Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 17 ~
VEYTNAM KARP BALIQ ZOTINING YARATILISHI
Norbaev Bakhrom Baxtiyorovich
(PhD), Samarqand davlat veterinariya meditsinasi, chorvachilik va biotexnologiya
universiteti, Samarqand, Oʻzbekiston
Jabborov Abdurashid Rayimovich
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti Biokimyo instituti
Zoologiya kafedrasi biologiya fanlari doktori,professor
Normurodova Gulmira G’ulom qizi
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti Biokimyo instituti
Zoologiya kafedrasi tayanch-doktoranti
Annotatsiya:
Maqolada veytnam karp baliq zotining yaratilishi keltirilgan.
Hozirgi vaqtda karpning quyidagi zot va zot guruhlari kelib chiqqan: venger, tatay,
ukrain, ropshin,sarboyan, krasnodar, o‘rtarus, belorus, qozoq, nemis, vetnam,
stavropol, va boshqa. Ancha keng tarqalgan zotlaridan venger, ukrain, chex va
vetnam karp baliq zotlaridir. Mahalliy veytnam karplarining genetik ishlab chiqarish
holatini yaxshilash maqsadida uchta genetik liniyali ya’ni mahalliy oq tusdagi karp ×
venger tangachali karp × indoneziya sariq tusdagi karpni o‘zaro chatishtirish yo‘li
bilan yangi vetnam karp baliq zoti yaratilgan.
Аннотация:
В статье описано создание вьетнамской породы карпа. В
настоящее время выведены следующие породы и породные группы карпа:
венгерский, татайский, украинский, ропшинский, сарбоянский, краснодарский,
среднерусский,
белорусский,
казахский,
немецкий,
вьетнамский,
ставропольский и другие. Среди наиболее широко распространенных пород –
венгерский, украинский, чешский и вьетнамский карп. С целью улучшения
генетической продуктивности местного вьетнамского карпа была создана новая
вьетнамская порода карпа путем скрещивания трех генетических линий:
местного белого карпа × венгерского чешуйчатого карпа × индонезийского
желтого карпа.
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 18 ~
Abstract:
The article describes the development of the Vietnamese carp breed.
Currently, the following carp breeds and breed groups have been established:
Hungarian, Tatai, Ukrainian, Ropsha, Sarboyan, Krasnodar, Central Russian,
Belarusian, Kazakh, German, Vietnamese, Stavropol, and others. Among the most
widely distributed breeds are the Hungarian, Ukrainian, Czech, and Vietnamese carp.
To improve the genetic production quality of local Vietnamese carp, a new
Vietnamese carp breed was created through crossbreeding three genetic lines: local
white-colored carp × Hungarian scaled carp × Indonesian yellow-colored carp.
Kalit
so‘zlar:
sazan,karp,morfologik
ko‘rsatkich,akvakultura,kenja
tur,zot,venger karp baliq zoti,veytnam karp baliq zoti,mahsuldorlik.
Ключевые
слова:
сазан,
карп,
морфологический
показатель,
аквакультура, подвид, порода, венгерский порода, въетнамские порода,
рыбопродуктивность
Keywords:
Cyprinus carpio, carp, morphological indicator, aquaculture,
subspecies, breed, Hungarian carp, Vietnamese carp, fish productivity
KIRISH.
Sazan (Cyprinus carpio) – juda o‘zgaruvchan tur bo‘lib, turli yashash
akvatoriyalaridan ko‘plab turli xil populyatsion shakllarini o‘z ichiga oladi.
Morfologik ma’lumotlarga asoslanib, sazanning to‘rtta kenja turi aniqlangan ya’ni
Cyprinus carpio carpio (yevropa yoki ponto-kaspiy sazani), Cyprinus carpio
haematopterus (Amur daryosini basseynidan to Janubiy Xitoygacha), Cyprinus carpio
viridiviolaceus (janubiy veytnam sazani) va Cyprinus carpio aralensis (FAO, 2013;
Kirpichnikov, 1967). Mitoxodrial va mikrosatellit DNK tahlillariga asoslangan
keyingi genetik tadqiqotlar Cyprinus carpio aralensis ning kenja tur ekanligini
tasdiqlamadi.Chunki u genetik jihatdan Cyprinus carpio carpio ga yaqin. (Kohlmann
et al., 2003; Kohlmann et al., 2005; Memiş and Kohlmann, 2006).
Sazanning xonakilashtirilgan shakli karp deyiladi. Dastlab sazan 5000 yil oldin
Xitoyda
xonakilashtirilgan.
Xonakilashtirish
jarayonida
uning
morfologik
ko‘rsatkichlarining o‘zgarishiga olib kelgan. Tanasi kengayib, tana uzunligi qisqarib,
turli shakldagi tangachalar paydo bo‘lgan. Tangachalar tana bo‘ylab har joyga
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 19 ~
sochilgan yoki to‘g‘ri chiziq bo‘ylab joylashgan. Hatto butkul tangachasizlarini ham
uchratish mumkin. Oynasimon (zerkalniy) karp juda katta tangachalarga ega, huddi
oynaga o‘xshash, nomi ham shundan kelib chiqqan. Katta tangachalar noto‘g‘ri qator
yoki tartibsiz joylashgan, shuningdek baliqning asosiy sezgi organi hisoblangan yon
chiziqlari bo‘ylab joylashgan.
Karp
(Cyprinus carpio L.) Karp dunyoning deyarli barcha, iliq chuchuk suv
havzalarida uchraydi. Sharqiy Yevropa va Osiyo davlatlari (Vengriya, Rossiya,
Ukraina, Xitoy, Yaponiya, Vet’nam va boshqa) baliqchilik xo‘jaliklarida akvakultura
ob’ekti sifatida keng foydalaniladi.
Karp akvakultura sharoitida yetishtirish ko‘rsatkichi bo‘yicha dunyoda uchinchi
o‘rinda (oq amur, oqdo‘ngpeshona baliqlaridan keyin) tursa, O‘zbekiston va
Rossiyada birinchi o‘rinni egallaydi. FOA ma’lumotiga ko‘ra karp balig‘i 2022-yilda
dunyo bo‘yicha akvakultura sharoitida 4 mln tonnadan ortiq yetishtirilgan va 120
ming tonna ovlangan. Shu bilan birga akvakultura sharoitida karp balig‘ini
yetishtirish yildan yilga o‘sib bormoqda.
Hozirgi kunda karpning jahonda 100 ga yaqin zot va zot tiplari mavjud bo‘lib,
ular turli baliq yetishtirish joylarida yetilib standart talablarga javob beradi. Masalan,
yuqori darajada o‘sish va saqlanuvchanligi, qishni yaxshi o‘tkazishi, kasalliklarga
chidamligi va hakozalar. Ushbu xilma-xillik asosida karpning quyidagi zot va zot
guruhlari kelib chiqqan: venger, tatay, ukrain, ropshin (karp bilan amur sazani
gibridi), sarboyan, krasnodar, o‘rtarus, belorus, qozoq, nemis, vetnam, stavropol, va
boshqa. Ancha keng tarqalgan zotlaridan venger, ukrain, chex va vetnam karp baliq
zotlaridir. Vengriyada Akvakultura va baliq ovlash ilmiy-tadqiqot institutida karp
baliqlarining 30 dan ziyod zoti va krosslari yaratilgan. Rossiya Federatsiyasining
davlat regestr ro‘yhatiga karp baliqlarni 15 zoti, 3 zot tipi va 4 kross olingan.
Vetnam karp baliq zoti
Vetnam davlatida sanoat baliq ovlash va akvakultura sharotida karp balig‘ini
yetishtirish katta iqtisodiy ahamiyatga ega. Vetnamning o‘zida karpning (Cyprinus
carpio) 8 ta mahalliy va 3 ta iqlimlashtirilgan shtamm (gibrid) va zotlari mavjud.
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 20 ~
Vetnamning mahalliy (yovvoyi) karplari tropik iqlimga moslashgan bo‘lib,
tabiiy ozuqalarni yaxshi istemol qilishi, o‘simliklar va detritlar bilan ham oziqlanish
xususiyatlari bilan ajralib turadi. Mahalliy vetnam karp baliqlari go‘shtining ta’mi
juda mazali bo‘lishi bilan birga, bir qancha kamchiliklari ham mavjud. Ularning tana
o‘lchami mayda, tovar baliq mahsuldorligi (riboproduktivnost) past va sekin
o‘sishidir.
Mahalliy vetnam karp baliqlarida 1969 yildan 1970 yilgacha ikki omil ya’ni
oziqlantirish va nasl ta’sirida baliqlarini ko‘payishida pasayish kuzatildi. Shu sababli
mahalliy vetnam karp baliqlarini yaxshi o‘sishini ta’minlash va tovar baliq
mahsuldorligini oshirish maqsadida Indoneziya sariq tusli sazan Vetnamga 1975
yilda oldin olib kelingan bo‘lsa, venger oynasimon karp C. Carpio 1970 yilda, venger
tangachali karpi esa 1975 yilda keltirilgan. Vetnamning nam tropik iqlim sharoitida
venger karp baliq zotlari kasalliklarga chalinishga moyil bo‘lgan va yashovchanlik
ko‘rsatkichi past bo‘lgan. (Penman et al., 2005).
57-rasm. Vetnam karp baliq zoti
Hozir kundagi vetnam karpi uchta karp zotini chatishtirish natijasida kelib
chiqqan. Vetnamda yevropa karplarining yashovchanligini pastligi, tez o‘sishini
ta’minlash, baliq mahsuldorligini oshirish va mahalliy vetnam karplarining genetik
ishlab chiqarish holatini yaxshilash maqsadida uchta genetik liniyali ya’ni mahalliy
oq tusdagi karp × venger tangachali karp × indoneziya sariq tusdagi karpni o‘zaro
chatishtirish yo‘li bilan juftlash natijasida yangi vetnam karp baliq zoti yaratilgan.
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 21 ~
Shuning uchun vetnam karplari orasida sariq tusdagi (okraska) xillari ham uchrab
turadi. (Penman et al., 2005; Thai et al., 2006).
O‘zbekistonga birinchi marta vetnam karp baliq zoti 2016-2018 yillarda
vetnamlik investorlar tomonidan Jizzax viloyati Arnasoy tumaniga, Samarqand
viloyati Paxtachi, Kattaqo‘rg‘on tumanlariga va Navoiy viloyati Qiziltepa tumaniga
olib kelinib, xo‘jalik ekologik iqlim sharoitiga moslashtirilgan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Норбоев Б. Четдан келтирилган карп балиқ зотларини Зарафшон
воҳасининг иссиқ ва қуруқ экологик иқлим шароитида иқлимлаштиришнинг
усуллари. Ж: Chorvachilik va naslchilik” 2020 yil № 4 son. – 34-36 betlar.
2. Норбоев Б.Б. Зарафшон дарёси сув ҳавзаларида товар балиқ
етиштиришда венгер карп балиқ зотидан самарали фойдаланиш. Дис. қ.х.ф.ф.д.
(PhD). Самарқанд – 2022. – 136 б.
3. Artem V. N. Genetic contribution of domestic European common carp
(Cyprinus carpio carpio) and Amur carp (Cyprinus carpio haematopterus) to the wild
Vietnamese carp population as revealed by ddRAD sequencing. Aquaculture, journal
/ Elsevier Volume 544, 15 November 2021, 737049
4. Klaus Kohlmann, Petra Kersten, Martin Flajšhans. Microsatellite-based
genetic variability and differentiation of domesticated, wild and feral common carp
(Cyprinus carpio L.) populations. Aquaculture, journal / Elsevier Volume 247, Issues
1–4, 30 June 2005, Pages 253-266
5. FAO.Rome/ The state of World fishirs and aquaculture/2024. – 234 p.
6. Thai B.T., Pham T.A., Austin C.M. Genetic diversity of common carp in
Vietnam using direct sequencing and SSCP analysis of the mitochondrial DNA
control region. Aquaculture № 258. journal / Elsevier B.V. 2006. -P. 228-240.
