasb etadi. Ular til inson tafakkurini
belgilashini ta’kidlaganlar. Ya’ni, har bir tilda mavjud bo‘lgan tushunchalar to‘plami
odamlarning dunyoni qabul qilish tarziga ta’sir ko‘rsatadi.
Shaxsiyat esa til orqali o‘z ifodasini topadi. Til o‘quvchilarda mustaqil
fikrlashni, madaniyatlararo kompetensiyani, o‘z shaxsiy identitetini anglashni
shakllantiradi. Psixolog A. Leontyevning ta’kidlashicha, til – bu psixikaning tashqi
shaklidir, u orqali ichki holatlarimiz tashqi muhitda namoyon bo‘ladi.
Bugungi global dunyoda til o‘rganish jarayonida madaniyatlararo muloqotning
roli ortib bormoqda. Internet resurslari, onlayn platformalar, xalqaro almashinuv
dasturlari orqali insonlar bir-biri bilan muloqotda bo‘lib, til orqali yangi madaniy
ko‘nikmalarni egallaydilar. Bu jarayonlar til, madaniyat va shaxsiyatning o‘zaro
ta’sirini yanada chuqurlashtiradi.
Xulosa qilib aytish mumkinki, til va madaniyatning o‘zaro ta’siri shaxsiyat
shakllanishida muhim rol o‘ynaydi. Har bir insonning til orqali shakllangan
dunyoqarashi uning shaxsiy o‘zligining asosiy belgisidir. Tilni o‘rganish bu
“
Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
~ 396 ~
madaniyatni anglash, o‘z shaxsini kashf etish va global dunyoda muvaffaqiyatli
muloqot qurish vositasidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Kravchenko, A.V. (2004). Vvedenie v kognitivnuyu lingvistiku. Moskva:
Gnozis. – 184 b. (53-bet).
2. Sapir, E. (1929). The Status of Linguistics as a Science. Language, 5(4), 207–
214.
3. Leontyev, A.N. (1977). Faoliyat, ong va shaxs. Moskva: Politizdat. – 304 b.
(112-bet).
4. https://www.linguisticsociety.org/resource/language-and-thought (Lingvistik
jamiyatining rasmiy sayti, til va tafakkur munosabati haqida).
5.
https://www.britannica.com/topic/Sapir-Whorf-hypothesis
(Sapir–Whorf
gipotezasi tafsilotlari, Britannica ensiklopediyasi).
