International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
102
MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTLARIDA “BOLA HUQUQLARI
TO‘G‘RISIDAGI KONVENSIYA”DAN FOYDALANISH
Islamova Gulzamon Madiyevna
O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti o‘qituvchisi
Shonazarova Setora
O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Bola huquqlari toʻgʻrisidagi konvensiyaning
maktabgacha ta'lim tashkilotlarida qoʻllanilishi va uning bolalar tarbiyasi va
rivojlanishiga ta'siri oʻrganilgan. Konvensiyaning asosiy tamoyillari va ularning
amaliyotda tatbiq etilish usullari tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari maktabgacha
ta'lim tashkilotlarida bola huquqlarini ta'minlashga oid tavsiyalarni ham oʻz ichiga
oladi.
Kalit so‘zlar:
Bola huquqlari, Konvensiya, maktabgacha ta’lim, tarbiyachi
faoliyati, bolaning fikri, ijtimoiy moslashuv, diskriminatsiyasiz ta’lim, pedagogik
yondashuv.
Kirish.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi Kengashi va
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati Kengashining qo‘shma qarori,
21.02.2024 yildagi 4068-IV-sonli buyruq asosida BMTning Bola huquqlari
to‘g‘risidagi konvensiyasi qoidalarini amalga oshirish bo‘yicha O‘zbekiston
Respublikasining Beshinchi davriy ma’ruzasini ko‘rib chiqish yakunlari yuzasidan
BMTning Bola huquqlari bo‘yicha qo‘mitasi tavsiyalarini amalga oshirish yuzasidan
2024 — 2027-yillarga mo‘ljallangan milliy harakatlar rejasi ishlab chiqildi.
Bugungi globallashuv va inson huquqlarini ta’minlash yo‘lidagi sa’y-harakatlar
zamirida yosh avlod — bolalarning huquqlarini tan olish, himoya qilish va
rivojlantirish muhim o‘rin tutadi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan 1989-yil
20-noyabrda qabul qilingan “Bola huquqlari to‘g‘risidagi Konvensiya” bolalar
huquqlarini xalqaro miqyosda himoya qilishning eng muhim hujjati hisoblanadi.
Ushbu Konvensiya bolalarni jamiyatning teng huquqli a’zosi sifatida tan olib,
ularning manfaatlarini himoya qilish, rivojlanish, ishtirok va erkinlik tamoyillariga
asoslanadi. Mazkur maqolada maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ushbu
Konvensiyadan foydalanishning huquqiy asoslari, amaliy mexanizmlari va metodik
yondashuvlari tahlil qilinadi.Bola har bir jamiyatning kelajagidir. Shu boisdan ham
bolalarning huquqiy himoyasi, ularning to‘laqonli yashashi, rivojlanishi va ta’lim-
tarbiyasi uchun zarur sharoitlar yaratish har qanday davlatning asosiy vazifalaridan
biridir. Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan 1989-yil 20-noyabrda qabul
qilingan “Bola huquqlari to‘g‘risidagi Konvensiya” butun dunyoda bolalarning
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
103
huquqlarini himoya qilishda muhim huquqiy asos bo‘lib xizmat qilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi ushbu Konvensiyani 1992-yilda ratifikatsiya qilgan bo‘lib,
bugungi kunga kelib maktabgacha ta’lim tizimida bu hujjat asosida ko‘plab islohotlar
amalga oshirilmoqda.
Bola huquqlari to‘g‘risidagi Konvensiyaning mazmun-mohiyati.Konvensiyada
bola shaxs sifatida e’tirof etiladi va unga tegishli bo‘lgan huquq va erkinliklar aniq
belgilab qo‘yiladi. Bu huquqlar ichida quyidagilar alohida o‘rin egallaydi:
Hayotga bo‘lgan huquq; Ismi va fuqarolikka ega bo‘lish huquqi;
Oilada yashash va tarbiyalanish huquqi;Ta’lim olish huquqi;
Sog‘liqni saqlash, ijtimoiy ta’minotdan foydalanish huquqi;
Shaxsiy fikrga ega bo‘lish va uni erkin ifoda etish huquqi;
Zo‘ravonlik, ekspluatatsiya va diskriminatsiyadan himoya qilinish huquqi.
Maktabgacha
ta’lim
tashkilotlarida
Konvensiyadan
foydalanish
yo‘llari.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlari bola shaxsini shakllantirishda muhim
bosqich hisoblanadi. Shu bois, bola huquqlarini himoya qilish bu tizimda ham
dolzarb masalalardan biridir. Konvensiya tamoyillarini amalga oshirish quyidagi
yo‘nalishlarda amalga oshiriladi:
Tarbiyaviy jarayonlarda huquqiy bilim berish – Tarbiyachilar bolalarga sodda,
ularning yoshi va tushunish darajasiga mos shaklda huquqiy bilimlar berishlari kerak.
Masalan, o‘z huquqlari, o‘zgalarga zarar yetkazmaslik, bir-biriga hurmat bilan
munosabatda bo‘lish kabi tushunchalarni o‘yin, ertak, rasm, she’rlar orqali yetkazish
mumkin.
O‘yin faoliyatida huquqiy tarbiya – Bola o‘z huquqlari va burchlarini o‘yin
orqali anglaydi. Rol o‘yinlari (oilaviy, kasbga oid, ijtimoiy rollar) orqali ular hayotiy
vaziyatlarni tushunishlari va o‘zlarini ijtimoiy muhitda qanday tutish kerakligini
o‘rganadilar.
Tarbiyachilarning huquqiy savodxonligi – Maktabgacha ta’lim muassasalarida
faoliyat yuritayotgan tarbiyachilar Konvensiya mazmuni bilan yaxshi tanish
bo‘lishlari, o‘z faoliyatida ushbu hujjatga tayangan holda harakat qilishlari lozim. Bu
borada seminar-treninglar, o‘quv kurslari tashkil etilishi foydalidir.
Bola shaxsiga hurmat – Har bir bolaga individual yondashuv, uning fikriga
quloq tutish, shaxs sifatida qadrlash orqali bola huquqlarini amalda ta’minlash
mumkin. Bolaga berilgan e’tibor, mehr-muhabbat uning ijtimoiylashuviga, o‘zini
erkin va xavfsiz his qilishiga xizmat qiladi.
O‘zbekistonda Konvensiya asosida olib borilayotgan ishlar.
O‘zbekiston
Respublikasi bola huquqlarini himoya qilish borasida ko‘plab qonuniy asoslar
yaratgan. Jumladan, “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun, “Maktabgacha ta’lim va tarbiya
to‘g‘risida”gi Qonun, O‘zbekiston Respublikasining “Bola huquqlari to‘g‘risida”gi
kodeksi va boshqa normativ hujjatlar Konvensiya prinsiplariga asoslangan.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
104
Shuningdek, “Takomillashtirilgan ilk qadam” davlat o‘quv dasturi, “Bola huquqlari
to‘g‘risidagi Konvensiya”ga mos holda ishlab chiqilgan bo‘lib, bunda har bir
bolaning individual rivojlanishi, sog‘lomlashtirish, ta’lim-tarbiyasi va shaxsiy
erkinligi inobatga olingan.
Muammolar va takliflar.
Ba’zida maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bola
huquqlari bo‘yicha yetarli bilimga ega bo‘lmagan kadrlar faoliyat yuritishi, ota-
onalarning ham bu boradagi savodxonligining pastligi Konvensiya tamoyillarining
to‘laqonli amalga oshishiga to‘sqinlik qiladi. Shuning uchun:
Har bir tarbiyachiga Konvensiya asoslari o‘rgatilishi;
Ota-onalar bilan hamkorlikda huquqiy-ma’rifiy tadbirlar o‘tkazilishi;
Bolalar uchun sodda tilda yaratilgan huquqiy ertaklar, risolalar nashr etilishi
lozim.
Bola huquqlari to‘g‘risidagi Konvensiyaning mohiyati
Konvensiya 54 moddadan iborat bo‘lib, bolalarning yashash, rivojlanish,
ishtirok va himoya huquqlarini kafolatlaydi. Asosiy tamoyillar quyidagilardan iborat:
1.
Diskriminatsiyaga yo‘l qo‘ymaslik – har bir bola irqi, jinsi, tili, dini yoki
ijtimoiy kelib chiqishidan qattiy nazar teng huquqlarga ega bo‘lishi kerak
2.
Bolaning manfaatlari ustuvorligi – har bir qaror bolaning manfaatlarini
inobatga olgan holda qabul qilinishi lozim.
3.
Yashash va rivojlanish huquqi – har bir bolaga hayot va to‘laqonli
rivojlanish sharoitlari yaratilishi zarur.
4.
Fikr bildirish va ishtirok etish huquqi – bola o‘z fikrini erkin bildirish va
uni eshitish huquqiga ega.
Ushbu tamoyillar maktabgacha ta’lim tizimida bolaga nisbatan pedagogik,
psixologik va ijtimoiy yondashuvda muhim mezon hisoblanadi.
Maktabgacha ta’limda Konvensiya prinsiplarining amaliy qo‘llanilishi
Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalar uchun huquqiy ongni shakllantirish —
tarbiyaning muhim tarkibiy qismidir. Konvensiya prinsiplarini ta’lim jarayoniga
integratsiyalash quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshiriladi:
1.
O‘quv-tarbiyaviy faoliyatda huquqiy madaniyatni shakllantirish
Maktabgacha yoshdagi bolalarga huquqlar to‘g‘risidagi bilimlarni sodda,
tushunarli va qiziqarli shaklda yetkazish zarur. Bu maqsadda huquqiy ertaklar, rolli
o‘yinlar, suhbatlar va sahnalashtirish usullaridan keng foydalaniladi.
2.
Tarbiyachining huquqiy savodxonligi
Tarbiyachilar Konvensiya moddalari va bolalarning asosiy huquqlari haqida
puxta bilimga ega bo‘lishlari shart. Bu esa bolaga individual yondashuvni ta’minlash
va uning huquqlariga hurmat bilan qarashga yordam beradi.
3.
Fikr erkinligi va ishtirokini ta’minlash
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
105
Konvensiyaning 12-moddasi asosida bolalarning fikrini eshitish, ularning o‘z
tanlovi asosida faoliyatda qatnashishlariga imkon berish muhim. Pedagoglar har bir
bolaning fikriga e’tiborli bo‘lishi, ularni faol qaror qabul qilishga jalb qilishi lozim
4.
Zo‘ravonlik va ekspluatatsiyaga qarshi muhit yaratish
Konvensiyaning 19-moddasiga muvofiq, maktabgacha ta’lim tashkilotida
bolalarning jismoniy, ruhiy va emotsional zo‘ravonlikdan himoyalangan muhitda
bo‘lishi zarur. Bu jarayonda tarbiyachilar ijobiy intizom yondashuvlaridan
foydalanishlari lozim.
5.
Ota-onalar bilan hamkorlikda huquqiy tarbiya
Huquqiy tarbiya faqat bolalar bilan cheklanmasligi, balki ota-onalarni ham
qamrab olishi kerak. Oilada bolaning huquqlariga rioya qilinishini ta’minlash
maktabgacha ta’lim muassasasi va oilaning hamkorligiga bog‘liq.
O‘zbekistonda bola huquqlari Konvensiyasiga asoslangan holda quyidagi
muhim qonuniy asoslar ishlab chiqilgan:
“Bola huquqlari to‘g‘risida”gi Qonun (2008-yil);
“Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun (2020-yilgi yangi tahrir);
“Maktabgacha ta’lim va tarbiya to‘g‘risida”gi Qonun (2019-yil);
“Ilk qadam” davlat o‘quv dasturi (maktabgacha yoshdagi bolalar uchun).
Ushbu hujjatlar Konvensiya talablariga mos tarzda ishlab chiqilgan bo‘lib,
ularda bola manfaatlarini ta’minlash, ularning huquq va erkinliklarini himoya qilish
asosiy mezon sifatida qaraladi.
Metodik
yondashuvlar
.Maktabgacha
ta’limda bola huquqlari bilan
bog‘liqfaoliyatlarni samarali tashkil etishda quyidagi metodik yondashuvlardan
foydalanish mumkin:Rolli o‘yinlar – bolalarda huquqiy holatlarni tasavvur qilishga
yordam beradi;Suhbat va savol-javoblar – bolaning huquqlar haqidagi tushunchasini
shakllantiradi;Rasmlar, kollajlar, videoroliklar – vizual materiallar orqali ongli
ta’sirni kuchaytiradi;Huquqiy kunlar, tadbirlar – bolalarda huquqiy madaniyatni
shakllantirishda muhim omil.
Xulosa
.Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida “Bola huquqlari to‘g‘risidagi
Konvensiya” asosida faoliyat yuritish bolalarning sog‘lom, erkin va huquqiy ongli
shaxs sifatida shakllanishiga xizmat qiladi. Pedagogik jarayonda bolalarning
huquqlariga hurmat bilan yondashish, ularning fikrini tinglash va har bir qarorda
bolaning manfaatini ustuvor deb bilish orqali maktabgacha ta’lim tizimi yanada
demokratik va samarali bo‘lishi mumkin. Konvensiyaning amaliy qo‘llanilishi
pedagoglar, ota-onalar va jamiyatning umumiy mas’uliyatiga asoslanadi.“Bola
huquqlari to‘g‘risidagi Konvensiya” – bolalarning shaxs sifatida tan olinishi, ularning
farovon yashashi, ta’lim olishi va erkin rivojlanishi yo‘lida xalqaro huquqiy asosdir.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ushbu hujjatdan foydalanish nafaqat qonuniy
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
106
talab, balki har bir bola kelajagiga sarmoya bo‘lishi lozim. Bola huquqlarini himoya
qilish orqali biz sog‘lom, baxtli va huquqiy ongli avlodni voyaga yetkazamiz.
Foydalangan adabiyotlar:
1.Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi va O‘zbekistonda inson huquqlarini
himoya qilish milliy tizimi /Mualliflar jamoasi: A.Saidov, F.Bakayeva, K.Arslanova
va boshq. Mas’ul muharrir A.X.Saidov. –T.: “O‘zbekiston”, 2020.
2. Inson huquqlari bo‘yicha xalqaro shartnomalar: to‘plam/O‘zbekcha
nashrining mas’ul muharriri A.X.Saidov. –Toshkɟnt: «Adolat», 2004. – 520b.
4. Mo‘minov Abdulxay Rashidovich.Tillabayev Mirzatillo Alisherovich.Bola
huquqlari. Darslik. Toshkent-2014
5. YUNESKO ning xalqaro me’yoriy hujjatlari. To‘plam. /Mas’ul muharrir
L.Saidova. –T.: Adolat, 2004. -304 b.
6.LexUz - O‘zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy
bazasi: www.lex.uz
