International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
128
ARAB TILSHUNOSLIGIDA JOMIYNING METODIK YONDASHUVI
Uxtamov Bexruz
Imom Buxoriy nomidagi Toshkent Islom Instituti 4-kurs talabasi
Anotatsiya:
"Favoiduz Ziyoiyya" arab tili grammatikasiga oid muhim asar
bo‘lib, unda nahv qoidalarining izchil tahlili, til strukturasining nazariy va amaliy
asoslari yoritilgan. Ushbu maqolada Jomiyning lingvistik metodlari, asarning
grammatik tizimlashtirilishi va Qur’on hamda hadis bilan dalillanish yondashuvi
batafsil o‘rganiladi. Shuningdek, nahv ilmidagi turli fikrlar va usullarning
muqoyasasi keltiriladi.
Kalit so‘zlar:
Arab tili, nahv, Jomiy, "Favoiduz Ziyoiyya", grammatik tahlil,
Qur’on bilan istishhod, Sibavayh, Ibn Molik, lingvistika, tasavvuf
Аннотация:
"Фавоидуз Зиёийя" — важный труд по грамматике арабского
языка, в котором подробно рассматриваются правила синтаксиса,
теоретические и практические основы языковой структуры. В данной статье
анализируются лингвистические методы Джамии, систематизация грамматики
в его работе, а также подход к аргументации посредством Корана и хадисов.
Кроме того, проводится сравнительный анализ различных взглядов и подходов
в науке о нахве.
Ключевые слова:
Арабский язык, нахв, Джамий, "Фавоидуз Зиёийя",
грамматический анализ, аргументация Кораном, Сибавайх, Ибн Малик,
лингвистика, суфизм
Annotation:
"Favoiduz Ziyoiyya" is a significant work on Arabic grammar,
providing a systematic analysis of syntactic rules, theoretical and practical aspects of
linguistic structure. This article explores Jami’s linguistic methods, grammatical
systematization in his work, and the approach to argumentation using the Quran and
Hadith. Additionally, it presents a comparative analysis of various perspectives and
methodologies in Nahw studies.
Keywords:
Arabic language, Nahw, Jami, "Favoiduz Ziyoiyya", grammatical
analysis, Quranic argumentation, Sibawayh, Ibn Malik, linguistics, Sufism.
"Favoiduz Ziyoiyya"
asari arab tili grammatikasiga oid muhim manbalardan biri
bo‘lib, mazkur asar yillar davomida Sharq filologiyasi va tilshunosligi rivojiga
beqiyos hissa qo‘shgan. Ushbu dissertatsiya mazkur asarda keltirilgan baytlarning
grammatik tahliliga bag‘ishlangan bo‘lib, tilshunoslik nuqtai nazaridan asarning
o‘rganilishi ham nazariy, ham amaliy ahamiyatga ega. Hozirgi kunda arab tili
grammatikasini chuqur o‘rganish va ta’lim jarayonida ilmiy tahlil qilish zarurati
mavjudligi ushbu mavzuning dolzarbligini yanada oshiradi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
129
Jomiy o‘z sharhida qoidalarning asoslanishini nafaqat grammatik tuzilma, balki
misollar va she’riy shohidlar orqali mustahkamlaydi. Sibavayhning
"Al-Kitob"
asarida qoidalar ko‘proq qabul qilingan qoidaviy formulalarga asoslangan, Ibn Molik
esa
"Alfiyya"
da o‘z nazariyalarini she’r shaklida yozishga urg‘u beradi. Jomiy bu ikki
yondashuvni birlashtirib, amaliy va nazariy jihatlarni muvofiqlashtirgan.
Jomiyning yondashuvi, ayniqsa, zamonaviy tilshunoslikka o‘tishda muhim
oraliq bo‘lib xizmat qiladi. U
"Favoiduz Ziyoiyya"
asarida grammatik birliklarni
zamonaviy tahlilga yaqinlashtiruvchi metodologik elementlarni ham kiritgan bo‘lib,
bu jihatdan u klassik va zamonaviy lingvistika o‘rtasida ko‘prik vazifasini bajaradi.
"Favoiduz Ziyoiyya"
Ibn al-Xojibning
"Kofiya"
siga yozilgan sharh bo‘lib, u
grammatik qoidalarni kontekstual tahlil qiladi. Bu borada u asosan al-Zamakhshariy
va al-Suyutiyning izohlariga yaqin yondashadi, lekin stilistik ohang va mantiqiy
uzviylikda alohida metodikani shakllantirgan. Jomiyning sharhlarida faqat grammatik
izoh emas, balki til strukturasining mantiqiy asoslari va ma’no qatlamlari ham
yoritilgan.
Jomiy didaktik jihatdan o‘quvchilar uchun qulay tahlil uslubini tanlagan. Uning
sharhlari nafaqat matnni tushuntiradi, balki o‘quvchining mustaqil fikrlash
ko‘nikmasini ham shakllantiradi. Bu jihatdan u Sibavayhning faqat qoidaviy bayoni
yoki Ibn Molikning qisqa she’riy kodlashidan farq qiladi.
Jomiyning asarida bayon etilgan fikrlar pedagogik jihatdan puxta tuzilgan bo‘lib,
har bir grammatik qoida izchil yoritiladi va ko‘p hollarda muqobil misollar bilan
mustahkamlanadi. Bu jihat uni nafaqat nazariy, balki amaliy tillarni o‘qitishda ham
universal qo‘llanma sifatida qadrlash imkonini beradi.
"Favoiduz Ziyoiyya"
dagi til strukturasi zamonaviy grammatik nazariyalar bilan
ham uyg‘unlashadi. Xususan, tahlil metodlari hozirgi sintaktik analiz, konstruktsion
grammatika va semantik qoidalar bilan uyg‘unlashuv nuqtalariga ega. Asarda
morfologik birliklar (ism, fe’l, harf) turli pozitsiyalarda qanday semantik yuklama
olishini ko‘rsatuvchi misollar keltirilgan.
Bu, ayniqsa, arab tilining mantiqiy tizimini chuqur o‘rganmoqchi bo‘lgan
talabalar va tadqiqotchilar uchun katta ahamiyat kasb etadi. Faqatgina qoidani berish
emas, balki ularning nutqiy voqealanishi va til unsurlari orasidagi bog‘liqlik kabi
jihatlar ham chuqur tahlil qilingan.
Qur’on bilan istishhod (dalillanishi)
Shubhasiz, Qur’oni Karim arab bayon uslublari jihatidan eng yuqori cho‘qqida,
balog‘at va fasohatning eng oliy darajasidadir. U Alloh taoloning mo‘jizaviy kalomi
bo‘lib, Payg‘ambarimiz (s.a.v.)ga amin farishta Jabroil orqali nozil qilingan. Bu
muqaddas kalom hech qanday nuqson aralashmagan, oldidan ham, orqasidan ham
botil kirib kelolmaydigan muhitda nozil qilingan. Qur’on bashariyat tarixida eng
ishonchli matn hisoblanadi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
130
Muallifning Qur’on oyatlarini istishhod (dalil keltirish)dagi pozitsiyasi esa
undan oldin o‘tgan arab tilshunoslari va nahv ilmi ulamolari kabi bo‘lib, Qur’onga
nihoyatda katta e’tibor bergan. Qur’on oyatlari uning e’tiborida she’riy guvohlar
(
shawahid
) dan keyin ikkinchi o‘rinda turadi. Muallif Qur’on oyatlarini sarf, nahv,
qiroat va boshqa masalalarda misol va dalil sifatida keltirgan.
Hadis bilan istishhod qilish masalasi
Nahviylar hadis bilan istishhod qilish masalasida turli fikrlarga ega bo‘lganlar va
hadisning nahviy qoidalarni asoslashdagi hujjat bo‘lishi yoki bo‘lmasligi borasida
uch xil fikr mavjud:
1.
Mutlaq rad etish nuqtayi nazari
Bu pozitsiya Abu al-Hasan Ibn al-Zo‘i
(vaf. 680 h.) ga tegishli bo‘lib, u Abu al-Hasan Ibn Xuruf (vaf. 609 h.)ni hadis bilan
ortiqcha darajada istishhod qilgani uchun tanqid qilgan.
2.
Mutlaq ruxsat nuqtayi nazari
Bu pozitsiya Ibn Molik (vaf. 672 h.) va
Radiy (vaf. 686 h.) ga tegishli bo‘lib, ulardan keyin Dammaminiy (vaf. 827 h.) va Ibn
Tayyib al-Fasiy (vaf. 1170 h.) kabi olimlar ham bu fikrni davom ettirganlar.
3.
Oraliq, ya’ni cheklangan ruxsat pozitsiyasi
Bu Abu Ishoq al-Shotibiy
(vaf. 790 h.) ning pozitsiyasidir. U, agar hadis matni lafziy jihatdan aniq va
ehtiyotkorlik bilan yetkazilgan bo‘lsa, u bilan istishhod qilish joiz deb hisoblaydi.
Xulosa
"Favoiduz Ziyoiyya"
arab tilining morfologik va sintaktik strukturasi bo‘yicha
mukammal tizimlashtirilgan sharh bo‘lib, unda grammatik birliklar aniq tartibda
bayon etilgan. Asarda har bir grammatik kategoriya (ism, fe’l, harf) alohida yoritilib,
ular o‘rtasidagi sintaktik aloqalar bayon qilingan. Bu jihat arab tilining zamonaviy
grammatik tahliliga asos yaratadi.
Asarda ko‘plab grammatik qoidalar she’riy shohidlar va ishonchli rivoyatlarga
tayangan holda keltirilgan. Bu esa grammatik konstruktsiyalarni nafaqat nazariy,
balki amaliy jihatdan ham mustahkamlaydi.
Jomiy faqat grammatik birliklarni tahlil qilish bilan cheklanmay, balki ularning
uslubiy va estetik imkoniyatlarini ham ochib bergan. Bu jihat arab adabiyotshunosligi
bilan tilshunoslikni yaqinlashtiradi va zamonaviy stilistik tahlillar uchun asos yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Shayx Muhammad Tantoviy. “nash’atun nahv va tarixun nuhat” Droul-
maorif 2-nashr,1119-hijriy sana.
2.
Said Ahmad ibn Yusuf Bolonpuriy.”al-vafiya maqosidul kafiyati”. 2003-
yil. Pokiston. Maktababtul-Bushro.
