International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 2 (24) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
130
ХАЛҚАРО ТРАНСПОРТ КОРИДОРЛАРИНИ РИВОЖЛАНТИРИШГА
ОИД ЁНДАШУВЛАР ВА ҚАРАШЛАР ТИЗИМИ
Ж.И.Рустамов
Мустақил изланувчи
Аннотация:
Ушбу
мақола
халқаро
транспорт
коридорларини
ривожлантиришнинг турли назариялари ва истиқболларини ўрганади.
Мақолада транспорт коридорлари концепциясини жаҳон савдо-иқтисодий
ривожланишининг муҳим элементи деб ҳисобланади. Мақолада транспорт
коридорларининг
жаҳон
иқтисодиётидаги
роли
ва
функцияларини
тушунишнинг асосий назарий ёндашувлари, жумладан, инфратузилма
ёндашуви, транзит ва транспорт логистикаси назариялари таҳлил қилинади.
Бундан ташқари, глобаллашув, ўзгарувчан савдо ва минтақавий ва халқаро
иқтисодий тизимлар интеграцияси шароитида транспорт йўлакларини
ривожлантиришнинг долзарб муаммолари ва истиқболлари муҳокама
қилинади. Мақолада жорий тенденциялар ва илмий тадқиқотлар таҳлили
асосида замонавий жаҳон иқтисодиёти шароитида халқаро транспорт
коридорларини ривожлантиришнинг ҳозирги ҳолати ва истиқболлари ҳақида
умумий фикр берилган.
Данная статья исследует различные теории и перспективы в развитии
международных транспортных коридоров. В статье рассматриваются
концепцию транспортных коридоров как важного элемента глобальной
торговли и экономического развития. В статье анализируются ключевые
теоретические подходы к пониманию роли и функций транспортных коридоров
в мировой экономике, включая теории инфраструктурного подхода, транзита и
транспортной логистики. Кроме того, обсуждаются актуальные вызовы и
перспективы развития транспортных коридоров в условиях глобализации,
изменяющейся торговли и интеграции региональных и международных
экономических систем. На основе анализа современных тенденций и научных
исследований, статья представляет обзор текущего состояния и перспектив
развития международных транспортных коридоров в контексте современной
мировой экономики.
This article explores various theories and perspectives in the development of
international transport corridors. In the article considers the concept of transport
corridors as an important element of global trade and economic development. The
article analyzes key theoretical approaches to understanding the role and functions of
transport corridors in the global economy, including theories of the infrastructure
approach, transit and transport logistics. In addition, current challenges and prospects
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 2 (24) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
131
for the development of transport corridors in the context of globalization, changing
trade and integration of regional and international economic systems are discussed.
Based on an analysis of current trends and scientific research, the article provides an
overview of the current state and prospects for the development of international
transport corridors in the context of the modern world economy.
Калит сўзлар:
транспорт коридорлари, ривожлантириш назариялари,
мультимодал тизим, транзит ўтказиш, минтақавий транспорт коридорлари,
хавфсизлик комплекси, “”Ҳеартленд”, географик детерменизм.
Ключевые
слова:
транспортные
коридоры,
теории
развития,
мультимодальная система, транзит, региональные транспортные коридоры,
комплекс безопасности, «Хартленд», географический детерминизм.
Key words:
transport corridors, theories, multimodal system, transit, regional
transport corridors, security complex, "Heartland", geographical determinism.
Ўзбекистон географик жиҳатдан қулай ҳудудда жойлашган бўлиб, XV
асрга қадар мазкур ҳудуд тарихдан барча соҳалар, жумладан, иқтисодиёт,
хавфсизлик, маданият, илм-фан учун марказ вазифасини бажарган. Бунга сабаб,
инсониёт шу даврга қадар ҳозирги Европа, Осиё ва қисман Африка ҳудудлари
ҳақида маълумотга эга бўлган бўлиб, бу ўз-ўзидан бугунги Ўзбекистон ҳудуди
дунё халқлари учун “Heartland” вазифасини бажарган.
Шунингдек, тарихга назар солинса Ўзбекистон ҳудудига А.Македонски,
VIII асрда Араб халифалиги, XIII асрда мўғуллар истилочилик юришларини
амалга оширган бўлиб, бу мазкур ҳудуднинг иқтисодий жиҳатдан қулай
минтақада жойлашганлиги, ўз навбатида товарлар, қуллар, илм, маданиятни
бир ҳудуддан иккинчи ҳудудга олиб ўтишни тақоза қилган бир вақтда
ҳудуднинг табиий транзит ўтқазиш имкониятига эгалиги билан боғлиқ. Бундан
ташқари, милоддан аввалги II асрда пайдо бўлган “Буюк ипак йўли”нинг ҳам
шу ҳудуддан ўтганлиги асосий омиллардан бири ҳисобланади.
Юқорида таъкидланган бир нечта омилларга туфайли ҳозирги Ўзбекистон
ҳудудида XV асрга қадар иқтисодийёт ривожланиб, илм-фан тараққий этган.
Бироқ, 15 асрдан бошлаб эса, иқтисодиёт ривожланишдан тўхташни
бошлаган, бунга бир нечта омиллар қаторида дарё транспортининг вужудга
келганлигини кўрсатиш мумкин.
Марказий Осиё ҳудудида дарёларнинг мавжуд эмаслиги иқтисодиётда
товарларни ташиш ва транзит ўтказиш йўлларини дарё транспортига ўтишига
сабаб бўлган.
Мамлакат иқтисодиёти учун хизмат қилувчи транспорт коридорлари
иқтисодий хавфсизликни таъминлашда асосий омилларидан ҳисобладани. Шу
нуқтаи назардан трасопрт инфраструктурасини ривожлантиришга бўлган
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 2 (24) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
132
эҳтиёж ҳар бир ривожланаётган давлатнинг ҳаётий муҳим манфааатлари
сифатида эътироф этилади. Ҳар бир транспорт коридорлари ҳудудларни боғлаш
билан бир қаторда стратегик ва ижтимоий вазифаларни ҳам бажаради.
Тўртинчи саноат инқилобининг бошланиши ва халқаро тартиботдаги
ўзгаришлар транспорт коридорларининг аҳамиятини янада оширмоқда.
Шу жиҳатдан халқаро транспорт коридорларини ривожлантиришга оид
назария ва қарашлар тизими ўрганиб чиқилди.
Халқаро транспорт йўлакларини ривожлантириш мураккаб ва кўп қиррали
жараён бўлиб, турли ёндашув ва қарашлар тизимини ўз ичига олади. Қуйида
ушбу соҳада кенг қўлланиладиган асосий ёндашувлар ва қарашлар
келтирилган:
1.
Асосий тармоқ назарияси:
Бу назария шуни кўрсатадики,
транспорт тармоғини ривожлантириш асосий аҳоли пунктлари ва иқтисодий
марказларни боғлайдиган юқори даражадаги асосий коридорларни яратишдан
бошланиши керак. Шунинг учун ҳар бир йўлакни бошқа, муҳимроқ
йўналишлар билан тўлдириш ва кенгайтириш мумкин.
Мазкур назарияни ўрганиш ва тавсифлашга ҳисса қўшган кўплаб
тадқиқотлар мавжуд бўлиб, қуйида ушбу мавзуга оид асосий илмий ишлар
келтирилган:
-
Алфред Вебер (1868-1958) - немис иқтисодчиси ва социологи, география
ва транспорт иқтисодиёти соҳасидаги фаолияти билан машҳур. 1909-йилда
ёзган “Жойлашув назарияси”
асарида у биринчи бўлиб таянч марказлар ва
транспорт оқимлари тушунчасини тасвирлаб берди.
-
Аугустос Лосл (1896-1981) - полшалик иқтисодчи, 1957 йилда "Транспорт
ва иқтисодий фаолиятнинг жойлашуви" асарида тақдим этилган жойлашувнинг
географик назарияси муаллифи. Ушбу назарияда Лоссл транспорт
инфратузилмаси мавжудлигидан келиб чиқиб, маълум компаниялар ва
тармоқлар маълум ҳудудларда қандай жойлашишини тушунтиради.
-
Питер Хаггерти (1944- ) — транспорт ва шаҳар иқтисодиётини ўрганишга
ихтисослашган британиялик географ ва иқтисодчи. У “транспорт географияси”
назариясини ишлаб чиқди, унда асосий транспорт йўлаклари ва
тармоқларининг иқтисодиёт фаолияти ва ишлаб чиқаришни жойлаштиришдаги
ўрни ва роли тамойилларини умумлаштиради.
-
Жон Фридман (1945- ) америкалик географ бўлиб, транспорт йўлаклари
ва логистиканинг география ва иқтисодиётга таъсирини ўрганади. Фридман
“Жаҳон географиясининг ҳудудийлиги”
асарида глобаллашув ва технологик
тараққиётнинг ишлаб чиқаришни жойлаштиришга қандай таъсир қилишини ва
34
Теория местоположения - Location theory
https://ru.wikibrief.org/wiki/Location_theory
35
Friedmann J. Regional development policy. Boston, 1966.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 2 (24) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
133
асосий транспорт инфратузилмасини ривожлантиришни талаб қилишини
таҳлил қилади.
2.
Мультимодал транспорт тизими назарияси:
Бу назарияга кўра,
транспорт тизимининг самарали ривожланиши учун мультимодал транспортни
яратиш учун турли транспорт турларининг (масалан, автомобил, темир йўл,
авиация, денгиз транспорти) ҳамкорлиги талаб қилинади. Бу сизга юк ташишни
оптималлаштириш ва турли ҳудудларда фойдаланиш имкониятини яхшилаш
имконини беради.
Мультимодал транспорт тизимлари назарияси турли соҳаларнинг кўплаб
олимлари томонидан ишлаб чиқилмоқда ва фаол тадқиқотлар олиб борилмоқда.
Мультимодал транспорт тизимлари назариясига оид баъзи муҳим ишлар:
- Федерико Ротскович "Мультимодал тизимлар ва транспорт сиёсатини
лойиҳалашнинг умумий методологияси"
- Константин Абриков, Наталя Москалева "Мультимодал транспорт
тизимларини моделлаштириш: усуллар ва иловалар"
-
Ҳанс-Ҳ. Бломмештейн, Дарлингтон Акфор, Маршалл Вудс
"Мультимодал транспорт тизимлари интеграцияси"
- Галина Тсуркова, Лидия Исаченко, Владимир Блинников “Транспорт
тизимларининг конвергенцияси: МДҲ мамлакатлари тажрибаси”
3.
Экологик барқарор транспорт коридори назарияси:
Бу назария
атроф-муҳитни муҳофаза қилишга урғу беради ва экологик жиҳатларни ҳисобга
олган ҳолда транспорт йўлакларини ишлаб чиқишни таклиф қилади. Бу энергия
тежамкор ва экологик тоза транспорт воситаларидан фойдаланиш, яшил
инфратузилма ечимларини ишлаб чиқиш ва транспортнинг атроф-муҳитга
салбий таъсирини камайтириш учун янги технологиялардан фойдаланишни ўз
ичига олиши мумкин.
Майкл Хагеллин ва Жозеф Факуетталар ўзларининг 2000 йилда чоп
этилган “Транспорт коридорлари ва манбалари назарияси” деб номланган
мақоласида экологик барқарор транспорт тармоқлари концепциясини тақдим
этади, транспорт инфратузилмасини режалаштириш ва ривожлантириш,
36
"Общая методология проектирования мультимодальных систем и транспортных политик" (General
Methodology for Designing Multimodal Systems and Transport Policies) - Автор: Федерико Роцкович,
Издательство: Транспорт, 2017.
37
"Моделирование мультимодальных транспортных систем: методы и приложения" (Modeling Multimodal
Transport Systems: Methods and Applications) - Авторы: Константин Абриков, Наталья Москалева, Издательство:
ИГП РАН, 2012.
38
"Интеграция мультимодальных транспортных систем" (Integration of Multimodal Transport Systems) - Авторы:
Ханс-Х. Бломместейн, Дарлингтон Акфор, Маршалл Вудс, Издательство: CRC Press, 2017.
39
"Конвергенция транспортных систем: опыт стран СНГ" (Convergence of Transport Systems: Experience of the
CIS Countries) - Авторы: Галина Цуркова, Лидия Исаченко, Владимир Блинников, Издательство: МГТУ им.
Н.Э. Баумана, 2015.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 2 (24) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
134
экологик, ижтимоий ва иқтисодий жиҳатларга янги ёндашувларни таклиф
қилади.
Асарда муаллифлар турли транспорт турларини (автомобиллар, поездлар,
самолётлар ва бошқалар) юк ва йўловчиларни ташишнинг оптимал
йўналишлари бўлган транспорт йўлакларига қандай қилиб бирлаштириш
мумкинлигини
тасвирлаб
беради.
Уларнинг
назарияси
транспорт
инфратузилмасининг атроф-муҳитга салбий таъсирини минималлаштириш,
иссиқхона газлари чиқиндиларини камайтириш ва одамларнинг ҳаёт сифатини
яхшилаш истагига асосланган.
4.
Минтақавий транспорт коридори назарияси:
Бу назария
транспорт коридорларини ривожлантириш ҳар бир ҳудуднинг ўзига хос
хусусиятлари ва эҳтиёжларига мослаштирилиши кераклигини таъкидлайди.
Унда инфратузилмани мақбул ривожлантириш ва самарали транспорт
алоқаларини яратиш учун географик, иқтисодий ва сиёсий омилларни ҳисобга
олиш муҳимлиги таъкидланган.
Шунингдек, мазкур тадқиқотни олиб боришда Роберт Каплан томонидан
илгари сурилган “географик детерминизм” назарияси асос қилиб олинган.
Унга кўра, географик детерминизм - бу назария бўлиб, унга кўра
жисмоний жойлашув ва табиий хусусиятлар жамиятнинг ижтимоий-маданий ва
сиёсий ривожланишини белгилайди. Ушбу концепция америкалик журналист
ва ёзувчи Роберт Капланнинг "География қасоси" китобида батафсил
ўрганилган ва тасвирланган. У ўз китобида география давлатларнинг ташқи
сиёсатини белгиловчи ва халқаро муносабатларни шакллантирувчи асосий
омил эканлиги ҳақидаги тезисни ишончли тарзда илгари суради.
Капланнинг таъкидлашича, иқлим, табиий ресурслар, географик
жойлашув, денгиз ва дарёларга чиқиш каби географик хусусиятлар
давлатларнинг сиёсий қарорлари ва стратегияларига таъсир қилади. У
география мамлакатларнинг хулқ-атворини ва дунёнинг геосиёсий ҳолатини
қандай шакллантиришини кўрсатиш учун дунёнинг турли минтақаларидан
мисоллар келтиради.
Каплан томонидан илгари сурилган географик детерминизмнинг асосий
жиҳатларидан бири географик жойлашувнинг давлат хавфсизлиги ва
мудофаасига таъсиридир. Масалан, асосий савдо йўллари ёки стратегик
аҳамиятга эга географик жойлашувлар яқинида жойлашган давлатлар ўз
хавфсизлигини таъминлаш ва манфаатларини ҳимоя қилиш учун кўпинча ушбу
минтақалар устидан назорат ўрнатишга интилади.
Географик детерминизмнинг яна бир жиҳати иқлим ва табиий
ресурсларнинг иқтисодий ривожланиш ва сиёсий барқарорликка таъсиридир.
Масалан, табиий ресурслари чекланган ёки ноқулай иқлим шароитига эга
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 2 (24) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
135
мамлакатлар иқтисодий қийинчиликлар ва ижтимоий муаммоларга дуч келиши
мумкин, бу эса ўз навбатида уларнинг ташқи сиёсати ва стратегияларига таъсир
қилиши мумкин.
Каплан географиянинг геосиёсий иттифоқлар ва зиддиятларни
шакллантиришдаги ролини ҳам таъкидлайди. Унинг таъкидлашича, бир-бирига
яқин ёки умумий чегарага эга давлатлар кўпинча турли иттифоқ шаклларини
тузадилар ёки геосиёсий манфаатлар ва ҳудудий даъволар учун тўқнашадилар.
Бундан ташқари, Хельфорд Маккиндернинг Ҳеартленд концепциясидаги
ғоялар ҳам тадқиқот ишининг назарий методологик асосини ташкил қилади
Яъни, Хельфорд Маккиндернинг Ҳеартленд концепцияси 20-асрнинг
асосий геосиёсий назарияларидан бири бўлиб, у Евросиёнинг геостратегик
аҳамиятини ва унинг жаҳон сиёсатига таъсирини тавсифлайди. Маккиндер
“Жаҳон сиёсатидаги демократик идеал” асарида “Ҳеартленд”ни – Евросиёнинг
марказий қисмини эгаллаш жаҳон ҳукмронлигини таъминлаши мумкинлиги
ҳақидаги ғояни илгари сурди. У шарқда Сибир, жанубда Каспий денгизи,
жануби-ғарбда Помир ва Тян-Шан, ғарбда Ғарбий тоғлар, Каспий денгизи ва
Кавказ билан чегараланган ҳудудни "Ҳеартленд" деб белгилаган.
Ҳеартленд концепциясининг марказий қисми унинг географик жойлашуви,
яъни континентал Евроосиёдаги марказий жойлашувидир. Бу жойлашув унга
стратегик аҳамиятга эга, чунки у қитъанинг катта қисмига чиқиш имконини
беради. Маккиндер Ҳеартлендни назорат қиладиган давлат улкан геосиёсий
устунликка эга бўлишини таъкидлади.
Бироқ, стратегик аҳамиятига қарамай, Ҳеартланд денгиз портларига кириш
имконияти чекланган, бу унинг иқтисодий ривожланишини ва жаҳон
иқтисодиётига интеграциялашувини чеклаши мумкин. Денгиз портларига
тўғридан-тўғри киришнинг йўқлиги юкларни океанлар орқали ташиш қийин ва
қиммат бўлиши мумкинлигини англатади.
Бироқ, замонавий дунёда темир йўл тармоқлари ва автомобил ва ҳаво
алоқалари каби бошқа транспорт турларининг ривожланиши билан
Ҳеартландда иқтисодий ривожланиш учун янги имкониятлар пайдо бўлмоқда.
Бу борада темир йўллар айниқса муҳим ўрин тутади, чунки улар Евроосиёнинг
турли ҳудудларига юкларни самарали ва тез ташишни таъминлайди.
Янги Ипак йўли каби лойиҳаларнинг пайдо бўлиши, Транс-Сибир ва
Трансконтинентал темир йўл йўналишларининг ривожланиши Ҳеартланд учун
янги истиқболларни очмоқда. Ушбу темир йўллар Ҳеартландни Эвроосиёнинг
бошқа минтақалари ва жаҳон иқтисодиёти билан боғлайдиган транспорт
йўлакларини яратиш учун асос бўлиши мумкин.
Шундай қилиб, денгиз портларига тўғридан-тўғри киришнинг йўқлиги
Ҳеартланднинг иқтисодий ривожланишини чеклаши мумкин бўлса-да, темир
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 2 (24) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
136
йўллар ва бошқа транспорт инфратузилмаларининг ривожланиши бу
ноқулайликни юмшатиши ва минтақанинг интеграцияси ва ўсиши учун янги
имкониятлар яратиши мумкин.
Замонавий дунёда транспорт коридорлари минтақалар ва мамлакатларнинг
иқтисодий ўсиши ва ривожланишини таъминлашда асосий ўрин тутади. Бироқ
транспорт йўлакларини ривожлантириш турли муаммолар, жумладан,
хавфсизлик масалалари билан боғлиқ. Бузаннинг хавфсизлик комплекси
назарияси шуни кўрсатадики, хавфсизлик таҳдидлардан ҳимояланишнинг
оддий масаласи эмас, балки иқтисодий, ижтимоий, сиёсий ва экологик
хавфсизликни ўз ичига олган мураккаб тушунчадир. Бу назария
хавфсизликнинг турли жиҳатлари ўртасидаги ўзаро боғлиқликни ва уни
таъминлашга комплекс ёндашув зарурлигини таъкидлайди.
Кўриб чиқилиши керак бўлган биринчи жиҳат - транспорт йўлакларининг
иқтисодий
хавфсизлиги.
Иқтисодий
хавфсизлик
транспорт
инфратузилмасининг барқарорлиги ва ишончлилигини таъминлаш, шунингдек,
унинг юк ва йўловчиларнинг самарали ҳаракатини таъминлаш қобилияти билан
боғлиқ. Иқтисодий хавфсиз транспорт йўлакларини яратишда тўсиқларни
бартараф этиш, ташиш вақти ва харажатларини камайтириш муҳим аҳамиятга
эга.
Кейинги жиҳат - ижтимоий таъминот. Транспорт йўлакларини
ривожлантиришда маҳаллий аҳолининг манфаатлари ва эҳтиёжлари ҳисобга
олиниши керак. Транспортда йўловчилар ва ишчилар хавфсизлигини
таъминлаш,
атроф-муҳитга
таъсирини
минималлаштириш
ижтимоий
таъминотнинг муҳим йўналишларидан ҳисобланади.
Сиёсий хавфсизлик ҳам муҳим рол ўйнайди. Транспорт йўлаклари турли
мамлакатлар ҳудуди орқали ўтиши мумкин ва чегаралар ва чегара назоратини
ўз ичига олади. Сиёсий барқарорлик, мамлакатлар ўртасидаги дипломатик
муносабатлар
ва
ҳамкорлик
транспорт
йўлаклари
хавфсизлигини
таъминлашнинг асосий омилларидандир.
Шундай қилиб, Бузаннинг хавфсизлик комплекси назарияси транспорт
йўлакларини барқарор ва самарали ривожлантириш, иқтисодий ўсиш ва жамият
фаровонлигини ошириш учун шароит яратишга хизмат қилишини кўриш
мумкин.
“Хавфсизлик комплекси” назариясидан келиб чиқиб, Марказий Осиё
давлатлари,
жумладан,
Қозоғистон,
Қирғизистон,
Тожикистон
ва
Туркманистонда транспорт йўлакларини ривожлантириш билан боғлиқ
ҳужжатларда одатда минтақада инфратузилмани яхшилаш ва транспорт
интеграциясини ривожлантиришга қаратилган асосий йўналишлар ва қарашлар
тизимини ҳақида сўз боради.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 2 (24) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
137
Жумладан,
мультимодаллик ва тармоқ интеграцияси:
марказий Осиёда
транспорт йўлакларини ривожлантириш бўйича норматив ҳужжатларнинг
асосий жиҳатларидан бири мультимодал транспорт тизимларини яратиш ва
уларнинг халқаро транспорт тармоқларига интеграциялашувига интилишдир.
Бу минтақада ҳам, бошқа давлатлар билан ҳам самарали транспорт алоқаларини
таъминлаш мақсадида темир йўл, автомобил, сув ва ҳаво транспорти
йўналишларини ривожлантиришни ўз ичига олади.
Транзит ва транспорт қоидалари:
бунга транспорт операцияларини,
божхона тартиб-қоидаларини, вазн ва ўлчамдаги чекловларни ҳамда минтақа
орқали транзит ташишга таъсир этувчи бошқа жиҳатларни тартибга солувчи
стандартлар ва қоидаларни ишлаб чиқиш киради.
Инфратузилма лойиҳалари ва инвестициялар:
меъёрий ҳужжатларнинг
муҳим элементи инфратузилма лойиҳаларини қўллаб-қувватлаш ва уларни
амалга ошириш учун инвестицияларни жалб қилишдир. Бунда давлат-хусусий
шериклик дастурларини ишлаб чиқиш, солиқ имтиёзларини бериш ва
транспорт инфратузилмасига инвестицияларни рағбатлантириш бўйича бошқа
чора-тадбирлар кўриш мумкин.
Экологик
ва
ижтимоий
жиҳатлар:
транспорт
йўлакларини
ривожлантиришнинг экологик ва ижтимоий жиҳатларига ҳам эътибор
қаратилган. Бу атроф-муҳитни муҳофаза қилиш, табиатга таъсирини
минималлаштириш,
шунингдек,
транспорт
инфратузилмасини
ривожлантиришнинг маҳаллий аҳоли учун ижтимоий оқибатларини ҳисобга
олган ҳолда чора-тадбирларни ўз ичига олади.
Халқаро ҳамкорлик ва дипломатия:
ҳуқуқий ҳужжатларнинг муҳим
элементи халқаро ҳамкорлик ва дипломатияга урғу беришдир. Бу халқаро
транспорт ва инфратузилма лойиҳаларида иштирок этиш, икки ва кўп
томонлама шартномалар тузиш, шунингдек, транспорт масалалари бўйича
халқаро ташкилотларда иштирок этишни ўз ичига олади.
Марказий Осиё давлатлари томонидан транспорт йўлакларини
ривожлантириш бўйича ишлаб чиқилган меъёрий ҳужжатларда уларнинг бу
борадаги стратегик устувор йўналишлари, мақсад ва амбициялари ўз
ифодасини топган. Улар минтақада сиёсатни шакллантириш ва транспорт
операцияларини тартибга солиш, шунингдек, инвестицияларни жалб қилиш ва
минтақанинг жаҳон иқтисодиётига интеграциялашувини осонлаштириш учун
муҳим воситадир.
Юқоридаги назариялардан ташқари яъна транспорт коридорларидан
транзит ўтказиш мақсадида фойдаланиш давлат иқтисодиётига сезиларли
даражада ижобий таъсир қилиши мумкин. Бу товар, хомашё ва бошқа
ресурсларни давлат ҳудуди орқали тўхтатмасдан ёки унинг ички бозорига
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 2 (24) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
138
кирмасдан олиб ўтиш учун маълум бир маршрут ёки автомобил йўлидан
фойдаланишни назарда тутади.
Олимлар транзит транспорт коридорларининг иқтисодий таъсири ҳақида
бир нечта назарияларни илгари сурадилар:
1.
Иқтисодий рағбатлантириш назарияси:
Асосий назариялардан
бири шундаки, транзит транспорт йўлакларидан самарали фойдаланиш турли
истеъмолчилар ва ишлаб чиқарувчилар ўртасида товар ва ресурслар ҳаракатини
тезлаштириши мумкин. Тезроқ ва ишончли етказиб бериш логистика
харажатларини камайтириш, айланма маблағларни кўпайтириш ва сотиш
бозорини кенгайтириш имконини беради;
2.
Савдони ривожлантириш назарияси:
транзит транспорт
коридорларини очиш ва ривожлантириш давлатлар ва минтақалар ўртасидаги
савдони осонлаштиради. Ушбу йўналишларнинг қулайлиги ва фойдаланиш
мумкинлиги савдо тармоқларини ривожлантириш ва трансчегаравий савдо
ҳажмини ошириш учун қулай шарт-шароитлар яратиши мумкин. Бу, ўз
навбатида, иқтисодий фаолликни ошириш ва хорижий сармояларни жалб
қилиш имконини беради;
3.
Инфратузилмани ривожлантириш назарияси:
Транзит транспорт
коридорларини таъминлаш учун транспорт инфратузилмасини қуриш ва
модернизация қилиш катта инвестицияларни талаб қилади. Бу қурилиш
соҳасининг ривожланишини рағбатлантириш, иш ўринларини яратиш ва
хизматларга умумий талабни ошириши мумкин. Бундан ташқари, янгиланган
инфратузилма янги инвестициялар ва иқтисодиётнинг бошқа тармоқларини
ривожлантириш учун самарадорлик ва жозибадорликни ҳам ошириши мумкин;
4.
Минтақавий ривожланиш назарияси:
Транзит транспорт
йўлаклари кўпинча турли минтақалар, жумладан, чекка ва кичик шаҳарлар ёки
қишлоқ жойлари орқали ўтади. Ушбу йўлакларни ривожлантириш мазкур
ҳудудларнинг инфратузилмавий ва ижтимоий-иқтисодий ривожланишига ҳисса
қўшиши, янги иш ўринлари яратилиши, хизматлар ва ресурслардан
фойдаланиш имкониятларини яхшилаши мумкин.
Ўз навбатида, транспорт тизими ривожи билан боғлиқ назариялар ва
ёндашувларни ўрганиш натижаларини амалиётга жорий қилган ҳолда,
транспорт коридорларини таҳлил қилиш учун ўзига хос методика яратиш
замонавий иқтисодий муносабатларда долзарб масалалардан бири ҳисобланади.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
1.
Теория
местоположения
-
Location
theory
https://ru.wikibrief.org/wiki/Location_theory
2.
Friedmann J. Regional development policy. Boston, 1966.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 2 (24) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
139
3.
"Общая методология проектирования мультимодальных систем и
транспортных политик" (General Methodology for Designing Multimodal Systems
and Transport Policies) - Автор: Федерико Роцкович, Издательство: Транспорт,
2017.
4.
"Моделирование мультимодальных транспортных систем: методы и
приложения" (Modeling Multimodal Transport Systems: Methods and Applications)
- Авторы: Константин Абриков, Наталья Москалева, Издательство: ИГП РАН,
2012.
5.
"Интеграция мультимодальных транспортных систем" (Integration
of Multimodal Transport Systems) - Авторы: Ханс-Х. Бломместейн, Дарлингтон
Акфор, Маршалл Вудс, Издательство: CRC Press, 2017.
6.
"Конвергенция транспортных систем: опыт стран СНГ"
(Convergence of Transport Systems: Experience of the CIS Countries) - Авторы:
Галина Цуркова, Лидия Исаченко, Владимир Блинников, Издательство: МГТУ
им. Н.Э. Баумана, 2015.
7.
https://www.worldtransitresearch.info/
8.
