International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
196
ERGONIMLARNING TRANSONIMIZATSIYA YOʻLI BILAN YASALISHI
Usmonova Umidaxon Abdukarimovna
Qarshi davlat texnika universiteti, Oʻzbek tili va adabiyoti kafedrasi oʻqituvchisi
Turli xil onimlarning oʻzaro bog‘liqligi ma’lum lingvistik faktdir. Bu
bog‘lanish, xususan, transonimizatsiya jarayonlarida, ya'ni atoqli otlarning bir
turkumdan ikkinchisiga oʻtishida namoyon boʻladi. Transonimizatsiya hosil qiluvchi
onomatemada (semantik) rasmiy oʻzgarishlarsiz, affiksatsiya yoki soʻz qoʻshilishi
(grammatik) bilan birga sodir boʻlishi mumkin
. Bundan tashqari, murakkab
nominativ birliklar shakllanishi ham mumkin, ularning tarkibiy qismlaridan biri
onimdir. Semantik transonimizatsiya omonimiyaning paydo boʻlishiga olib keladi,
chunki hosil qiluvchi va hosilaviy onimlar turli onomastik sohalarning faktlaridir
Transonimizatsiya grammatik tabiatiga koʻra oʻziga xos onimlashtirishdir. Bu
onimning atoqli otning bir turidan boshqasiga oʻtishidan iborat. Transonimizatsiya
oddiy va allyuziv (ishorali) turlarga boʻlinadi. Oddiy transonimizatsiya metonimik
koʻchishga asoslanadi: “Navroʻz” toʻyxonasi, “Gulnora” oziq-ovqat doʻkoni,
“Feruza” goʻzallik saloni va b.
Allyuziv transonimizatsiya ham metonimik, ham metaforik koʻchishga tayanadi.
Masalan, “Kleopatra” goʻzallik salonining nomidan shunday ma’noni uqish mumkin:
Siz Misr malikasi kabi goʻzal boʻlasiz. Bavariya va Myunxen pivo zavodlarining
nomlari pivoning sifatini koʻrsatadi, chunki Germaniya bu ichimlikning vatani
hisoblanadi.
Atoqli otlar bilan motivlashgan ergonimlar majmuini motivatsiya beruvchi
onimlar kategoriyalariga koʻra antroponimlar, toponimlar, ergonimlar, boshqa
turkumlarning onimlari bilan motivlashgan ergonimlar kabi guruhlarga boʻlish
mumkin.
Tilshunos olim E.Begmatov taʼkidlaganidek, “onomastik birliklar guruhi orasida
muayyan aloqalar, bir-birining vazifasiga o‘tishlar yuz berib turadi, bu jarayon
transmonizatsiya deb yuritiladi
O‘zbek onomastikasida ham aynan transonimizatsiya asosida yuzaga kelgan
nomlar katta miqdorni tashkil etadi. Transonimizatsiya hodisasi antroponimika,
toponimika doirasida qilingan monografik tadqiqotlarda nom yasilishining bir usuli
sifatida tadqiqga tortilgan. Jumladan, E.Begmatov antroponimlar misolida,
38
Подольская Н.В. Проблемы ономастического словообразования (к постановке вопроса) // Вопр. языкознания.
1990. № 3. –C. 43.
39
Суперанская А.В., Подольская Н.В., Васильева Н.В. Общая терминология: Вопросы теории. М.: Наука, 1989.
–C. 46 – 47.
40
Begmatov E. Oʻzbek tili antroponimikasi
.
– Toshkent: Fan, 2013. –B. 37.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
197
T.Nafasov, Z. Doʻsimovlar toponimlar, N. Uluqov gidronimlar, O.Begimov, Sh.
Temirovlar oronimlar misolida transonimizatsiya masalasini koʻrib chiqqanlar.
E.Begmatov transonimizatsiya hodisasini nomlarning leksik-semantik usulda
yasalishi sifatida qaraydi. Ismlarning ushbu usulda yasalishi tub, sodda negiz, yasama
negiz, qo‘shma negiz apellyativlariing ism vazifasiga tayer holda transnomlanish
usulida ko‘chishidir. Bu usulda apellyativ ismga ko‘char ekan, onomastik sathda u
hech qanday o‘zgarishga uchramaydi, to‘gridan-to‘g‘ri ism sifatida qo‘llanadi: jasur
(apellyativ) va Jasur (ism), muqaddas (apellyativ) va Muqaddas (ism) kabi
N.M. Uluqovning o‘zbek tili gidronimlarining tarixiy-lisoniy tadqiqiga
bag‘ishlangan monografik ishida ham gidronimlarning hosil bo‘lishi va
transonimizatsiya xususiyatlari nazariy jihatdan asoslangan va amaliy jihatdan asosli
misollar yordamida ko‘rsatib berilgan
. Maʼlumki, atoqli otdan atoqli hosil bo‘lish
hodisasi onomastik terminologiyaga oid lug‘atlarda konversiya va transonimizatsiya
deyiladi
. O‘.Oripov o‘z ishida konversiya va transonimizatsiya hodisasini ichki
konversiya va tashqi konversiya sifatida farqlaydi
. А.S. Аslonov ham onomastik
konversiyani ikki guruhga ajratib tahlil etadi: ichki konversiya va tashqi konversiya.
U ichki konversiya usulida yasalishga onomastik tizimning o‘z ichidagi nomlarning
toponim vazifasiga o‘tishi, yaʼni onomastik birliklar (atoqli otdan)dan toponim
(atoqli ot) yasalishini kiritadi
N.M. Uluqov konversiya va transonimizatsiyani alohida hodisa sifatida farqlshni
ma’qul koʻradi. Uning fikricha, turdosh otlardan hech qanday o‘zgarishsiz atoqli
otlar: toponimlar, jumladan, gidronimlar, antroponimlar, zoonimlar, fitoonimlar hosil
bo‘lishiga nisbatan konversiya, bir atoqli otdan boshqa atoqli ot, yaʼni antroponimdan
toponim, oykonimdan gidronim hosil bo‘lish hodisasiga nisbatan transonimizatsiya
terminini qo‘llash maqsadga muvofiq
T.Nafasovning taʼkidlashicha, transonimizatsiya – onomastikada unversalizmni
yaratuvchi va taʼminlovchi nutqiy-lisoniy, sotsial-ijtimoiy, tarixiy-maʼnaviy hodisa.
Transonimizatsiya yondosh obyektlar orasida yuz beradi. Yangi obyekt uchun nom
uzoqdan qidirilmaydi, yonidagi obyekt nomi nomlanayotgan obyektga nom qilib
tanlanadi. Bu hodisa xalqimiz yuksak maʼanaviyatining lisoniy ifodasi
41
Begmatov E. Oʻzbek tili antroponimikasi
.
– Toshkent: Fan, 2013. –B. 222.
42
Улуқов Н.М. Ўзбек тили гидронимларининг тарихий-лисоний тадқиқи. Докторлик дисс. автореферати,
Тошкент, 2010. –45 b.
43
Подольская Н.В. Словарь русской ономастической терминологии. – Москва: Наука, 1978. – С. 152-153.
44
Орипов Ў.А. Нурота тумани макро- ва микоротопонимиясининг лисоний таҳлили: Филол. фан. ... диссер.
автореф. – Тошкент, 2003. – Б.15.
45
Аслонов А. С. Шофиркон тумани микротопонимиясининг лингвистик таҳлили. Номз. дис. автореферати,
Тошкент, 2005. –Б. 20.
46
Улуқов Н.М. Ўзбек тили гидронимларининг тарихий-лисоний тадқиқи. Докторлик дисс. автореферати,
Тошкент, 2010. –Б. 39.
4
Нафасов Т. Қашқадарё қишлоқномаси. – Тошкент: Муҳаррир, 2009. – Б. 32.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
198
Ergonimiya sohasida transonimizatsiya ikki yoʻnalishda boradi: har qanday sinf
onimi > ergonim, ergonim > urbanonim yoki ergonim. Doʻkon nomlari kamdan-kam
hollarda boshqa onimlar uchun ishlab chiqarish bazasiga aylanadi. Aksincha, teskari
jarayon faol boʻlganlar qatoriga kiradi: doʻkon nomlarining beshdan bir qismi
transonimizatsiya natijasida paydo boʻlgan
Transonimizatsiya natijasida hosil boʻlgan ergonimlar orasida atoqli otning
turiga koʻra ular uchun asos boʻlgan koʻplab guruhlarni ajratish mumkin:
1) antroponim asos boʻlgan ergonimlar: “Guzal”, “Dilorom”, “Sabrina”,
“Yelina” goʻzallik salonlari, “Marat” erkaklar kiyimi doʻkoni, “Sardorbek” oziq-
ovqat doʻkoni, “Abdukaim Restaurant”, “Hafizaxon” toʻyxonasi;
2) toponimlar asos boʻlgan ergonimlar: “Moskou” restorani, “Aziya” kafesi,
“Shanxay Lounge Bar”, “Hotel Naxshab” ;
3) astronomlar (samoviy jismlarning atoqli oti) asos boʻlgan ergonimlar:
“Merkury” kafesi, “Orion” maishiy texnika doʻkoni;
4) pragmatonym (brend nomi)lar asos boʻlgan ergonimlar: “Sharmel” qandolat
mahsulotlari, “Adidas” sport kiyimlari doʻkoni, “Salamandr” poyapzal doʻkoni, D&G
kiyim doʻkoni, “Nestle” oziq-ovqat doʻkoni, “Nokia” mobil telefonlar doʻkoni,
“Reebok” sport kiyimlari doʻkoni, “Jetour” avtosaloni.
Ma’lumki, antropotsentrizm XX asr oxiridan boshlab tilshunoslikda yetakchi
oʻrinni egalladi. Shu davrlardan boshlab “Tilshunoslikda antropotsentrik tamoyil”
degan tushuncha yuzaga keldi. “Tilshunoslikdagi antropotsentrik burilish
tadqiqotchilarning diqqatini “til qanday qurilgan” degan savoldan “til qanday
ishlaydi” degan savolga qaratganligi bilan izohlanadi
. Natijada lingvistik materialni
tahlil qilish va izohlashda yangicha yondashuvni shakllantirish va rivojlantirish
zarurati tug‘iladi. "Asrning oxiriga kelib, sezgi va introspektsiya huquqlarining
tiklanishi sezilarli boʻlib, bu, albatta, tilshunoslikda inson omiliga, subyektivlikka
e'tiborning kuchayishi bilan izohlanadi"
. Tilshunoslikning ustuvor yoʻnalishlarining
oʻzgarishi, lingvistik izlanishning yangi strategiyalarini ishlab chiqish tilga oid
mavjud qarashlar tizimi va lingvistik tadqiqotlar tamoyillarining oʻzgarishiga va
tilshunoslikda yangi ilmiy paradigmaning shakllanishiga olib keldi. Shunday ekan,
hozirgi zamon tilshunosligi quyidagi tezisdan kelib chiqadi, degan fikrni aytish
mumkin: "Insonning nazariy va amaliy faoliyatining boshlang‘ich nuqtasi
antropotsentrizmdir. Inson subyekt sifatida birinchi navbatda uni oʻrab turgan tabiiy
47
Долганова А. Ю.
процессы трансонимизации в эргонимии (на материале названий магазинов Ижевска)//
Вестник Удмуртского университета: филологические науки 2006. № 5 (2). –С. 25.
48
Дорофеев Ю. Антропоцентризм в лингвистике и предмет когнитивной грамматики // ЛІНГВІСТИЧНІ
СТУДІЇ. Випуск 17. - Донецк: ДонНУ, 2008. – С. 302.
49
Макаров М.Л. Основы теории дискурса. – М.: ИТДГК «Гнозис», 2003. – С. 83.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
199
dunyoga, soʻngra tevarak-atrofdagi ijtimoiy olamga, soʻngra har bir individga va
nihoyat, oʻziga (oʻzini oʻzi bilishga) tegishlidir"
E.N. Yudina "shaxsiylashtirilgan" ergonimlarni alohida guruhda ajratadi, ular
egalarining ismlariga asoslanadi
. Tashkilot egasining ismini ergonim sifatida
tanlashga oʻzini namoyon qiladigan quyidagi subyektiv motivatsion munosabatlar
ta'sir qiladi:
- oʻzini bevosita taqdim etish:"Sherbek shashliklari" choyxonasi, “Abdukarim
Restaurant”, “Mahmudov Kamoliddin choyxonasi”, “Abu Salom” choyxonasi;
- oʻzini bilvosita taqdim etish: B & K ichki kiyimlar doʻkoni, “Sasha uz
kofeynya, Z & M kafesi, iZyumin&ka mebel doʻkoni.
Antroponim asosida shakllangan ergonimlar ikki xil tipdagi ergonim sifatida
namoyon b’lishi mumkin:
1. Haqiqiy tipdagi: “Hafizaxon” toʻyxonasi, “Azizbek” kafesi, “Safarov va
oʻg‘li” reklama agentligi, “Guli Dizayn” tikuvchilik sexi, “Nargis” attorlik mollari, va
b. Ayniqsa, bunday rag‘batlantirish tibbiyot muassasalarida keng qoʻllaniladi: Murod
Med Star tibbiyot markazi, Doktor Karimovmarkazi, professor Azizov klinikasi,
Jamolmed tibbiyot markazi.
Shuni ta'kidlash kerakki, ergonimga familiya, asosan, nominatorning vakolati
nomlangan muassasani shahar aholisi tomonidan tanlashda hal qiluvchi boʻlgan
hollarda kiritiladi.
2. Ramziy (assotsiativ) tip. Qulay assotsiatsiyalarni keltirib chiqaradigan
nomlarni yaratish uchun turli xil motivatsion xususiyatlarga ega boʻlgan
antroponimlar faol qoʻllaniladi:
- ayol ismlari asosida hosil boʻlgan ergonimlar: “Jasmin –Sitora” supermarketi,
“Farangiz” doʻkoni; “Guli Dizayn” tikuvchilik sexi; “Shahribonu Lady Cook”
pishiriqlar doʻkoni; «Илдора» goʻzallik saloni; “Diana” kafesi; “Liza” mebellar
saloni; “Amelie” bolalar kiyimlari doʻkoni; “Yeva”, “Yevgeniya”, “Jaklin”, “Katrin”
goʻzallik salonlari; “Monika”, “Diana” kiyim doʻkonlari;
- erkak ismlari asosida hosil boʻlgan ergonimlar: “Azamat” Supermarket,
“Shoxjaxon” Supermarket, “Shohruh” Supermarket, “Aziz Bar”, “Qurbon Bobo”
toʻyxonasi va b.
Ergonimlarning hosil boʻlishida nomlanayotgan obyekt egalarining ismlari har
doim ham asos boʻlmasligi mumkin. Agar ergonim mulk egasining ismi boʻlmagan
taqdirda nominatorlar antroponimni erkin tanlashda nomning goʻzalligi, jarangdorligi
yoki uning etimologik ma'nosini hisobga oladilar. Ayol ismlari bilan motivlashgan
ergonimlar erkaklar ismlari bilan motivlashgan ergonimlardan koʻra koʻproq, chunki
50
Колшанский Г.В. Объективная картина мира в познании и языке. - М.: КомКнига, 2006. – С. 86-87.
51
Юдина Е.Н. Креативное мышление в PR. - М., 2005. -С. 110.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
200
ayol ismlari koʻproq jarangdor, jozibali va savdo mahsuloti yoki xizmatining asosiy
iste'molchisi ayol boʻlsa, ayniqsa, potentsial mijozga yanada ijobiy ta'sir koʻrsatadi;
- tarixiy shaxslar yoki joylar nomi asosida yaratilgan ergonimlar: “Kesh”
restorani, “Kesh” minimarketi, “Mustang xon” Osiyo kuxniyasi, “Toj Mahal“
restorani, “Sardoba” kafesi, “Hotel Nasaf Travel”, “Hotel Naxshab”, “Kleopatra”
goʻzallik saloni, “Ibn-Sino” dorixonasi, “Sezar” erkaklar saloni;
- yozuvchi yoki shoirlarning ismlari asosida yaratilgan ergonimlar: “Agata
Kristi” kafesi, “Abdulla Oripov” maktabi, “Nodirabegim” maktabi va b.;
- mashhur san’atkorlar (aktyorlar, qoʻshiqchilar) ismlari bilan motivlashgan
ergonimlar: “Luciano” kafesi, “Merilin” goʻzallik saloni, “Charli” erkaklar kiyimlari
doʻkoni;
- mifoantroponimlardan kelib chiqqan ergonimlar: “Afina” ayollar kiyimlari
doʻkoni, “Venera” goʻzallik saloni, “Hermes” erkaklar kiyimlari doʻkoni, “Gefest”
maishiy texnika doʻkoni, “Neptun” elektronika, “Poseidon” santexnika doʻkoni va b.;
- adabiyot va kinodagi qahramonlarning nomlari bilan motivlashgan ergonimlar:
“Avgustin” advokatlari uyushmasi, “Yojik” bolalar kiyimlari doʻkoni, Vini Pux”
oʻyin maydonchasi, “Zolushka” pishiriqlari.
"Biroq, mashhur kishilarning ismlari har doim assotsiativ boʻlsa ham, savdo
korxonasining ixtisoslashuvini koʻrsatmaydi. Nominatorlar koʻpincha nomning
emotsiya uyg‘otish qobiliyatiga tayanadilar"
. Masalan: “Gamlet” restorani,
“Rasputin” kafesi.
Foydаlаnilgаn аdаbiyotlаr ro‘yxаti:
1.
Abelin A. Phonaesthemes and sound symbolism in Swedish brand names
// Ampersand. Vol. 2. 2015. P. 19–29.
2.
Абрамова Е. И. Аллюзия и языковая игра в англоязычных
эргонимах / Е. И. Абрамова // Современные лингвистические и методико-
дидактические исследования – 2018 – № 4. – С. 171–181.
3.
Аристова В.М. О лексических заимствованиях из английского
языка в русский язык в XVII-XVIII вв. Москва:Высшая школа. – 1978. –113 с.
4.
Begmatov E., Uluqov N. Oʻzbek onomastikasi (bibliografik koʻrsatkich).
–
Namangan, 2008. -168 b.
5.
Begmatov E. Ozbek tili antroponimikasi. –Toshkent: Fan, 2013. – 264 b.
6.
Березович
Е.Л.
Язык
и
традиционная
культура:
этнолингвистические исследования. М.: Индрик, 2007. - 599 с.
52
Долганова А.Ю. Процессы трансонимизации в эргонимии (на материале названий магазинов Ижевска) //
Вестник Удмуртского университета. Филологические науки. – Ижевск, 2006. – С. 26.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
201
7.
Bobojonov F. Oʻzbek tilida nomlash tizimi va neyming xizmati.// Davlat
tili taraqqiyoti: muammo va yechimlar. Respublika 2-ilmiy-amalliy anjuman
materiallari. –Toshkent, 2022. –B. 229 - 232.
8.
Bughesiu A. English names of Pubs, Clubs and Cafes in Romania //
Dritish
and
American
Studies.
January
1.
2013.
URL:
http://www.questia.com/read/1P3-32776
9.
Букчина Б.З. Слово на вывеске // Русская речь. – 1968. ‒ № 3. –
С.49-56.
10.
Бутакова Е. С.
Лингвистическая креативность в томской эргонимии
// Вестник Томского государственного педагогического университета. 2013. №
3 (131). - С. 146-151.
