“
Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
~ 402 ~
NEYROLINGVISTIKA: TIL VA MIYA FAOLIYATINING O‘ZARO
BOG‘LIQLIGI
Zaribboyeva Shahina G‘olib qizi
O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti
Sharq filologiyasi fakulteti Arab tili yo‘nalishi 1-bosqich talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada neyrolingvistikaning tilshunoslikdagi ilmiy
ahamiyati,uning boshqa fanlar bilan bog‘liqligi va asosiy tushunchalari haqida
ma’lumotlar berilgan. Til va miya o‘rtasidagi aloqalar,nutq jarayonlarida miya
markazining ishtiroki,shuningdek,til buzilishlari va ularning neyro-lingvisyik jihatdan
o‘rganish masalalari bayon qilingan.
Kalit so‘z va iboralar:
neyrolingvistika,tilshunoslik,miya,nutq jarayonlari.
Kirish:
Neyrolingvistika — bu til va miya faoliyatining o‘zaro aloqasini
o‘rganuvchi fandir. Tilshunoslik, psixologiya va nevrologiya fanlarining
kesishgan nuqtasida shakllangan bu soha, inson miyasining tilni qanday qabul
qilishi, uni qayta ishlashi va ifodalashi jarayonlarini o‘rganadi.
Neyrolingvistika o‘tgan asrning 70-yillarda vujudga kelgan.Neyrolingvistika
inson tomonidan olamni belgilashtirish jarayonini kompleks tarzda o‘rganuvchi fan
tarmog‘i
sifatida
o‘ziga
turdosh
–
psixolingvistika,
neyropsixologiya,
neyrofiziologiya, psixoakustika, kibernetika kabi oraliq fanlar g‘oyalari va
metodlaridan foydalanib rivojlanib bormoqda.
Asosiy qism:
Neyrolingvistikaning maqsadi: Neyrolingvistika tilning miyaning turli qismlari
bilan qanday bog'liqligini aniqlashga qaratilgan. Bu soha, tilni o'rganish jarayonida
miyaning qanday faoliyat yuritishini, tilni tushunish va ifodalash jarayonlarida qaysi
mintaqalar faollashishini o'rganadi.Neuorolingvistikani o'rganish keng qamrovli; u
kattalardagi afazi va bolalarda til va nutqning buzilishini, shuningdek, o'qishdagi
nuqsonlarni va til va nutqni qayta ishlashga taalluqli funktsiyalarni lateralizatsiyasini
o'z ichiga oladi.
Neyrolingvistikaning obyekti — bu til va miyaning o'zaro aloqasi. U tilni qabul
qilish, qayta ishlash, tushunish va ifodalash jarayonlarini inson miyasining qanday
amalga oshirishi bilan bog'liq tadqiqotlarni o'z ichiga oladi. Neyrolingvistika, tilning
miyaning turli qismlarida qanday joylashgani, bu qismlarning til bilan bog'liq
“
Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
~ 403 ~
faoliyatlarida qanday rol o'ynashi, shuningdek, til o'rganish va rivojlanish
jarayonlarida miyaning qanday o'zgarishi kabi masalalarni o'rganadi.
Bundan tashqari, neyrolingvistika tilning turli aspektlarini, jumladan:
1. Fonologiya: tovushlar va ularning miyada qanday qayta ishlanishi.
2. Sintaksis: gap tuzilishi va uning miyada qanday ifodalanishi.
3. Semantika: ma'no va uning qabul qilinishi.
4. Pragmatika: tilning kontekstga bog'liq ishlatilishi.
Shu sababli, neyrolingvistikaning obyekti nafaqat tilning o'zi, balki til bilan
bog'liq kognitiv jarayonlar va ularning miyada qanday amalga oshirilishini ham o'z
ichiga oladi. Til va miya o'rtasidagi aloqalar juda murakkab va ko'p qirrali. Ular bir-
birini ta'sir etadi va birgalikda ishlaydi, bu esa tilni tushunish, ishlab chiqarish va
o'rganish jarayonlarini amalga oshirishga imkon beradi. Miyaning plastiklik
xususiyati yangi tillarni o'rganish jarayonida muhim ahamiyatga ega. O'qitish va
o'rganish jarayonida miyaning tuzilishi va funksiyasi o'zgarishi mumkin, bu esa yangi
ma'lumotlarni qabul qilishga yordam beradi. Til o'rganish jarayoni asosan miyaning
rivojlanishi bilan bog'liq. Bolalar tilni o'rganish jarayonida miyaning turli qismlarini
faol ravishda ishlatadilar. Bu jarayon ko'p hollarda tabiiy ravishda sodir bo'ladi,
ammo til o'rganish uchun maxsus metodlar ham mavjud.
Tilni tushunishda ko'p sensor tizimlarining integratsiyasi muhimdir. Masalan,
eshitish va ko'rish orqali ma'lumotlarni qayta ishlash, tilning kontekstini tushunishga
yordam beradi. Miyaning turli qismlari bu jarayonda birgalikda ishlaydi. Til nafaqat
kommunikatsiya vositasi, balki fikrlash va mantiqiy xulq-atvorni shakllantirishda
ham muhim rol o'ynaydi. Til orqali fikrlarni ifodalash va tushunish kognitiv
jarayonlarning rivojlanishiga ta'sir qiladi.
Neyrolingvistika fan sifatida insonda sodir bo‘ladigan ikki xil kasallik asosida
nutqiy buzilishlarning holati va turini o‘rganadi:
1.Epilepsiya
2.Afaziya
Epilepsiya-bu asab tizimining surunkali kasalligi bo'lib, u miyaning elektr
faoliyatidagi o'zgarishlar natijasida yuzaga keladigan to'satdan hujumlar (epileptik
hujumlar) bilan tavsiflanadi. Epilepsiya odamning turli xil harakatlari, his-tuyg'ulari
yoki xatti-harakatlarini boshqaruvchi nerv hujayralarining normal faoliyatidagi
o'zgarishlar natijasida kelib chiqadi.
Afaziya- bu miyaning nutq va kommunikatsiya funktsiyalarini buzilishiga olib
keladigan holat. U odatda miya jarohati, insult, yoki boshqa nevrologik kasalliklar
natijasida yuzaga keladi. Afaziya nutqni tushunish, so'zlashish, yozish va o'qish
qobiliyatiga ta'sir qiladi.
Xulosa:
“
Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
~ 404 ~
Ushbu sohaning paydo bo‘lishiga bosh miyaning shikastlanishi tufayli nutqning
buzilishi-afaziya amaliy ehtiyojlar bilan qo‘llab-quvvatlandi.Neyrolingvistikaning
dastlabki yutuqlari nutqning buzilishi,korreksiyasi va neyrolingvistikaning tadqiqot
obyekti ancha kengaytirildi.U nafaqat nutq patalogiyasini, balki,balki nutq
me’yorlarini ham o‘rganmoqda.Xulosa qilib aytganda, neyrolingvistikaning o‘rganish
obyekti afaziyadir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Qodirova, S. “Til va tafakkur”. – Toshkent: Fan, 2018.
2. Sattorova, M. “Nutq va miyaning o‘zaro aloqasi”. – Samarqand: Registon,
2020.
3. Ahmedov, M. “Psixolingvistika va neyrolingvistika asoslari”. – Toshkent:
O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2021.
4..
Muhammedova S., Yoʼldoshev I., Madjidova R., Sharipova Oʼ., Toʼxtamatov
X. Tilshunoslik asoslari. – Elektron darslik.
5. Irisqulov M.T. Tilshunoslikka kirish. – T., 2008
