International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 11 (57) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
53
VAZ’ ILMINING AHAMIYATI VA UNING RIVOJLANISH BOSQICHLARI
Yaxshiboyev Muhammad Said
Toshkent Islom instituti 4-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada
vaz’ ilmi
ning mohiyati, nazariy asoslari va
uning tarixiy rivojlanish bosqichlari keng yoritilgan. So‘z va ma’no o‘rtasidagi
munosabat, tilning ilohiy yoki insoniy kelib chiqishi haqidagi turli yondashuvlar —
tavqifiy, istilohiy va muvofiqlashtiruvchi — atroflicha tahlil qilingan. Shuningdek,
maqolada vaz’ ilmining
fiqh, tafsir, balog‘at va zamonaviy tilshunoslik
dagi
ahamiyati ko‘rsatilib, u orqali
semantika, kontekstual ma’no, ma’no o‘zgarishi
kabi tushunchalar ham izohlangan. Xulosa qismida bu ilmning bugungi kunda ham
dolzarbligi va uni zamonaviy fanlar bilan uyg‘unlashtirish zarurligi ta’kidlanadi.
Annotation:
This article explores the essence of the
science of "Waz'"
(Linguistic Assignment)
, its theoretical foundations, and historical stages of
development. It provides an in-depth analysis of the relationship between
words and
meanings
, and presents various perspectives on the origin of language—whether it is
divine (Tawqifi), conventional (Istilahi), or a combination of both
. The article
also highlights the importance of this science in fields such as
Fiqh, Quranic
exegesis (Tafsir), rhetoric (Balagha), and modern linguistics
. Concepts like
semantics, contextual meaning, and semantic shift
are thoroughly explained. In
conclusion, the article emphasizes the contemporary relevance of Waz' and the need
to integrate it with modern linguistic studies.
Kirish
Tillar insoniyat jamiyatida asosiy aloqa vositasi sanaladi. Inson tafakkuri, his-
tuygʻulari, e’tiqodi va bilimini ifodalashda til muhim vosita boʻlib kelgan. Shu
sababli, soʻzlarning kelib chiqishi va ularning ma’nolarini oʻrganishga ehtiyoj paydo
boʻldi va bu ehtiyoj
"vaz’ ilmi"
— ya’ni
soʻzlar va ularning ma’nolari orasidagi
bogʻliqlikni oʻrganuvchi fan
ning paydo boʻlishiga olib keldi.
Vaz’ ilmi qadimdan mavjud boʻlgan boʻlsa-da, uning muhokama qilinayotgan
masalalari bugungi kunda ham dolzarbdir, ayniqsa
falsafa, usul al-fiqh, mantiq va
zamonaviy tilshunoslik
sohalarida. Ushbu ilm quyidagi savollarga javob izlaydi:
so‘z bilan ma’no o‘rtasidagi aloqaning tabiati qanday? Bu aloqa tabiiymi yoki
kelishilganmi? Tillar ilohiy ilhom bilan paydo bo‘lganmi yoki inson tafakkuri
mahsulimi?
1. Vaz’ ilmi ta’rifi
Vaz’ ilmi — bu
so‘zlarning qanday paydo bo‘lganini, ularning ma’noga
qanday bog‘langanini va bu bog‘liqlik qanday shakllanganini o‘rganuvchi
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 11 (57) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
54
fan
dir. Bu fan so‘zlar ma’noga qanday dalolat qilishini va bu aloqa insonlar
kelishuviga asoslanganki yoki ilohiylik bilan belgilanganki, shuni tahlil qiladi.
Ba’zi olimlar bu fanni shunday ta’riflashadi: “Vaz’ bu — biror ma’noga dalolat
qiluvchi so‘zni belgilash, bu belgilash ilohiy yo‘li bilan yoki insonlar o‘zaro kelishuvi
asosida bo‘lishi mumkin.”
2. Vaz’ ilmining nazariy va amaliy ahamiyati
Vaz’ ilmining ahamiyati faqat nazariy emas, balki ko‘plab amaliy sohalarda ham
namoyon bo‘ladi:
1.
Fiqh va shar’iy hukmlar asosida
: Usuliy fiqhda matnlarni tushunishda,
umum va xusus, haqiqat va majoz, mutlaq va muqayyad kabi tushunchalarni
aniqlashda bu ilm zarurdir.
2.
Tafsir va Qur’on ilmlarida
: Qur’oni karimdagi so‘zlar ilk paytda
qanday ma’noda ishlatilgani va vaqt o‘tishi bilan bu ma’no o‘zgarganmi — bularni
aniqlashda vaz’ ilmi muhim o‘rin tutadi.
3.
Balog‘at ilmi
: So‘z va ma’no orasidagi munosabatni chuqur anglash
orqali haqiqiy go‘zallikni ifodalash mumkin.
4.
Tilshunoslik
: So‘zlarning tarixiy o‘zgarishlarini o‘rganishda, til
taraqqiyotini tushunishda asosiy manbadir.
5.
Tarjima va til o‘rgatish
: Til o‘rganishda yoki tarjimada so‘zlarning
dastlabki va kontekstual ma’nolarini farqlash muhim.
3. So‘zlarning kelib chiqishi haqidagi maktablar
a. Tavqifiy (ilohiy) maktab
Bu maktab tarafdorlari fikricha, inson birinchi tillarni Alloh taolo tomonidan
o‘rgangan. Qur’onda aytilganidek:
“U Adamlarga barcha ismlarni o‘rgatdi”
. Bu
fikrni imom Shofi’iy, Zamaxshariy va boshqa mufassirlar qo‘llab-quvvatlagan.
b. Istilohiy (kelishuvga asoslangan) maktab
Bu maktabga ko‘ra, til insonlar o‘rtasida yuzaga kelgan kelishuv natijasidir.
Masalan, “qalam” so‘zi odamlardan biri tomonidan belgilangan va boshqalar uni
qabul qilgan. Bu fikrni mutakallimlar va Ibn Jinni kabi tilshunoslar ilgari surgan.
c. Muvofiqlashtiruvchi (tavqifiy+istilohiy) maktab
Bu fikr tarafdorlari tilning birinchi bosqichi ilohiy bo‘lgan, ammo keyinchalik
insonlar o‘zlari yangi so‘zlar ixtiro qilib istilohiy yondashuv bilan tilni rivojlantirgan
deb hisoblashadi. Bu yondashuv eng muvozanatli va haqiqatga yaqin deb
hisoblanadi.
4. Vaz’ ilmining rivojlanish bosqichlari
1. Og‘zaki davr (boshlang‘ich)
Tillar og‘zaki shaklda avloddan avlodga o‘tdi, bu davrda hech qanday yozma
qoidalar yo‘q edi. So‘zlar tabiiy yoki ilohiy tarzda ishlatilgan.
2. Qoidalash va yozma tizimga o‘tish (2–4 hijriy asrlar)
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 11 (57) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
55
Bu davrda arab tilshunoslari (Sibavayh, Xalil ibn Ahmad, Ibn Jinni) tilning
tuzilishini yozma shaklda ifodalashga urindilar. Ular vaz’ ilmining asoslarini ishlab
chiqdilar.
3. Mantiqiy va usuliy bosqich (5–8 hijriy asrlar)
Tilshunoslar bu davrda vaz’ masalalarini fiqhiy va mantiqiy jihatdan chuqur
o‘rgandilar. Imom Razi, G‘azali, Odamiy kabi olimlar bu mavzuni chuqur muhokama
qildilar.
4. Zamonaviy davr – semantikaga o‘tish (20–21 asr)
Bugungi kunda vaz’ ilmi “semantika” nomi bilan tanilgan bo‘lib, u
tilshunoslikning mustaqil sohasi sifatida rivojlanmoqda. U so‘zlar ma’nosining
kontekstda qanday o‘zgarishini ham o‘rganadi.
5. Vaz’ turlari
1.
Shaxsiy vaz’
– so‘z ma’lum bir narsaga taalluqli bo‘ladi (“kitob” –
yozma asar).
2.
Umumiy vaz’ – umumiy ma’no
: masalan, “inson” – barcha odamlar.
3.
Umumiy vaz’ – xususiy ma’no
: “Bayt” so‘zi ba’zida faqat “Ka’ba”
ma’nosida ishlatiladi.
4.
Xususiy vaz’ – umumiy ma’no
: “Hatim” ismi – har qanday saxiy kishi
uchun qo‘llanadi.
6. Zamonaviy tilshunoslikda vaz’ ilmi
Bugungi kunda vaz’ ilmi quyidagi nazariyalar orqali o‘rganilmoqda:
•
Semantik birliklar (dall-madlul)
— Ferdinand de Sossyurga ko‘ra, har bir
so‘z ichki ma’no va tashqi shakldan iborat.
•
Vigotskiy va Vitygenstein
nazariyalari — so‘zlar o‘z ma’nosini kontekst
orqali topadi.
•
Ma’no maydonlari
— yaqin ma’noli so‘zlar to‘plami bir-biriga ta’sir qiladi.
•
Ma’no o‘zgarishi
— vaqt o‘tishi bilan so‘zlar yangi ma’no kasb etadi
(masalan, “telefon” so‘zi ilgari faqat ovoz uchun ishlatilgan bo‘lsa, hozir undan ko‘p
narsa anglanadi).
Xulosa
Vaz’ ilmi bu —
so‘z va ma’no o‘rtasidagi nozik, ammo chuqur aloqani
tushuntiruvchi fan. U tilni tushunish, tahlil qilish, tarixiy jihatdan o‘rganish va
zamonaviy kommunikatsiyalarda ishlatish uchun zaruriy asbobdir.
Bu ilm orqali biz qadim til ilmlarini zamonaviy metodlar bilan bog‘lashimiz,
tilni anglash darajamizni oshirishimiz va tafakkurimizni yanada chuqurlashtirishimiz
mumkin. Shuning uchun ham vaz’ ilmi nafaqat tilshunoslar, balki huquqshunoslar,
tarjimonlar, pedagoglar va fiqh ulamolari uchun ham nihoyatda muhim sohaga
aylangan.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 11 (57) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
56
Tayanch tushunchalar (Asosiy g‘oyaviy elementlar):
1.
Vaz’ ilmi
2.
So‘z va ma’no o‘rtasidagi aloqa
3.
Tilning kelib chiqishi
4.
Tavqifiy yondashuv (ilohiy kelib chiqish)
5.
Istilohiy yondashuv (kelishuv asosidagi til)
6.
Fiqhda tilning o‘rni
7.
Balog‘atda so‘z tanlovi
8.
Tafsirda lug‘aviy tushuncha
9.
Semantika (zamonaviy tilshunoslik)
10.
Dall-madlul (belgi va belgilangan narsa)
11.
Kontekstual ma’no
12.
Ma’no o‘zgarishi
13.
Tilshunoslik va mantiq aloqasi
14.
Til tarixiy taraqqiyoti
15.
Til va tafakkur munosabati
Kalit so‘zlar (Qidiruv va tahlil uchun muhim lug‘atlar):
•
So‘z
•
Ma’no
•
Til
•
Lug‘at
•
O‘zgarish
•
Vaz’
•
Dalolat
•
Tafsir
•
Fiqh
•
Balog‘at
•
Usul al-fiqh
•
Mantiq
•
Tabiiy til
•
Ilohiy ilhom
•
Semantika
•
Xalil ibn Ahmad
•
Ibn Jinni
•
G‘azali
•
Zamonaviy yondashuv
•
Shaxsiy vaz’
•
Umumiy vaz’
•
Ma’no maydoni
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 11 (57) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
57
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1.
Ibn Jinni.
Al-Khasa'is
. Qohira: Dar al-Kutub al-Misriyya, 1952.
2.
Abu Hilal al-‘Askari.
Al-Furūq fī al-lugha
. Bayrut: Dar al-Kutub al-
‘Ilmiyya, 1998.
3.
As-Suyuti, Jalaluddin.
Al-Muzhir fi Ulum al-Lugha wa Anwa‘iha
.
Qohira: Al-Maktaba al-Tijariyya, 1975.
4.
Al-Jurjani, Abdulqahir.
Asrār al-Balāgha
. Bayrut: Dar al-Kutub al-
‘Ilmiyya, 2006.
5.
Ibn Taymiyya.
Dar’ Ta‘arud al-‘Aql wa al-Naql
. Riyadh: Dar al-
‘Aasimah, 1991.
6.
Al-Farabi.
Kitāb al-Hurūf
. Tahqiq: Muhammad al-Yasin. Beirut: Dar al-
Mashriq, 1986.
7.
Al-Ghazali.
Al-Mustasfa min ‘Ilm al-Usul
. Beirut: Dar al-Kutub al-
‘Ilmiyya, 1993.
8.
Ferdinand de Saussure.
Course in General Linguistics
. Trans. Roy
Harris. London: Duckworth, 1983.
9.
Noam Chomsky.
Aspects of the Theory of Syntax
. Cambridge: MIT
Press, 1965.
10.
John Lyons.
Semantics
. Vols. 1–2. Cambridge: Cambridge University
Press, 1977.
11.
Ubaydulla Uvatov.
Arab tilshunosligi asoslari
. Toshkent: TDYuU
nashriyoti, 2009.
12.
Abdug‘affor G‘ulomov.
Til nazariyasi asoslari
. Toshkent: Fan, 1996.
13.
Sayidov Sh.
Tilshunoslik va usul ilmi o‘zaro aloqasi
. // “Sharqshunoslik”
jurnali. 2018, №3.
14.
Komilov N.
Islom falsafasi asoslari
. Toshkent: Ma’naviyat, 2006.
