International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 4 (50) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
9
BOSHLANG‘ICH
SINF O‘QUVCHILARDA AQLIY TARBIYANI
SHAKLLANTIRISH USULLARI
Shirinov Muzaffar Kucharovich
Jo‘raqulva Dildora Muhammadi qizi
Toshkent Kimyo xalqaro universitet 4-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarida aqliy tarbiyani shakllantirish
muhim vazifalardan biridir. Chunki o‘qituvchi nafaqat bolalarga bilim beradi, balki
ularda mustaqil fikrlash, muammolarni hal qilish, tanqidiy yondashish qobiliyatlarini
ham rivojlantiradi shu bilan birga boshlangʻich sinf oʻqituvchilarida aqliy tarbiyani
shakllantirish usullari ta'lim jarayonida muhim o‘rin egallaydi. Aqliy tarbiya
o‘quvchilarni sifatli ta'lim bilan ta'minlash, ularning tafakkurini, muammolarni hal
qilish qobiliyatini va ijodiy fikrlashini rivojlantirishga yordam beradi.
Annotation:
Formation of mental education of primary school teachers is one of
the important tasks. Because the teacher not only gives knowledge to children, but
also develops in them the ability to think independently, solve problems, and think
critically. Mental education helps to provide students with quality education, develop
their thinking, problem solving and creative thinking.
Аннотация
: Одной из важных задач является формирование психического
воспитания учителей начальных классов. Потому что педагог не только дает
детям знания, но и развивает в них умение самостоятельно мыслить, решать
задачи, критически мыслить. Ментальное образование помогает предоставить
учащимся качественное образование, развить их мышление, решение проблем и
творческое мышление.
Kalit so‘zlar:
Aqliy tarbiya, boshlang'ich sinflarda aqliy tarbiya,aqliy
rivojlanish, aqlni rivojlantiruvchi o'yinlar.
Keywords:
Mental education, mental education in elementary grades, mental
development, mind-developing games
.
Ключевые слова:
Психическое воспитание, умственное воспитание в
начальных классах, умственное развитие, развивающие игры.
Aql-keng ma'noda sezish va idrok etishdan boshlanib tafakkur va hayotni o'z
ichiga oladigan bilish jarayonlari yig'indisidir.
Aqliy tarbiya - bu insonning aqliy qobiliyatlarini, fikrlash, tushunish va tahlil
qilish qobiliyatlarini rivojlantirishga qaratilgan jarayon. Aqliy tarbiya, asosan,
o‘qitish va bilim olish jarayonlari orqali amalga oshiriladi va u quyidagi asosiy
jihatlarni o‘z ichiga oladi: Fikrlash qobilyatini rivojlantirish, bilim olish,tahlil qilish
va sintez, ijodkorlik va innovatsiya.Aqliy tarbiya, shuningdek, spirtual, etika va
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 4 (50) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
10
ijtimoiy qadriyatlarni ham o‘z ichiga oladi. U insonni nafaqat bilimdon, balki ongli
va mas'uliyatli shaxs sifatida tarbiyalashga yordam beradi. Aqliy tarbiya jarayoni
nafaqat o‘qituvchilar, balki ota-onalar, jamiyat va barcha o‘quvchilarni o‘z ichiga
oladi. Bu jarayonda interaktiv metodlar, muhokama, loyihalar va qiyinchiliklarga
duch kelish kabi usullar ishlatilishi mumkin.Aqliy tarbiya-shaxsning har tomonlama
taraqqiyoti, uni turmush va mehnatga tayyorlashning muhim tarkibiy qismi. Aqliy
tarbiya bilimlarni to'plash, biror narsani tahlil va sintez qilish, narsa va hodisalarni
taqqoslash hamda tasniflash, umumlashtirish, mavhumlashtirish, ularni bir tizimga
solishni nazarda tutadi.
Boshlang'ich sinflarda aqliy tarbiya, bolalarning o'sishga va rivojlanishga
bo'lgan qiziqishini oshirish, fikrlash qobiliyatlarini shakllantirish va ijtimoiy
ko'nikmalarni rivojlantirishga qaratilgan muhim jarayondir. Ushbu bosqichda aqliy
tarbiyani amalga oshirish uchun bir nechta asosiy jihatlar va metodologiyalar
mavjud.1. O'qitish uslublari: Interaktiv darslar: O'quvchilarning faol ishtirokini
ta'minlash, muhokama va tajribalar orqali bilish jarayonini quvvatlash.
1.O'yinlar va faoliyatlar: Poyga, jumboq, mantiqiy o'yinlar va boshqa o'yinlar
bolalar fikrlashini va ijodkorligini rivojlantiradi.
2. Fikrni rivojlantirish:Mantiqiy fikrlashni o'rgatish: Oddiy mantiqiy masalalar
va savollar bilan ishlash, ularni hal qilishda o'quvchilarga yordam berish. Muammo
yechish: Real hayotdagi muammolarga yechim topish jarayonida o'quvchilarni faol
ishtirok etishga undash.
3. Ijodkorlikni rag'batlantirish: Ijodiy dasturlar: San'at, musiqa, va boshqa ijodiy
faoliyatlar orqali bolalarning ijodiy tafakkurini rivojlantirish. G'oyalarni o'zgartirish:
Bolalarga mavjud g'oyalarni yangi shakllarga keltirish imkoniyatini berish.
4. Samarali muloqot: Ijtimoiy ko'nikmalar: Guruhda ishlash, fikr bildirish va
boshqalar bilan samarali muloqot qilishni o'rgatish. O'z his-tuyg'ularini ifoda etish:
Bolalarga o'z his-tuyg'ularini va fikrlarini ifoda etish imkoniyatlarini yaratish.
5. Ota-onalar va jamiyat roli:Ota-onalar bilan hamkorlik qilish, bolalar
tarbiyasida birgalikda harakat qilish. Jamiyatdagi turli tadbirlarda bolalarni ishtirok
ettirish, ularga ijtimoiy tajribalar berish. Boshlang'ich sinflarda aqliy tarbiya
bolalarning intellektual, ijtimoiy va emosional rivojlanishida muhim rol o'ynaydi.
Shuningdek, bu jarayon, bolalarga kelajakda o'z bilim va ko'nikmalarini
muvaffaqiyatli qo'llash uchun zarur asoslarni tayyorlaydi.
Aqliy rivojlanish — insonning aql-idrok, fikrlash qobiliyati va hissiy
intilishlarini o'sishi, bilim va ko'nikmalarni rivojlantirish jarayoni. Bu jarayon yoshga
qarab o'zgaradi va turli davrlarda turlicha shakllanadi. Aqliy rivojlanish: Kognitiv
rivojlanish: O'rganish, tushunish, mantiqiy fikrlash va muammolarni hal qilish
qobiliyatlarining o'sishi. Hissiy rivojlanish: Insonning emosional holatlari, boshqalar
bilan munosabatlari, o'z his-tuyg'ularini tushunish va boshqarish qobiliyati. Ijtimoiy
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 4 (50) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
11
rivojlanish: Ijtimoiy muhitda muloqot qilish, turli ijtimoiy rollarni bajarish va ijtimoiy
qoidalarni o'zlashtirish. Aqliy rivojlanish jarayoni tirik organizm sifatida insonning
hayoti davomida davom etadi va ta'lim, tajriba, muhit va ijtimoiy aloqalar orqali
ta'sirchanlik qila oladi. Yaxshi aqliy rivojlanish insonning hayot sifatini oshiradi va
kelajakdagi muvaffaqiyatlariga olib keladi.
Hozirgi vaqtda o'quvchilarni aqliy faoliyatini rivojlantiruvchi turli o'yinlar
mavjud.Hozir vaqtda o'yinlarning yangi turi - kompyuter o'yinlari paydo bo'lmoqda.
Ular bevosita intellektual rivojlanish bilan bog'liq. Bir tomondan, ular vizual-samarali
va vizual-majoziy fikrlashni rivojlantirishdan iborat bo'lgan bolaning psixologik
tayyorgarligini talab qiladi, boshqa tomondan, ular mantiqiy fikrlash asoslarini
rivojlantirishning muhum vositasiga aylanishi mumkin. Biroq, kompyuter o'yinlari va
ularning mazmuni jiddiy ilmiy asoslashni talab qiladi va hozirgacha bolalar
bog'chalarida tajriba asosida, mutaxassislar - o'qituvchilar, psixologlar nazorati ostida
qo'llanilishi mumkin. Ammo, shubhasiz, ular bolaning intellectual rivojlanishiga
qaratilgan mablag'lar arsenalini to'ldiradigan kun uzoq emas.Didaktik o'yinlar
maktabgacha ta'lim muassasalari faoliyatida kata o'rin tutadi. Ular bevosita ta'lim
faoliyatida va bolalarning mustaqil faoliyatida qo'llaniladi. O'quv quroli vazifasini
bajaruvchi didaktik o'yin bevosita ta'lim faoliyatining ajralmas qismi bo'lib xizmat
qilishi mumkin. Bu bilimlarni o'zlashtirish, mustahkamlash, kognitiv faoliyat
usullarini o'zlashtirishga yordam beradi. Bolalar ob'ektlarning belgilarini
o'zlashtiradilar, tasniflashni, umumlashtirishni, taqqoslashni o'rganadilar. Didaktik
o'yindan o'qitish usuli sifatida foydalanish bolalarning darslarga qiziqishini oshiradi,
diqqatni jamlashni rivojlantiradi va dastur materialini yaxshiroq o'zlashtirishni
ta'minlaydi. Ushbu o'yinlar, ayniqsa, kognitiv rivojlanish, ijtimoiy va kommunikativ
rivojlanish uchun sinfda samarali. Aqlni rivojlantirish uchun bir nechta o'yin turlari
bor.Misol uchun:krassvordli o'yinlar,sahna o'yinlari,yod olish o'yinlari,kreativ
o'yinlar,matematik o'yinlar, so'z topish o'yinlari,bu aql rivojlantiruvchi o'yinlar
bolalarning fikrlash qobilyatini oshirishga mantiqiy tafakkurni va muammolarni hal
qilish qobilyatini oshirishga juda foydali.
Aqliy tarbiya — bu insonning aql-idrok qobiliyatlarini, fikrlash, tushunish va
muammolarni hal qilish ko'nikmalarini rivojlantirish jarayonidir. Bu jarayon,
shuningdek, hissiy va ijtimoiy rivojlanish bilan birgalikda kechadi. Aqliy tarbiyani
shakllantirishning maqsadi — yosh avlodni o'qish, o'rganish va fikrlash jarayonlarini
rag'batlantirish, shuningdek, ularning o'zaro aloqalarini va natijada, shaxs sifatida
o'sishlarini ta'minlashdir. Aqliy tarbiyani shakllantirishga yordam beradigan asosiy
jihatlar:
1. Ta'lim: Yaxshi ta'lim tizimi bilimlarni berish, qiziqishlarni rag'batlantirish va
mantiqiy fikrni rivojlantirishda muhim rol o'ynaydi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 4 (50) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
12
2. Muammoni hal qilish: Yoshlar uchun muammolarni hal qilishda ko'mak
berish — bu ularda kritikal fikrlash va skaçkalik qobiliyatlarni rivojlantirishga
yordam beradi.
3. Ijodkorlik: Ijodiy vazifalar va faoliyatlar yoshlarning tasavvurini rivojlantiradi
va ularga yangi fikrlarni yaratishga yordam beradi.
4. Muloqot va hamkorlik: Ijtimoiy aloqalarni o'rnatish, boshqa insonlar bilan
fikr almashish va jamoa bilan ishlash qobiliyatini oshirish aqliy tarbiyani
mustahkamlashda muhimdir.
5. Emosional tarbiya: Hissiy qobiliyatlarni rivojlantirish, o'z his-tuyg'ularini
boshqarish va boshqa insonlarning his-tuyg'ularini tushunish — aqliy tarbiyaning
ajralmas qismidir.
6. O'yinlar va faoliyatlar: Aqliy rivojlanish uchun qiziqarli o'yinlar va faoliyatlar
tashkil etish, yoshlarni o'rganishga va o'z qobiliyatlarini sinashga rag'batlantiradi.
7. Tanqidiy fikrlashni rag'batlantirish: Yoshlarni har xil fikrlarni baholashga,
muammolarni turli tomonlardan ko'rishga va o'z fikrlarini mustaqil ravishda
shakllantirishga o'rgatish. Aqliy tarbiyani shakllantirish jarayoni bolalar va
o'spirinlarning kelajakdagi muvaffaqiyatlariga, shuningdek, jamiyatda faol va
ijtimoiy jihatdan faol bo'lishiga katta ta'sir ko'rsatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Andreev V.I. Pedagogika: Proc. Ijodiy o'z-o'zini rivojlantirish kursi / V.I.
Andreev nashr. - Qozon: "Innovatsion texnologiyalar markazi.
2. Hasanboyeva O. va boshqalar. Oilada barkamol avlod tarbiyasi. - Т.:
O'zbekiston, 2010.
3. Sattorov V.N (2023). Umumiy pedagogika fani taraqqiyotining ustuvor
yo'nalishlari. ORIENTAL RENAISSANCE: INNOVATIVE, EDUCATIONAL,
NATURAL AND SOCIAL SCIENCES.
4. Bojovich L.I. Shaxs va uning bolalik davrida shakllanishi.
