International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 3 (49) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
146
BOSHLANG‘ICH SINFLARDA IQTISODIY TARBIYANI
SHAKLLANTIRISHDA INTERAKTIV METODLARDAN FOYDALANISH
Narzikulova Muhlisa Akbar qizi
Toshkent Kimyo xalqaro universitet 4-bosqich talabasi
muhlisanarziqulova854@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinflarda iqtisodiy tarbiyalash
jarayonida interfaol metodlardan foydalanishning dolzarbligi va samaradorligi tahlil
etiladi.
Bolalarning
iqtisodiy tafakkurini
shakllantirish
hamda
moliyaviy
savodxonligini oshirishda innovatsion yondashuvlarning o‘rni alohida ko‘rib
chiqiladi. Xususan, rolli o‘yinlar, loyiha ishlari, muammoli ta’lim va amaliy
mashg‘ulotlar kabi interfaol metodlarning ta’lim jarayonidagi afzalliklari va ularning
o‘quvchilarga ta’siri yoritiladi. Shuningdek, iqtisodiy bilimlarni yanada qiziqarli,
tushunarli va samarali shaklda yetkazish imkoniyatlari tahlil qilinib, interfaol ta’lim
usullarining o‘quvchilarning iqtisodiy tafakkurini rivojlantirishga qo‘shadigan hissasi
muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar:
iqtisodiy tarbiya, interfaol metodlar, moliyaviy savodxonlik,
boshlang‘ich ta’lim, ta’lim texnologiyalari.
Аннотация:
В данной статье анализируется актуальность и эффективность
использования интерактивных методов в процессе экономического воспитания
в начальных классах. Рассматривается роль инновационных подходов в
формировании экономического мышления и повышении финансовой
грамотности учащихся. В частности, раскрываются преимущества таких
интерактивных методов, как ролевые игры, проектные работы, проблемное
обучение и практические занятия, а также их влияние на учеников. Кроме того,
обсуждаются возможности представления экономических знаний в более
увлекательной, понятной и эффективной форме, а также вклад интерактивных
методов обучения в развитие экономического мышления учащихся.
Ключевые слова:
экономическое воспитание, интерактивные методы,
финансовая грамотность, начальное образование, образовательные технологии.
Annotation:
This article analyzes the relevance and effectiveness of using
interactive methods in the process of economic education in primary school. The role
of innovative approaches in shaping students' economic thinking and improving their
financial literacy is examined. In particular, the advantages of interactive methods
such as role-playing games, project-based learning, problem-based learning, and
practical exercises, as well as their impact on students, are highlighted. Furthermore,
the possibilities of presenting economic knowledge in a more engaging,
comprehensible, and effective manner are analyzed, and the contribution of
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 3 (49) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
147
interactive teaching methods to the development of students' economic thinking is
discussed.
Keywords:
economic education, interactive methods, financial literacy, primary
education, educational technologies.
Hozirgi zamonaviy jamiyatda iqtisodiy savodxonlik inson hayotining ajralmas
qismi bo‘lib bormoqda. Bolalarga yoshligidan iqtisodiy bilim va ko‘nikmalarni
shakllantirish ularning kelajakdagi hayotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Xalqaro tajribalar
shuni ko‘rsatadiki, iqtisodiy tarbiya qanchalik erta boshlansa, kelajakda bolalarning
pulga, mehnatga va resurslarga bo‘lgan munosabati shunchalik samarali bo‘ladi
Shu bois, boshlang‘ich sinflarda iqtisodiy tarbiyaga alohida e’tibor
qaratish zarur.
Boshlang‘ich sinflarda iqtisodiy tarbiya berish o‘quvchilarning moliyaviy
mas’uliyatni anglashiga, tejamkorlik ko‘nikmalarini shakllantirishiga va tadbirkorlik
ruhini rivojlantirishiga xizmat qiladi. Maktab davridayoq bolalarda iqtisodiy
tafakkurni shakllantirish ularga kelajakda to‘g‘ri moliyaviy qarorlar qabul qilishga
yordam beradi. Bundan tashqari, iqtisodiy bilimlarning erta bosqichda o‘rgatilishi
o‘quvchilarning mustaqil fikrlash qobiliyatini oshirishga va ularga hayotiy
muammolarni hal qilishda yordam berishga xizmat qiladi. Iqtisod so‘zi arab tilidan
olingan bo‘lib,
“iqtiṣād” (داصتقا)
– “tejash, o‘rtacha sarflash, muvozanat” ma’nolarini
anglatadi. Bu tushuncha keyinchalik ilmiy termin sifatida shakllanib, iqtisodiyot
fanining asosiy atamalaridan biriga aylangan.
Iqtisodiy tarbiya – bu insonlarning moliyaviy va iqtisodiy savodxonligini
shakllantirish, pul bilan ongli va samarali ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirish,
resurslardan oqilona foydalanish hamda iqtisodiy mas’uliyatni oshirish jarayonidir.
Ushbu tarbiya bolalarda tejamkorlik, rejalashtirish, investitsiya madaniyati va
mehnatning qadriyatini tushunish kabi muhim bilim va ko‘nikmalarni rivojlantirishga
xizmat qiladi. Iqtisodiy tarbiya orqali insonlar bozor munosabatlarini tushunish,
byudjetni boshqarish, moliyaviy xavfsizlikni ta’minlash va kelajak uchun reja tuzish
kabi muhim iqtisodiy masalalarda ongli qaror qabul qilishni o‘rganadilar. Shu bois
iqtisodiy tarbiya shaxsning jamiyatda muvaffaqiyatli hayot kechirishi va barqaror
moliyaviy mustaqillikka erishishida asosiy omillardan biri hisoblanadi. Boshlang‘ich
sinflarda iqtisodiy tarbiyaning ahamiyati juda katta bo‘lib, u bolalarning kelajakdagi
moliyaviy va iqtisodiy tafakkurini shakllantirishga xizmat qiladi. Kichik yoshdan
iqtisodiy bilimlarni o‘rgatish ularning pul bilan ishlash, tejash, rejalashtirish va
mehnatning qadrini anglash kabi ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi.
Quyida boshlang‘ich sinflarda iqtisodiy tarbiyaning ahamiyati batafsil yoritiladi:
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 3 (49) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
148
Moliyaviy savodxonlikni shakllantirish
Boshlang‘ich sinflarda iqtisodiy tarbiya orqali bolalar pulning mohiyatini tushunishadi, uni
tejash va samarali ishlatish usullarini o‘rganishadi. Ular xarajat va daromad tushunchalarini
anglab yetib, moliyaviy qarorlar qabul qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishadi.
Mehnatga hurmatni oshirish
Bolalar mehnatning qadrini anglash orqali har qanday boylik va resurs mehnat evaziga
qo‘lga kiritilishini tushunadilar. Ular ishchi kasblarga nisbatan hurmat bilan qarash,
tadbirkorlik va kasbiy yo‘nalishni tanlash borasida erta tasavvurga ega bo‘ladilar.
Mas’uliyat hissini oshirish
Boshlang‘ich sinflarda iqtisodiy bilimlar berish orqali bolalar o‘z harakatlari va
qarorlarining iqtisodiy natijalari borligini anglay boshlaydilar. Bu esa ularni har qanday
moliyaviy masalalarda mas’uliyat bilan qaror qabul qilishga o‘rgatadi.
Tejamkorlik va rejalashtirish ko‘nikmalarini rivojlantirish
Bolalarga ortiqcha xarajat qilmaslik, jamg‘arish va kelajakka reja asosida tayyorgarlik
ko‘rish o‘rgatiladi. Bu esa ularning kelajakdagi moliyaviy barqarorligini ta’minlashga
yordam beradi.
Tadbirkorlik ruhini shakllantirish
Boshlang‘ich sinflarda tadbirkorlikka oid bilimlarni singdirish bolalarning ijodiy fikrlashini
rivojlantirish va o‘z biznes g‘oyalarini ishlab chiqish ko‘nikmalarini shakllantirishga
yordam beradi.
Bozor munosabatlarini tushunish
Bolalar kichik loyihalar va interfaol mashg‘ulotlar orqali iqtisodiy jarayonlarning asosiy
tushunchalari bilan tanishadilar. Ular talab va taklif, narxlar, mahsulot sifati kabi
tushunchalarni amaliy misollar orqali o‘rganishadi.
Oilaviy iqtisodiyot asoslarini o‘rgatish
Bolalar oilaning iqtisodiy jihatlarini, budjet tuzish va uni rejalashtirish, xarajatlarni oqilona
taqsimlash kabi bilimlarni egallaydilar. Bu esa ularning oilaviy moliyaviy mas’uliyatni erta
his qilishlariga yordam beradi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 3 (49) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
149
Iqtisodiy tarbiya bolalarning moliyaviy savodxonligini shakllantirish, pulga va
resurslarga nisbatan ongli munosabatni rivojlantirish uchun muhim hisoblanadi. Bu
jarayonda interfaol metodlardan foydalanish o‘quvchilarning darsga bo‘lgan
qiziqishini oshiradi va ularni iqtisodiy bilimlarni amaliy o‘rganishga undaydi. Quyida
iqtisodiy tarbiyada samarali bo‘lgan interfaol metodlar va ularning tatbiq etish
usullari batafsil yoritiladi.
1. Rolli o‘yinlar va iqtisodiy simulyatsiyalar
Rolli o‘yinlar va iqtisodiy simulyatsiyalar o‘quvchilarga iqtisodiy
tushunchalarni real hayotga mos holda o‘rganish imkoniyatini beradi. Ushbu usul
orqali bolalar iqtisodiy jarayonlarni bevosita tajriba qilish orqali o‘zlashtiradilar.
Misollar:
•
“Do‘kon o‘yini”
– o‘quvchilar xaridor va sotuvchi rollarida harakat qilib, pul
bilan muomala qilishni o‘rganadilar. Bu o‘yin orqali bolalar narx belgilash,
savdolashish va pulni to‘g‘ri ishlatish ko‘nikmalariga ega bo‘ladilar.
•
“Byudjet rejalashtirish”
– o‘quvchilarga shaxsiy yoki oilaviy byudjet tuzish
topshiriladi. Ular daromad va xarajatlarni qanday taqsimlash kerakligini tushunib
yetadilar.
•
“Ish haqi va kasblar”
– turli kasblar va ularning daromad manbalarini
tushuntirish uchun o‘quvchilar ish haqi oluvchi rolida ishtirok etib, mehnat bilan
daromad topish orasidagi bog‘liqlikni tushunadilar.
2. Loyiha metodidan foydalanish
Loyiha metodi o‘quvchilarga mustaqil tadqiqotlar olib borish va iqtisodiy
tushunchalarni hayotiy misollar asosida o‘rganish imkonini beradi.
Misollar:
•
“Mening bir kunlik xarajatlarim”
– o‘quvchilar o‘z kunlik xarajatlarini
kuzatib, tahlil qiladilar va ortiqcha sarf-xarajatlarning oldini olish usullarini
o‘rganadilar.
•
“Kichik biznes g‘oyasi”
– bolalar oddiy biznes modeli yaratib, uni sinfda
taqdim qiladilar. Masalan, sinf ichida shirinlik yoki qo‘lda tayyorlangan buyumlar
savdosi haqida reja tuzish.
•
“Shaxsiy jamg‘arma rejam”
– o‘quvchilar o‘z kelajak rejalari uchun qanday
qilib mablag‘ to‘plash mumkinligini o‘rganib, moliyaviy maqsadlar qo‘yishni mashq
qiladilar.
3. Muammoli ta’lim va bahs-munozaralar
Kelajakda iqtisodiy mustaqillikka tayyorlash
Boshlang‘ich sinflardayoq iqtisodiy bilim berish orqali bolalar kelajakda o‘z mustaqil
hayotlarini moliyaviy jihatdan to‘g‘ri boshqarish uchun zarur bilim va ko‘nikmalarga ega
bo‘ladilar.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 3 (49) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
150
Muammoli ta’lim metodida o‘quvchilarga iqtisodiy muammolar berilib, ularni
hal qilish yo‘llari muhokama qilinadi. Bu usul bolalarning tanqidiy fikrlash va qaror
qabul qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Misollar:
•
“Tejamkorlikning ahamiyati”
– nima uchun tejamkor bo‘lish kerakligi
haqida bahs-munozara o‘tkazish. O‘quvchilar o‘z fikrlarini bildirishadi va
tejamkorlikning foydali jihatlarini tahlil qilishadi.
•
“Pulni tejash yoki sarflash”
– pulni to‘g‘ri ishlatish bo‘yicha turli
strategiyalarni muhokama qilish. O‘quvchilar qaysi holatda tejash kerakligi, qachon
esa pulni ishlatish zarurligini tushunishadi.
•
“Talab va taklif”
– sinf ichida kichik iqtisodiy muhit yaratilib, mahsulot yoki
xizmatlarning narxlarini talab va taklif asosida shakllantirish bo‘yicha tajriba
o‘tkaziladi.
4. Amaliy mashg‘ulotlar va ekskursiyalar
Bolalar iqtisodiy jarayonlarni jonli tarzda kuzatish orqali yanada samarali
o‘rganadilar. Shu sababli turli amaliy mashg‘ulotlar va ekskursiyalar iqtisodiy
tarbiyaning ajralmas qismi bo‘lishi lozim.
Misollar:
•
Mahalliy do‘kon yoki bozor ekskursiyasi
– o‘quvchilar mahsulotlar narxini
taqqoslab, xarid qilish jarayonlarini kuzatadilar. Bu ularga talab, taklif va narx
belgilash tamoyillarini tushunishga yordam beradi.
•
Bank yoki moliyaviy institutlarga tashrif
– bank xizmatlari, jamg‘arma
tushunchasi va kredit tizimi haqida tushuncha berish uchun bank xodimlari bilan
uchrashuv tashkil etish.
•
Oilaviy iqtisodiyot loyihasi
– bolalar o‘z oilalaridagi xarajatlarni kuzatib,
oilaviy budjetni qanday rejalashtirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqadilar.
Boshlang‘ich sinflarda iqtisodiy tarbiyani interfaol metodlar orqali tashkil etish
bolalarning iqtisodiy tafakkurini shakllantirishga katta hissa qo‘shadi. Rolli o‘yinlar,
loyihalar, muammoli ta’lim va amaliy mashg‘ulotlar o‘quvchilarga iqtisodiy
jarayonlarni tushunishda yordam beradi hamda ularning kelajakdagi moliyaviy
barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi. Shu bois, iqtisodiy tarbiyani erta yoshdan
interfaol usullar yordamida o‘rgatish zamonaviy ta’lim tizimining muhim
yo‘nalishlaridan biri bo‘lishi lozim.
Foydalanilgan
adabiyotlar
:
1. Xudoyqulov X.J. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini tarbiyalashda iqtisodga oid
tushunchalarni shakllantirishning nazariy va amaliy asoslari.
2. X.A.Boshlang‘ich ta’limda iqtisodiy bilimlarni o‘rganishga yo‘naltirilgan
modulli texnologiyalarning didaktik asoslari: T.: 2006. –B. 202.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 3 (49) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
151
3. Hayitov.A.I. "Primary education pedagogy, innovation and integration".
Publishing house "Zuhra Baraka Biznes". Date: 2021.
4
.
Smirnov, S.D., 1995. Pedagogy and psychology of higher education: from
activity to personality. Study guide for the students of the departments and institutes
of advanced training of higher education teachers and graduate students. Moscow:
Aspekt Press, pp: 271.
5. Panina, T.S. and L.N. Vavilova, 2008. Modern methods of activation of
training. Moscow: Academy, pp: 176.
6. Panfilova, A.P., 2009. Innovative educational technologies: active learning.
Study guide for the higher education students. Moscow: Academy, pp: 192.
7. Bogdanova, S.V. and V.S. Bratchikova, 2011. Realization of the model of
comprehensive use of innovative training methods in the preparation of Master’s
Degree students. Bulletin of the Stavropol AIC (Economics), 3(3): 59-63.
8. https://youtu.be/aRcXutXvfmM?si=mRhALUNsZ-GKir9F
9. https://youtu.be/cYGiipJOiLg?si=pKSvTNWpDOEB7AjA
10. https://youtu.be/YvLzShI-Vvg?si=88OiZWvvubhvkhEq
11. https://youtu.be/9ZqkecHnFpc?si=YmRd657BBIVRtJwJ
