OG‘IR BOSH MIYA JAROXATLARINI NATIJALARINI BASHORAT QILISHNING GAZGO KOMA SHKALASIGA BOG‘LIQLIGI

International scientific journal

“Interpretation and researches”

Volume 2 issue 2 (24) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2

31

OG‘IR BOSH MIYA JAROXATLARINI NATIJALARINI BASHORAT

QILISHNING GAZGO KOMA SHKALASIGA BOG‘LIQLIGI

Ibragimov N.K.

TTA Anesteziologiya va reanimatsiya kafedrasi dotsenti t.f.d.

Krasnenkova M.B.

TTA anesteziologiya va reanimatsiya kafedrasi dotsenti t.f.n.

Murotov TM.

TTA Anesteziologiya va reanimatsiya kafedrasi o’qtivchisi t.f.n.

Fozilov U.N.

TTA Anesteziologiya va reanimatsiya kafedrasi magistranti.

fusmonjon@gmail.com

Annotatsiya

. Maqolada Toshkent Tibbiyot Akademiyasi ko’p tarmoqli

kilinikasining intensiv terapiya bo’limiga bosh miyya jaroxati yotqizilgan jami 58
nafar bemordagi birlamchi glazgo koma shkalasi bo’yicha baxolangan bemorlarda
uning ko’rsatkichlariga bogliqligi o’rganilgan va o’limga sabab bo’lgan omil
o’rganilgan. Olingan ma'lumotlar davolanishning barcha bosqichlarida oʻz vaqtida
ixtisoslashtirilgan yordam va nafas olishni yetarli darajada bo’lishini kerakligini
tasdiqlaydi, bu bemorlar guruhini davolash natijalarini yanada yaxshilaydi.

Annotation

. In the article, a total of 58 patients admitted to the intensive care

unit of the multidisciplinary clinic of the Tashkent Medical Academy with a head
injury were evaluated according to the primary Glasgow coma scale, and its
dependence on its indicators and the cause of death were studied. factor has been
studied. The obtained data confirm the need for timely specialized support and
adequate ventilation at all stages of treatment, which will further improve the results
of treatment of this group of patients.

Kalit so’zlar:

Bosh miya jaroxati (BMJ), Kompyuter tomografiyasi (KT), Og’ir

bosh miya jaroxati (OBMJ).

Bosh miya jaroxati (BMJ) butun dunyoda juda muhim ijtimoiy va tibbiy

muammoligicha qolmoqda. BMJ yoshlar orasida keng tarqalgan bo’lib, yoshlardagi
travmalar orasida oʻlim va nogironlikning asosiy sababchilaridan biridir[1,8]. Oxirgi
vaqtlarda u bilan kasalanish rivojlangan mamlakatlarda yoshi kattalarda ham ortib
bormoqda. BMJ bilan og’rigan bemorlarda uzoq mudatli nogronlik ko’p uchraydi va
reobilitatsiya vaqti uzoq davom etadi[10-13]. Bu BMJ bilan og’riganlar va ularning
oila azolari hayot sifatiga yomon tasir qiladi. BMJ umumiy aholi soniga nisbatan
oʻlim koʻrsatgichining ortishi va oʻrtacha umr koʻrish davomiyligining qisqarishiga
olib keladi. Yuqordagilar bemorlar bevosita (sogʻliqni saqlash) va bilvosita (ish

International scientific journal

“Interpretation and researches”

Volume 2 issue 2 (24) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2

32

unumdorligini yoʻqotilishi va bemorni parvarish qilish bilan bogʻliq xarajatlar) tibbiy
harajatlarning ortishiga sabab bo’lmoqda[6,7].

Travmatik jarohatlar orasida miya shikastlanishida, o’lim ko’rsatkichi yuqori

bo'ladi og’ir bosh miya jaroxatlarida 35-38% ga yaqin, bemorlarning nogironligi esa
50% ga yetadi. Qoʻshma jarohat va BMJ da oʻlim koʻrsatgichi 26% ga yetadi, lekin
qoʻshma jarohatlar BMJ siz kechsa umumiy oʻlim koʻrsatgichi taxminan 10% ni
tashkil qiladi. BMJ natijasida yuzaga keladigan yuqori darajadagi kasallanish va
oʻlim koʻrsatgichi, birinchi navbatda, aholining yosh, mehnatga layoqatli qismida yuz
berayotganligi sababli ushbu patologiya tibbiy muammo doirasidan tashqariga chiqib
ijtimoiy ahamiyatga ham ega muammo ekanligini takidlash lozim[3,4,9].

BMJ ning oʻlim, kasallanish va kasalxona harajatlarining yuqoriligi kabi

iqtisodiy xarajatlari shaxs, oila va jamiyat darajasida muhim iqtisodiy oqibatlarga olib
keladi.

Shu tufayli, koʻplab tadqiqotlar oʻlim va nogronlik rivojlanishiga olib keluvchi

salbiy oqibatlar va xavf omillarining sabablarini aniqlash va profilaktika qilishga
qaratilgan. Bemorning yoshi, es-xush darajasi umumiy ahvolining ogʻirligi,
kompyuter tomografiyasi (KT) boʻyicha patologik oʻzgarishlarning mavjudligi,
tizimli

kasalliklari

(gipoksiya

va

arterial

gipotenziya)

va

laboratoriya

tekshiruvlarining natijalari prognostik mezon sifatida qabul qilinadi[4,5]. Travmadan
keyin yuzaga kelgan birlamchi zararlanishdan soʻng, turli patofiziologik mexanizmlar
ikkilamchi organik zararlanishlarning rivojlanishiga olib keladi. Ikkilamchi zarar
yetkazuvchi omillar 50% dan ortiq hollarda BMJ bilan ogʻrigan bemorlarning
ahvolini og’irlashtiradi[2,8].

Oxirgi yillarda travmadan keyingi davrda yuzaga keladigan patofiziologik

mexanizmlar haqidagi bilimlarimiz sezilarli darajada kengayganiga qaramasdan biz
koʻp hollarda, dastlab umumiy ahvoli ogʻir deb hisoblanmagan bemorlarda ham
oʻlimga olib keladigan oqibatlarning yoki jiddiy zararlanishlarning oldini olishga
qodir emasmiz. Bu bizni kelajakda bu hatolarni takrorlanmasligimiz uchun fojiali
oqibatlarga olib keluvchi sabablarni sinchkovlik bilan tahlil qilishga majbur qiladi.

TADQIQOTNING MAQSADI

Ogʻir bosh miya jaroxatlarining (OBMJ) o’tkir davrida kasalxonada oʻlimning

bemor hush darajasi bilan bogliqligini va asosiy sabablarini aniqlash.

TADQIQOTNING MATERIALLAR VA USULLARI

Maqolada izolyatsiya qilingan og'ir bosh miya shikastlanishi bilan kasallangan,

zudlik bilan klinikaga yotqizilgan va reanimatsiya bo'limida davolangan 58 ta
neyrotravmatologik bemorlarda o'tkazilgan tadqiqot natijalari umumlashtiriladi va
taqdim etiladi.

Bemorlarning yoshi 18 yoshdan 90 yoshgacha bo'lib asosiy qismini yosh

kontingent orasidagi erkaklar tashkil qiladi (

1-jadval

).

International scientific journal

“Interpretation and researches”

Volume 2 issue 2 (24) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2

33

1-jadval
Bosh miya jaroxati bilan og'rigan bemorlarning jinsi va yoshi bo'yicha

taqsimlanishi

Bemorlarning
jinsi

JSST boyicha yosh klassifikatsiyasi

Umumiy
miqdori

Yoshlar
(18-44
yosh)

O'rta
yoshdagilar
(45-59
yosh)

katta
yoshdagilar
(60-74
yosh)

qariyalar
(75-90
yosh)

Erkaklar

27(46,55%) 7(12,07%)

9(15,52%)

2(3,45%) 45(77,59%)

Ayollar

10(17,24%) 3(5,75%)

0

0

13(22,41%)

Umumiy miqdori 37(63,79%) 10(17,24%) 9(15,52%)

2(3,45%) 58

Kuzatilayotgan 58 nafar bemordan: 37(63.79%) nafari yoshlar kotingenti bo’lib,

ularning 27(46.55%) tasi erkaklar 10(17.24%) tasi ayollar, 10(17.24%) nafari o’rta
yoshdagilar bo’lib 7(12.07%) tasi erkaklar 3(5.75%) tasi ayollar, 9(15.52%) nafari
katta yoshdagilar, 2(3.45%) nafarini qaryalar bo’lib ularning barcasini erkaklar
tashkil qildi. Bemorlarning o’rtacha yoshi 41.03 ni tashkil qildi.

Bemorlarda intrakranial shikastlanishlarning tabiati bo’yicha bosh suyagining

suyaklari va poydevorining shikastlanishi bilan ochiq va penetratsion miya
shikastlanishi (jabrlanganlar sonining 74%), qolganlarida yopiq bosh jarohati
(jabrlanganlar sonining 26%) bo'lgan. 28 nafar bemorning jarohati sabab yo‘l-
transport hodisasi bo‘lib, 22 nafar bemor kaltaklangan, 4 nafar bemorning jarohati
sababi yiqilish 4 nafar bemorning jarohati sababilari noma’lumligicha qolmoqda (

1-

rasm

).

1-rasm
Bemorlarning travma mexanizimi boyicha taqsimlanishi

International scientific journal

“Interpretation and researches”

Volume 2 issue 2 (24) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2

34

Barcha bemorlarda miyaning kompyuter tomografiyasiga ko'ra, uning

tuzilmalarining ko'ndalang va eksenel siljishi shaklida miya dislokatsiyasi belgilari
namoyon bo'ldi(

2-jadval

).

Kuzatilayotgan 5 bemorda (9%) miya shikastlanishi epidural gematoma, 11

kishida (19%) subdural gematoma, 15 bemorda (26%) intraserebral gematoma, 6
bemorda (10%), BMJ natijasida gemorragik emprenye o'choqlari shakllanganligi, 3
bemorda (5%) ko'p gematomalar bilan miya kontuziya o'choqlari shakllanganligi
aniqlandi, qolgan 18 bemorda zaralanish soxasi lokalizatsiyasini chegarasi aniq emas
edi.

2-Jadval
O'rganilayotgan

bemorlarda

intrakranial

shikastlanishlarning

lokalizatsiyasi.

Zararlanish xarakteri

Bemorlar soni

Foiz ko'rsatkichi

Epudural gemotomalar

5

8,62%

Subdural gemotomalar

11

18,97%

Intraserebral gemotomalar

15

25,86%

Gemorragik emprenye bilan

miya lat yeyishi

6

10,34%

Ko'plab gemotoma va lat

yeyishlar

3

5,17%

Aniq lokalizatsiyasiz

18

31,03%

Bemorlarda anamnezi va klinik laborotor taxlillarga asoslanib aniqlangan

yondosh kasalliklari:ular orasida alkogoldanmastlik holati ustunlik qildi 18 (31.03%)

International scientific journal

“Interpretation and researches”

Volume 2 issue 2 (24) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2

35

ta bemor, yurak ishemik kasalligi 6 (10.34%) ta, xafoqon kasalligi 5 (8.62%) ta,
qandli diabet 3 (5.17%) ta, surunkali bronxit 3 (5.17%) ta, temit tanqislik anemiyasi 2
(3.45%) ta, bronxial astma va surunkali gepatit 1 (1.73%) ta bemorda aniqlandi.

Agonal holatda yotqizilgan bemorlar, qabul qilinganidan keyin birinchi kuni

vafot etganlar, qo'shma va o'murtqa travması bo'lgan bemorlar, jiddiy gemostaz
buzilishlari va klinik jihatdan ahamiyatli surunkali patologiyasi bo'lgan bemorlar
tadqiqotdan chiqarildi.

TADQIQOTNING NATIJALAR VA ULARNING MUHOKAMASI

Tez yordam varaqalari va birlamchi shifoxonalardan olingan tibbiy hujjatlar

ma'lumotlari qayta ishlandi. GKS ma'lumotlariga ko'ra hush darajasi7-8 ball bilan
jabrlanganlarning 48 % kasalxonaga yotqizilgan (N = 28). Jabrlanganlarning 35 %
(N= 20) GCS bo'yicha 5-6 ball hush darajasibilan kasalxonaga yotqizilgan . Qolgan
17% (N= 10) GCS hush darajasi3-4 ball bilan qabul qilindi

(2.1-rasm)

.

Qulay natijalar hush darajasi7-8 GKS ball bo'lgan bemorlarda ustunlik qildi va

jarohatlardan tiklanish 18(64%) tani tashkil etdi, o'lim – 2(7%)ta.

Hush darajasi 5-6 b GKS bo'lgan jabrlanganlar guruhida noqulay natijalar

ustunlik qildi: 6(30%)tasi da - o'lim, 7(35%) da - og'ir nogironlik. Jabrlanganlarning
35,6 foizida ijobiy natijalar kuzatildi (

1-rasm

).

1-rasm
Birlamchi glazgo koma shkalasi bo’yicha qabul qilingan bemorlar.

Hush darajasi 3-4 GKS ball bo'lgan bemorlar guruhida barcha natijalar noqulay

edi, o'lim darajasi 80% ni tashkil etdi. miya shikastlanishining natijalari kasalxonaga
qabul qilinganidan keyin uyg'onish darajasiga bog'liq ekanligi aniqlandi. Qulay

International scientific journal

“Interpretation and researches”

Volume 2 issue 2 (24) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2

36

natijalar uyg'onishning yuqori darajalarida sezilarli darajada tez-tez uchraydi. Shuni
ta'kidlash kerakki, hushyorlik darajasi 8 GKS ball bo'lgan bemorlarning o'limi 7 ball
darajasiga qaraganda bir oz yuqori edi. Bu o'limning ekstrakranial sababi bilan
bog'liq edi.

Statistik tahlil Glasgo koma shkalasi va KT Marshall shkalasi o'rtasidagi

korrelyatsiyani ko'rsatdi (Gamma koeffitsienti = 0,2867, p <0,05). 2-darajali diffuz
shikastlanishlar (taglik tsisternalari ko'zda tutilgan, o'rta chiziqli tuzilmalarning 5 mm
gacha siljishi, 25 ml gacha bo'lgan zararning kichik o'chog'i) 6-8 GKS punkti hush
darajasibo'lgan bemorlarda sezilarli darajada tez-tez uchraydi. Diffuz 4-darajali
shikastlanishlar (bazal tsisternalarning siqilishi bilan miya shishi, o'rta chiziqli
tuzilmalarning 5 mm dan ortiq siljishi) 3-5 GKS punktlari bo'lgan bemorlarda
sezilarli darajada tez-tez uchraydi.

3.1-rasm
Bemorlarning natijalari.

Shunday qilib, 1 kun ichida TMSH dan oʻlim sodir boʻlganda, jabrlanuvchilar

oʻlimining bevosita sababi miya shishi va miyaning ogʻir kontuziyasi yoki oʻsib
borayotgan intratekal gematomalar natijasida miya dislokatsiyasiga va miya ustunida
oʻlimga olib keladigan ikkilamchi qon ketishlarning paydo boʻlishi hisoblanadi.
Posttravmatik davrning birinchi haftasi davomida oʻlim mexanizmi oʻpkada
ikkilamchi yalligʻlanish jarayonlarining rivojlanishi tufayli oʻzgaradi.

Hush darajasi 5-6 GKS ball bo'lgan bemorlarda anizokoriya sezilarli darajada

tez-tez uchraydi va hush darajasi 3-4 GKS ball bo'lgan bemorlarda fotoreaktsiya va
midriazning yo'qligi. Muhim korrelyatsiya aniqlandi, Gamma koeffitsienti = 0,5848,
p<0,05 va hush darajasio'rtasida bog'liqlik o'rnatildi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: (References)

International scientific journal

“Interpretation and researches”

Volume 2 issue 2 (24) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2

37

1.

Avakov, V. E., & Shakhova, I. A. (2015). CLINICAL, ECONOMIC

AND SOCIAL EFFICIENCY OF HYPOTHERMIC NEUROPROTECTION.
Журнал теоретической и клинической медицины, (3), 100-103.

2.

Barcenas LK, Appenteng R, Sakita F, OʻLeary P, Rice H, Mmbaga BT,

Vissoci JRN, Staton CA. The epidemiology of pediatric traumatic brain injury
presenting at a referral center in Moshi, Tanzania. PLoS One. 2022 Oct
5;17(10):e0273991.

3.

Carney, N., Totten, A. M., O'Reilly, C., Ullman, J. S., Hawryluk, G. W.,

Bell, M. J., ... & Ghajar, J. (2017). Guidelines for the management of severe
traumatic brain injury. Neurosurgery, 80(1), 6-15.

4.

Geeraerts, T., Velly, L., Abdennour, L., Asehnoune, K., Audibert, G.,

Bouzat, P., ... & Groupe francophone de réanimation et d’urgences pédiatriques
(GFRUP. (2018). Management of severe traumatic brain injury (first 24 hours).
Anaesthesia Critical Care & Pain Medicine, 37(2), 171-186.

5.

Hawryluk, G. W., Rubiano, A. M., Totten, A. M., O’Reilly, C., Ullman,

J. S., Bratton, S. L., ... & Ghajar, J. (2020). Guidelines for the management of severe
traumatic brain injury: 2020 update of the decompressive craniectomy
recommendations. Neurosurgery, 87(3), 427.

6.

Ibragimov, N. K., Abdumutalov, S. R., Krasnenkova, M. B., &

Makhamadov, D. R. (2023). RESPIRATORY SUPPORT FOR TRAUMATIC
BRAIN INJURY. Новости образования: исследование в XXI веке, 1(7), 104-106.

7.

Krasnenkova, M. B., & Bektemirova, N. T. (2023). IMPACT OF

EXTRACRANIAL COMPLICATIONS IN PATIENTS WITH SEVERE BRAIN
INJURY. Galaxy International Interdisciplinary Research Journal, 11(5), 577-581.

8.

Krasnenkova, M. B., Nishonov, M. R., Djalilov, U. A., & Isabekov, M.

R.

(2023).

OGʻIR TRAVMATIK MIYA SHIKASTLANISHI OLGAN

BEMORLARDA OʻLIMGA OLIB KELUVCHI OQIBATLAR STRUKTURASI.
Educational Research in Universal Sciences, 2(11), 350-357.

9.

Muhitdinova, H. N., & Krasnenkova, M. B. (2022). CHANGES IN

MINUTE VOLUME OF BLOOD CIRCULATION IN SEVERE CONCOMITANT
TRAUMATIC BRAIN INJURY IN INFANTS. In SCIENTIFIC RESEARCH OF
THE SCO COUNTRIES: SYNERGY AND INTEGRATION (pp. 8-16).

10.

Rizoyevna, H. L. (2023). Travmatik Miya Shikastlanishidagi Miya Va

O'pkaning O'zaro Ta'siri. Miasto Przyszłości, 41, 430-437.

11.

Stocchetti, N., Carbonara, M., Citerio, G., Ercole, A., Skrifvars, M. B.,

Smielewski, P., ... & Menon, D. K. (2017). Severe traumatic brain injury: targeted
management in the intensive care unit. The Lancet Neurology, 16(6), 452-464.

12.

World Health Organization W. WHO: Road traffic injuries. World

Health Organisation. 2016. Reference Source.

13.

Сабиров, Д. М., Росстальная, А. Л., & Махмудов, М. А. (2019).

Эпидемиологические особенности черепно-мозгового травматизма. Вестник
экстренной медицины, 12(2), 61-66.