International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
4
RAQAMLI TA’LIM VOSITALARINING ZAMONAVIY PEDAGOGIK
JARAYONDAGI O‘RNI VA SAMARADORLIGI
Delov To‘lqin Erkinovich
Muhammad-al Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari
universiteti dotsenti v.b.
Norboyev Shuhrat Salohiddinovich
Muhammad-al Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari
universiteti talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada raqamli ta’lim vositalarining pedagogik
jarayonga ta’siri, ularning samaradorligini oshirishdagi roli, shuningdek, zamonaviy
o‘quvchilar va o‘qituvchilar uchun qulayliklari tahlil qilinadi. Maqolada raqamli
texnologiyalarning ta’lim jarayonidagi integratsiyasi ham ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
raqamli ta’lim, pedagogika, ta’lim texnologiyalari, elektron
resurslar, interaktiv ta’lim
Аннотация:
В данной статье анализируется влияние цифровых
образовательных средств на педагогический процесс, их роль в повышении
эффективности обучения, а также удобства для современных учеников и
преподавателей. Рассматривается интеграция цифровых технологий в
образовательный процесс.
Ключевые
слова: цифровое обучение, педагогика, образовательные
технологии, электронные ресурсы, интерактивное обучение.
I.KIRISH
Bugungi kunda ta’lim tizimida sodir bo‘layotgan jadal o‘zgarishlar, xususan,
raqamli texnologiyalarning joriy etilishi butun dunyo bo‘ylab pedagogik
yondashuvlarning tubdan yangilanishiga sabab bo‘lmoqda. Axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari (AKT) o‘quv jarayoniga chuqur kirib borgan sari, an’anaviy ta’lim
shakllari asta-sekin zamonaviy, interaktiv va shaxsga yo‘naltirilgan o‘qitish
metodlariga o‘rin bo‘shatmoqda. Bu holat ta’lim sifatini oshirish, ta’lim oluvchilar
faolligini rag‘batlantirish va bilimlarni mustahkamlashning yangi samarali yo‘llarini
izlashga turtki bo‘lyapti.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ta’lim sohasini
modernizatsiya qilish, raqamlashtirish va uzluksiz kasbiy rivojlanishga zamin
yaratish masalalarini ustuvor yo‘nalishlardan biri sifatida belgilab kelmoqda.
Xususan, 2020-yil 2-iyundagi PQ–4721-sonli qarorda ta’lim tizimini to‘liq
raqamlashtirish bo‘yicha muhim vazifalar belgilangan. Shu asosda mamlakatimizda
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
5
raqamli ta’lim platformalari, onlayn darslar, virtual laboratoriyalar va interaktiv
resurslardan foydalanish kengayib bormoqda.
Mazkur maqolada raqamli ta’lim konsepsiyasi, uning pedagogik jarayondagi
o‘rni, xorijiy tajribalar hamda O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan islohotlar
kontekstida tahlil qilinadi. Shu bilan birga, raqamli texnologiyalar yordamida ta’lim
sifatini oshirish, o‘quvchi va o‘qituvchi o‘rtasidagi samarali muloqotni shakllantirish
imkoniyatlari ham ko‘rib chiqiladi.
II.ADABIYOTLAR SHARHI
Raqamli ta’lim bugungi kunda ta’lim sohasining ajralmas tarkibiy qismiga
aylanmoqda. Uning asosiy maqsadi – bilim olishni soddalashtirish, o‘qitish jarayonini
individuallashtirish va o‘quvchilar faol ishtirokini ta’minlashdir. Jahon miqyosida
olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, raqamli texnologiyalar ta’lim jarayoniga
to‘g‘ri integratsiya qilinsa, o‘quvchilar bilimini 30-40 foizga oshirish mumkin
(OECD, 2021).
Pedagogika sohasi olimlaridan
M. Prensky (2001)
raqamli texnologiyalar
ta’limning shakli, mazmuni va usullarini tubdan o‘zgartirishini ta’kidlaydi. U raqamli
avlod uchun an’anaviy usullar emas, balki interaktiv, multimediya asosidagi
yondashuvlar samarali bo‘lishini asoslab bergan. Shuningdek,
L. Harasim (2012)
onlayn ta’lim pedagogikasi haqida gapirib, virtual muhitda talaba va o‘qituvchi
o‘rtasidagi interaktiv muloqot o‘quv natijalarini sezilarli darajada oshirishini qayd
etgan.
O‘zbekiston tajribasiga murojaat qilsak, so‘nggi yillarda ta’limni raqamlashtirish
davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biriga aylanganini ko‘ramiz. Prezident
Shavkat Mirziyoyevning 2020-yil 2-iyundagi
PQ–4721-sonli qarori
da “Raqamli
O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida barcha ta’lim bosqichlarini
raqamlashtirish, elektron platformalarni keng joriy etish va o‘qituvchilarning AKT
kompetensiyalarini oshirish vazifalari belgilab berilgan.
Shuningdek,
2021-yil 5-maydagi PQ–5117-sonli qaror
bilan O‘zbekiston
Respublikasi ta’lim tizimini raqamli transformatsiya qilish konsepsiyasi tasdiqlandi.
Unda pedagoglar uchun raqamli resurslar, “Elektron kundalik”, “Onlayn kutubxona”,
“Maktab.uz” kabi tizimlarning joriy etilishi ta’lim jarayoniga sezilarli ta’sir
ko‘rsatishi keltirilgan.
Ilmiy adabiyotlarda raqamli ta’lim vositalarining samaradorligi, ayniqsa,
pandemiya davrida o‘z isbotini topdi.
UNESCO (2020)
hisobotiga ko‘ra, raqamli
texnologiyalar pandemiya davrida 1,6 milliarddan ortiq o‘quvchining uzluksiz ta’lim
olishini ta’minlagan. Bu esa raqamli ta’limning nafaqat muqobil, balki zarur va
strategik yo‘nalish ekanligini ko‘rsatdi.
Shuningdek,
G'. Jo‘rayev (2022)
o‘z tadqiqotida raqamli platformalarning
o‘zbek maktablarida o‘zlashtirilishiga to‘xtalib, o‘qituvchilarning bu boradagi
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
6
malakasi, infratuzilma holati va psixologik tayyorgarlik darajasini muhim omil
sifatida ajratadi.
III.TADQIQOT USULLARI
Ushbu ilmiy maqolada raqamli ta’lim vositalarining pedagogik jarayondagi o‘rni
va samaradorligini aniqlash maqsadida bir nechta ilmiy-tadqiqot metodlari qo‘llanildi.
Avvalo,
nazariy tahlil usuli
orqali mavjud adabiyotlar, ilmiy maqolalar, xalqaro va
milliy tajribalar o‘rganildi. Bu orqali raqamli ta’limning afzalliklari, qo‘llanilish
shakllari va muammoli jihatlari aniqlab olindi.
Shuningdek,
taqqoslash usuli
yordamida an’anaviy ta’lim bilan raqamli ta’lim
o‘rtasidagi asosiy farqlar va ularning o‘quvchilarga ta’siri o‘rganildi. O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining tegishli qarorlari, strategik hujjatlari va davlat
konsepsiyalari asos qilib olindi.
Bundan tashqari,
empirik kuzatuv
asosida mahalliy maktab va oliy ta’lim
muassasalarida raqamli platformalarning amaliy qo‘llanishi, o‘qituvchilarning AKT
bo‘yicha malakasi va o‘quvchilarning faol ishtirok darajasi haqida umumiy tasavvur
hosil qilindi.
Tahlil jarayonida
induktiv yondashuv
qo‘llanilib, alohida holatlardan umumiy
xulosalar chiqarildi. Bu yondashuv orqali muammo tahlili va kelgusidagi takliflar
asoslab berildi.
IV.TAHLIL VA MUHOKAMA
O‘tkazilgan nazariy tahlillar va kuzatuvlar shuni ko‘rsatdiki, raqamli ta’lim
vositalarining samarali joriy etilishi pedagogik jarayon sifatiga sezilarli ijobiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. Jumladan:
•
Raqamli platformalar (Google Classroom, Zoom, EduPage, Moodle va h.k.)
orqali darslar o‘tkazish o‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishini oshirgan va
o‘zlashtirish darajasini 30–40% ga yaxshilagan (OECD, 2021).
•
O‘zbekiston tajribasida raqamli ta’limga o‘tish ayniqsa pandemiya davrida
tezlashdi va bu davrda “Milliy ta’lim portali”, “Online maktab” loyihalari orqali
millionlab o‘quvchilar uzluksiz ta’lim olish imkoniga ega bo‘ldi.
•
O‘qituvchilarning AKT bo‘yicha malakasini oshirish dolzarb masala bo‘lib
qolmoqda. Aksariyat pedagoglar zamonaviy texnologiyalarni yetarlicha chuqur
o‘zlashtirmagan bo‘lib, bu ta’lim sifatiga bevosita ta’sir qiladi (Jo‘rayev, 2022).
•
Raqamli ta’lim vositalarini qo‘llashda hududlar o‘rtasida nomutanosiblik
mavjud: ayrim qishloq maktablarida internet tezligi past yoki qurilmalar yetarli emas.
•
Talabalar va o‘quvchilar orasida mustaqil o‘rganish va o‘zini baholash
ko‘nikmalari rivojlana boshlagan, bu esa raqamli texnologiyalar yordamida
o‘zlashtirish jarayonini yanada interaktiv va natijaviy qiladi.
Shu asosda aytish mumkinki, raqamli ta’lim vositalarining to‘g‘ri va tizimli
joriy etilishi nafaqat o‘quv jarayonini takomillashtiradi, balki o‘quvchilarda axborot
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
7
savodxonligi, tanqidiy fikrlash, ijodiy yondashuv kabi zamonaviy ko‘nikmalarni
shakllantiradi.
V.NATIJALAR
O‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, raqamli ta’lim vositalari zamonaviy
pedagogik yondashuvlarning ajralmas qismiga aylanmoqda. Bu holat Prensky (2001)
tomonidan ilgari surilgan “raqamli avlod” konsepsiyasini amalda tasdiqlaydi.
Zamonaviy o‘quvchi raqamli muhitda tug‘ilib, axborotni texnologiyalar orqali tez va
samarali qabul qilishga o‘rgangan. Shu sababli an’anaviy metodlar ularning
ehtiyojlariga to‘liq javob bermaydi.
Pedagogik tajribalar shuni ko‘rsatadiki, raqamli ta’lim vositalarini qo‘llash
o‘quv jarayonini faollashtiribgina qolmay, balki o‘quvchilar va o‘qituvchilar
o‘rtasidagi muloqotni kuchaytiradi. Ayniqsa, interaktiv platformalarning joriy etilishi
(Zoom, Moodle, Google Classroom) orqali o‘quvchilar mustaqil ishlashga,
muammoli vaziyatlarda yechim topishga, mustaqil fikrlashga o‘rganmoqda. Harasim
(2012) ta’kidlaganidek, onlayn ta’lim faqatgina texnologik vosita emas, balki
o‘rganishning yangi madaniyati hisoblanadi.
Biroq, bu boradagi muammolar ham inkor etilmaydi. Jo‘rayev (2022) o‘z
tadqiqotida O‘zbekistonda ayrim hududlarda internet infratuzilmasi va texnik
vositalarning yetishmasligi, o‘qituvchilarning raqamli savodxonligi pastligi sababli
raqamli ta’lim to‘liq amalga oshmayotganini qayd etgan. Bu holat hamon dolzarb
bo‘lib qolmoqda.
Bundan tashqari, raqamli ta’limga to‘liq o‘tish pedagogning didaktik
yondashuvini ham tubdan o‘zgartirishni talab qiladi. Dars mazmuni, metodikasi,
nazorat shakllari zamonaviy sharoitga moslashtirilishi lozim. Aks holda, texnologik
vositalar mavjud bo‘lsa ham, ular samara bermaydi.
Muhokamalar natijasida aniqlanishicha, raqamli ta’lim vositalari ta’lim sifatini
oshirishda katta salohiyatga ega bo‘lsa-da, bu salohiyatni to‘liq ro‘yobga chiqarish
uchun quyidagi omillar muhim:
•
pedagoglar malakasini oshirish bo‘yicha uzluksiz treninglar;
•
barcha hududlarda barqaror internet va texnik vositalar bilan ta’minlash;
•
o‘quvchilarning raqamli savodxonligini rivojlantirish;
•
ta’lim mazmunining raqamli texnologiyalar imkoniyatlariga moslashtirilgan
holda qayta ko‘rib chiqilishi.
VI.XULOSA
XXI asrda ta’lim tizimi tubdan o‘zgarishlarga yuz tutdi. Raqamli
texnologiyalarning rivojlanishi nafaqat axborot almashinuvi va o‘qitish vositalarini,
balki pedagogik yondashuvlarni ham qayta ko‘rib chiqishni talab qilmoqda. Tadqiqot
davomida aniqlanishicha, raqamli ta’lim vositalari o‘quvchilarning faolligi, mustaqil
fikrlashi, hamkorlikda ishlashi va motivatsiyasini oshiruvchi kuchli omil hisoblanadi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
8
Ammo bu imkoniyatlardan to‘liq foydalanish uchun muayyan infratuzilmaviy,
texnologik va metodik shart-sharoitlar zarur.
Raqamli ta’limning samaradorligi o‘qituvchilarning raqamli kompetensiyalariga,
o‘quvchilarning tayyorgarlik darajasi va texnologik vositalardan to‘g‘ri foydalanish
malakasiga bevosita bog‘liq. O‘zbekistonda bu borada qator ijobiy islohotlar amalga
oshirilayotgan bo‘lsa-da, hali yechimini kutayotgan muammolar mavjud.
Shu asosda quyidagi takliflar ilgari suriladi:
1.
Pedagoglar uchun raqamli savodxonlikni rivojlantirish bo‘yicha uzluksiz
malaka oshirish kurslarini yo‘lga qo‘yish
;
2.
Barcha hududlarda barqaror internet tarmog‘i va zamonaviy texnik vositalar
bilan ta’minot darajasini oshirish
;
3.
Ta’lim muassasalari uchun interaktiv, multimediaviy resurslarga asoslangan
milliy elektron platformalarni kengaytirish
;
4.
O‘quv dasturlarini raqamli ta’lim muhitiga mos holda qayta ko‘rib chiqish va
metodik qo‘llanmalar bilan boyitish
;
5.
Raqamli ta’lim vositalarining amaliyotda qo‘llanilishini monitoring qilish va
samaradorligini baholovchi milliy indikatorlar tizimini joriy etish
.
Yuqoridagi xulosalar asosida aytish mumkinki, raqamli ta’lim – bu vaqtinchalik
tendensiya emas, balki ta’limning strategik yo‘nalishidir. Uni to‘g‘ri va puxta joriy
etish orqali O‘zbekiston ta’lim tizimi global raqobatga bardoshli, zamonaviy va
inklyuziv tizimga aylanishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Prensky M.
Digital Natives, Digital Immigrants
//
On the Horizon
,
2001. – Vol. 9(5). – B. 1–6.
2.
Harasim L.
Learning Theory and Online Technologies
. – New York:
Routledge, 2012. – 280 b.
3.
OECD.
The State of Education and Technology
. – Paris: OECD
Publishing,
2021.
–
150
b.
https://www.oecd.org/education/
4.
Jo‘rayev M.
Raqamli ta’lim muammolari va ularni hal etish yo‘llari
//
Pedagogika va innovatsiyalar
ilmiy-amaliy jurnali, 2022. – №3. – B. 45–50.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Qarori PQ–4699-son,
“Raqamli
ta’limni rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”
,
2020-yil
28-aprel.
https://lex.uz/docs/4805125
6.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi.
“Raqamli ta’lim”
milliy konsepsiyasi
, 2021-yil.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
9
7.
Xolbo‘tayev Q., Abduraxmonova S.
Raqamli ta’lim muhitida
o‘qituvchilarning axborot texnologiyalarini qo‘llash kompetensiyalari
//
Innovatsion ta’lim texnologiyalari
jurnali, 2023. – №1. – B. 18–23.
8.
Murodova Z.
Masofaviy ta’limni tashkil etishda pedagogik
texnologiyalar
//
Ta’limda raqamli transformatsiya
to‘plami, 2022. – B. 33–37.
Elektron manbalar:
https://www.uzedu.uz
https://lex.uz/docs/4805125
https://www.oecd.org/education
