International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 11 (57) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
73
MIS TARKIBLI XOMASHYONI QAYTA ISHLASH: GLOBAL
SANOATDAGI ROLI VA ATROF-MUHITGA TA’SIRI
Sh.J. Xudoymuratov, S.K. Mamaraximov, I.I. Raxmatxonov,
A.A. Sayfiddinov
Toshkent davlat texnika universiteti Olmaliq filiali
Abstrakt:
Ushbu maqola mis tarkibli xomashyolarni qayta ishlashning
sanoatdagi strategik o‘rni va ekologik ta’sirini o‘rganishga bag‘ishlangan. Misga
bo‘lgan global talab ortib borar ekan, uni qazib olish va qayta ishlash
texnologiyalarini takomillashtirish dolzarb masalaga aylanmoqda. Tadqiqotda
pirometallurgiya,
gidrometallurgiya,
bioleaching
kabi
zamonaviy
usullar
samaradorligi va atrof-muhitga ta’siri nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. Shuningdek,
chiqindilarni kamaytirish, suv sarfini optimallashtirish va yashil texnologiyalarni
joriy etish orqali ekologik barqarorlikni ta’minlash yo‘llari yoritiladi.
Kalit
so‘zlar:
mis
sanoati,
ekologik
barqarorlik,
pirometallurgiya,
gidrometallurgiya.
Zamonaviy sanoatning uzluksiz rivojlanishi tabiiy resurslardan oqilona
foydalanish va qayta ishlash muammolarini dolzarb masalaga aylantirmoqda.
Ayniqsa, mis tarkibli xomashyolarni qayta ishlash metallurgiya, elektrotexnika,
avtomobilsozlik va energetika tarmoqlarida muhim ahamiyat kasb etadi. Mis yuqori
issiqlik va elektr o‘tkazuvchanligi hamda qayta ishlash imkoniyatlari tufayli keng
qo‘llaniladi [1]. Ushbu omillar global iqtisodiyotda misga bo‘lgan talabning ortishiga
sabab bo‘lib, uni qazib olish va qayta ishlash jarayonlarining takomillashtirilishini
talab qiladi.
Biroq, mis sanoati atrof-muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan asosiy tarmoqlardan
biri bo‘lib, qazib olish va qayta ishlash jarayonlarida ko‘p miqdorda chiqindi hosil
bo‘ladi. Xususan, og‘ir metallar va sulfidli gazlarning ajralishi ekologik
muammolarni keltirib chiqaradi [2]. Shu bois, qayta ishlash texnologiyalarini
ekologik barqaror tamoyillar asosida takomillashtirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Ushbu tadqiqot mis tarkibli xomashyolarni qayta ishlashning global sanoatdagi
roli va uning atrof-muhitga ta’sirini ilmiy asosda tahlil qilishga qaratilgan.
Tadqiqotda zamonaviy qayta ishlash texnologiyalarining samaradorligi, ekologik
xavfsizlik masalalari hamda innovatsion yondashuvlarning iqtisodiy jihatlari tahlil
qilinadi. Tadqiqot natijalari mis sanoatining barqaror rivojlanishiga hissa qo‘shish
imkoniyatlarini ochib berishi kutilmoqda.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 11 (57) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
74
Mis sanoat va texnologiyaning strategik metallari qatoriga kiradi. Uning yuqori
elektr va issiqlik o‘tkazuvchanligi elektrotexnika, qurilish, transport va energetika
tarmoqlarida keng qo‘llaniladi [3].
So‘nggi yillarda yashil energiya va qayta tiklanuvchi texnologiyalar rivojlanishi
bilan misga bo‘lgan talab ortib bormoqda. Masalan, quyosh va shamol energetikasi
tizimlarida, shuningdek, elektr transport vositalarida mis muhim komponent
hisoblanadi [4].
Mis tarkibli xomashyolarni qayta ishlashda an’anaviy pirometallurgik va
gidrometallurgik usullar bilan bir qatorda ilg‘or innovatsion texnologiyalar ham
rivojlanmoqda. Pirometallurgiya yuqori haroratlarda boyitmani eritish va sof mis
olish jarayonini o‘z ichiga oladi, lekin bu usul katta energiya talab qiladi va ekologik
jihatdan zararli bo‘lishi mumkin. Shu sababli gidrometallurgik usullar, masalan,
kislotali eritmalar yordamida mis ajratib olish, atrof-muhitga kamroq zarar
yetkazuvchi alternativ sifatida tobora keng qo‘llanilmoqda.
Shuningdek, ion almashinuv, biogidrometallurgiya va elektrokimyoviy
jarayonlar kabi yangi texnologiyalar mis olish samaradorligini oshirish va
chiqindilarni kamaytirish imkonini bermoqda. Ayniqsa, biogidrometallurgiya
mikroorganizmlar yordamida mis ajratib olishni osonlashtirib, ekologik xavfsiz usul
sifatida e’tirof etilmoqda [3].
Mis sanoati atrof-muhitga ta’siri bilan bog‘liq muhim ekologik muammolarni
keltirib chiqaradi. Qazib olish va qayta ishlash jarayonlarida katta miqdorda chiqindi
hosil bo‘ladi, bu esa tuproq va suv resurslariga zarar yetkazishi mumkin. Xususan,
og‘ir metallar va sulfidlar chiqindilar orqali suv havzalariga tushib, biologik
tizimlarga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Bugungi kunda sanoatda texnogen chiqindilarini kamaytirish, suv sarfini
optimallashtirish va chiqindilarni qayta ishlashga yo‘naltirilgan ekologik barqaror
texnologiyalar ishlab chiqilmoqda. Masalan, yopiq suv aylanish tizimlari va kam
energiya talab qiluvchi eritish texnologiyalari atrof-muhitga ta’sirni kamaytirishda
samarali hisoblanadi [4,]. Shu sababli, mis sanoati ekologik barqaror tamoyillarga
asoslangan holda rivojlanishi kerak.
Mis rudalarini qayta ishlashda zamonaviy texnologiyalar qo‘llanilishi sanoat
samaradorligini oshirish va ekologik ta’sirni kamaytirishda muhim ahamiyat kasb
etadi. Masalan,
bioleaching
usuli bakteriyalar yordamida misni rudalardan ajratib
olishni ta’minlaydi, bu esa an’anaviy pirometallurgiya usullariga nisbatan energiya
sarfini kamaytiradi va atrof-muhitga zararli chiqindilarni kamaytiradi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 11 (57) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
75
Shuningdek,
Outokumpu flash smelting
texnologiyasi sulfidli rudalardan mis
ajratib olishda yuqori samaradorlikka ega bo‘lib, energiya tejamkorligi va atrof-
muhitga kam ta‘sir ko‘rsatishi bilan ajralib turadi. An’anaviy usullarga nisbatan bu
texnologiya energiya sarfini kamaytiradi va chiqindilarni minimallashtiradi.
1-rasm. Mis ishlab chiqarishda atrof-muhitga ta’sir jarayoni
Mis sanoatida ekologik ta’sirni kamaytirish uchun bir qator strategiyalar
qo‘llanilmoqda. Misol uchun,
Codelco
kompaniyasi elektr transport vositalarini joriy
etish, kaktus plantatsiyalarini yaratish va chiqindilarni qayta ishlash kabi tashabbuslar
orqali o‘zining barqarorlik ko‘rsatkichlarini yaxshilashga intilmoqda. Bu chora-
tadbirlar suv resurslaridan foydalanishni optimallashtirish va chiqindilarni
kamaytirishga qaratilgan.
Bundan tashqari,
Imperial College London
dagi
Rio Tinto Centre for Future
Materials
tadqiqotchilari misni barqaror usullar bilan qazib olish uchun bakteriyalar
va geotermal energiya orqali olinadigan misga boy sho‘r suvlar kabi noan’anaviy
usullarni o‘rganmoqdalar. Bu yondashuvlar mis qazib olishning ekologik zararini
kamaytirishga
yordam
beradi.
Sanoat
va
atrof-muhit
manfaatlarini
muvozanatlashtirish uchun quyidagi yondashuvlar optimal hisoblanadi:
Yashil texnologiyalarni joriy etish –
Energiya tejamkor va ekologik xavfsiz
usullarni qo‘llash orqali chiqindilarni kamaytirish.
Chiqindilarni qayta ishlash –
Qayta ishlash tizimlarini takomillashtirish orqali chiqindilarni kamaytirish.
Oqova
Dun
y
o
n
in
g
q
o
lg
a
n
q
ism
i
M
a
is
hiy
Xomashyo
Mis
Maxsulotlar
Eritish &
Tozalash
ek
sp
o
rt
ek
sp
o
rt
imp
o
rt
imp
o
rt
imp
o
rt
Okean tubidan qazib olish
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 11 (57) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
76
suvlarni tozalash –
Suv resurslarini himoya qilish uchun samarali tozalash
tizimlarini o‘rnatish.[3,5]
Zamonaviy texnologiyalar, xususan,
bioleaching
va
Outokumpu flash
smelting
usullarining joriy etilishi mis sanoatida samaradorlikni oshirish va ekologik
ta’sirni kamaytirish imkonini beradi. Kelajakda ushbu texnologiyalarni kengroq
qo‘llash sanoatning barqaror rivojlanishiga hissa qo‘shadi. [6]
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
[1]
Иванов, П. А. Металлургия цветных металлов: переработка и
экология / П. А. Иванов. — М.: Наука, 2018. — 320 с.
[2]
Smith, J., Brown, K., Williams, L. Copper Recycling and Environmental
Sustainability / J. Smith, K. Brown, L. Williams. — Cambridge: Cambridge
University Press, 2020. — 285 p.
[3]
Xudoymuratov Sh.J., Xoliqulov D.B.
MIS ishlab chiqarish zavodida
ekologiyaga zarar keltiruvchi texnologik eritmalardan noyob metallar ajratib olish
imkoniyatlari // Инновационные разработки и перспективы развития химической
технологии силикатных и высокотемпературных материалов: Материалы
конференции, посвященной 95-летию лаборатории Химии и химической
технологии силикатов ИОНХ АН РУз и 70-летию д.х.н., проф. З.Р. Кадыровой.
– Ташкент, 2025. – С. 568–600.
[4]
Xudoymuratov, S., & Ashurova, F. (2024). MIS ERITISH
ZAVODLARI CHANGLARINI QAYTA ISHLASH USULLARI.
Talqin Va
Tadqiqotlar
,
(9(46).
извлечено
от
https://talqinvatadqiqotlar.uz/index.php/tvt/article/view/2299
[5] Kholikulov, Doniyor & Khojiev, Shokhrukh & Sh.J., Khudoymuratov &
Sh.B., Karshiboev & S.S., Mutalibkhonov. (2025). Potential-pH Analysis of Selective
Separation Conditions of Dysprosium, Molybdenum, and Tellurium Metals from
Technogenic Solutions. 9. 216-221.
[6] Mutalibkhonov S.S., Khojiev S.T., Khudoymuratov Sh.J., Riskulov D.D.
Improved method of the fire refining of secondary copper-containing materials //
Universum: технические науки: электрон. научн. журн. – 2025. – № 5(134). – Ч.
10. – С. 48–54. – DOI: 10.32743/UniTech.2025.134.5.20026
