Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 37 ~
BANK TIZIMINING KAPITAL BOZORIGA TA’SIRI TAHLILI
Shamiyev Shohruh Shakar o‘g‘li
Iqtisodchi – moliyachi, tadqiqotchi, magistr Invest Finance bank AJ xodimi
Annotatsiya:
Maqolada bank tizimining moliya bozorida va xususan kapital
bozoridagi ahamiyati yoritib berilgan. O‘zbekiston bank tizimining joriy
ko‘rsatkichlari, kapital bozorida ular aksiyalariga talab va pul kredit siyosatining
moliya bozoridagi roli tahlil qilingan. Investitsion banklar tashkil etilishi istiqbolda
kapital bozorida savdoni yanada rivojlantirish omili sifatida ko‘rib chiqilgan va
O‘zbekistonda ushbu turdagi banklarni tashkil etish taklif sifatida berilgan.
Kalit so‘zlar:
Kapital bozori, emitent, investor, professional ishtirokchi, aktiv,
majburiyat, kredit, depozit, investitsion bank, aksiya, obligatsiya.
Qimmatli qog‘ozlar bozori tizimining shakllanishi va faoliyat yuritishida banklar
qimmatli qog‘ozlar bozoridagi faoliyatda boshqa xo‘jalik yurituvchi subyektlarga
nisbatan banklar juda qulay vaziyatga egaligi juda muhim o‘rin tutmoqda.
Birinchidan, banklarda an’anaviy tarzda moliya sohasida yuqori malakaga, jumladan,
fond bozori to‘g‘risida yetarlicha tasavvurga ega yuqori malakali xodimlar faoliyat
yuritadi. Ikkinchidan, banklar to‘g‘risidagi qonunchilik aksiyadorlik jamiyati shaklida
tashkil etilishini, ya’ni aksiyadorlik jamiyati sifatida aksiya emissiya qilish orqali
fond bozoriga kirib kelishini nazarda tutadi. Uchinchidan, boshqa oddiy korxona va
tashkilotlardan farqli ravishda bugungi kunda banklarda fond bozoriga sezilarli ta’sir
ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan yirik investor sifatida qatnashishi mumkin bo‘lgan, yirik
miqdorda ham xususiy, ham qarz mablag‘lari resurslari jamg‘arganligi o‘ziga xos.
Nihoyat, respublikamizda qonunchilikka asosan banklarning qimmatli qog‘ozlar
bozorida ishtiroki hech qanday usul bilan cheklanmagan bo‘lib, shuningdek, o‘z
mijozlarining moliyaviy xo‘jalik faoliyati to‘g‘risida keng ma’lumotlarga ega bo‘lish
orqali, bunday ishonchli ma’lumotlarga ega bo‘lishda oddiy investorlarga nisbatan
sezilarli ustunlikka ega hisoblanadi.
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 38 ~
Banklarning qimmatli qog‘ozlar bozorida ishtirokining boshqa qimmatli
qog‘ozlar bozori ishtirokchilaridan farqli o‘ziga xos xususiyati uning quyidagi bir
nechta vazifalarda bir paytda ishtirok etishi mumkin:
1. Qonunlarda belgilangan tartibda aksiya, obligatsiya, deposit sertifikati va
bank vekseli emitenti kabi ko‘plab qimmatli qog‘ozlar emitenti sifatida;
2. Boshqa xo‘jalik yurituvchi subyektlar va davlatning qimmatli qog‘ozlarini
xarid qilish orqali investor sifatida;
3. Vositachilik xizmati, maslahat, o‘z mijozlariga depozit xizmatlari, qimmatli
qog‘ozlar bozori boshqaruvchisi vazifasini ko‘rsatish orqali fond bozorining
professional ishtirokchisi sifatida.
Albatta, tijorat banklari moliya sektori vakili bo‘lganligi, yuqori daromad
keltiruvchi, ishonchli, bankrotlik riski past bo‘lganligi sababli, ular tomonidan
emissiya qilingan qimmatli qog‘ozlar iqtisodiyotning boshqa sektorlariga nisbatan
sezilarli darajada yuqori jozibadorlikka ega hisoblanadi.
Tijorat banklari aholidan bo‘sh pul mablag‘larini omonat sifatida jalb etgan
holda ehtiyoji bor yuridik va jismoniy shaxslarga kredit berish orqali mamlakatdagi
pul resurslarni qayta taqsimlashda qatnashishdan tashqari, qarz qimmatli qog‘ozlari
emissiyasi bilan ham yirik miqdordagi mablag‘larni jalb qilishdan keng foydalanib
kelmoqda.
Tijorat banklari yirik resurslarga egalik qiladi. Albatta, davlat banklarining
xususiylashtirilishi va ma’lum bir shaxslarga egalikni o‘tkazilishi menejmentni, risk
appetitini va resurslar taqsimotini isloh qilgan holda samaradorlikni oshirishga, shu
bilan birga bank tizimida sog‘lom raqobatning yanada kuchayishiga olib keladi.
Sababi, Markaziy bank ma’lumotlariga ko‘ra davlat banklari resurslari umumiy bank
tizimida katta ulushni tashkil etadi, hamda tavakkalchilik darajasini ham yuqori
miqdorda belgilaydi.
2024 yil 1 yanvar va 2025 yil 1 yanvar sanalariga doir quyidagi jadvaldan
ko‘rish mumkinki, o‘tgan davda mamlakatimiz bank tizimi aktivlari 652 157,0 mlrd
so‘mdan 769 330,0 mlrd.so‘mga yoki 18,0 %ga, majburiyatlari 555 078,0
mlrd.so‘mdan, 654 538,0 mlrd.so‘mga yoki 18,5 %ga oshganligini ko‘rishimiz
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 39 ~
mumkin. Kredit qo‘yilmalarining depozitlarga nisbati esa 195 %dan, 173 %ga
tushganligi bank tizimi tavakkalchilik darajasi pasayganligini ko‘rsatmoqda.
1
–
jadval
Bank tizimi moliyaviy ko‘rsatkichlari to‘g‘risida ma’lumot. (mlrd.so‘mda)
Ko‘rsatkich
nomi
01.01.2024 y.
01.01.2025 y.
O‘tga
n yilga
nisbat
an
Jami
shundan:
Jami
shundan:
Davlat
ulushli
Boshqa
banklar
Davlat
ulushi
bor
Boshq
a
bankla
r
Aktiv/
majburiyat
117%
117%
119%
118%
116%
120%
Aktivlar
652
157
441 562 210 595
769
330
503 187
266
143
118%
Majburiyatlar
555
078
378 483 176 595
654
538
433 012
221
526
118%
Kredit/
depozit
195%
268%
118%
173%
237%
108%
Kreditlar
471
406
333 219 138 186
533
121
366 731
166
391
113%
Depozitlar
241
687
124 305 117 381
308
692
154 511
154
181
128%
Manba:
Banklar omonat jalb qilish va kredit berish bilan resurslarni qayta qayta
taqsimlashda yaqqol peshqadam bo‘lib, REPO bitimlari, qarz va ulushli qimmatli
qog‘ozlar emissiyasi orqali yirik miqdordagi mablag‘lar aylanishida muhim o‘rin
tutsada birjada qimmatli qog‘ozlar savdosida ishtiroki ahamiyatli darajada faol
hisoblanmaydi. Olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki:
1.
Banklarning investitsiya faoliyatiga qo‘yilgan cheklovlar. 2019 yil 5
noyabrda qabul qilingan 580 sonli yangi tahrirdagi “Banklar va bank faoliyati
to‘g‘risida”gi qonunda bir qancha cheklovchi shartlar ko‘rsatib o‘tilgan.
2.
Ushbu qonunga muvofiq tijorat banklari sarmoyador sifatida ega
bo‘lishiga ruxsat etilgan soha tashkilotlari qimmatli qog‘oazlarini xarid qilish
jozibador hisoblanmaydi. Sababi, qonunda ruxsat etilgan soha tashkilotini xarid
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 40 ~
qilishdan ko‘ra bank nomi ishtirok etgan o‘z shaxsiy brendidagi yangi tashkilotni
ta’sis etish imkoniyati mavjudligi.
3.
Yuqori jozibadorlikka ega qimmatli qog‘ozlar tijorat banklari emissiya
qilgan qimmatli qog‘ozlar hisoblanadi, shu sababli banklar qimmatli qog‘ozlarga
investitsiya qilishga nisbatan asosiy faoliyatidan yuqori daromad ko‘radi.
4.
Yuqoridagi qonunga asosan banklar ulushdor yoki aksiyador bo‘lishiga
ruxsat etilgan tashkilotlarda o‘ziga xoslikning, yangicha moliyaviy – texnologik
yechimlarning, innovatsiyalarning, aksiya yuqori narx o‘zgaruvchanligining mavjud
emasligi barcha turdagi investorlarda qiziqish yuqori bo‘lmasligiga sabab bo‘ladi.
5.
Tijorat banklari tarixan institutsional investor hisoblanadi. Shu sababdan
yuqoridagi ro‘yxati keltirilgan faoliyat bilan shug‘ullanuvchi tashkilotlar qimmatli
qog‘ozlari xarid qilinganda uzoq muddatga va yirik ulushi xarid qilinadi.
6.
Yuqoridagi ro‘yxati keltirilgan faoliyat bilan shug‘ullanuvchi tashkilotlar
ustav kapitaliga yuqori talablar qo‘yilishi, ularning kam sonda ochilishiga olib
kelgan. Bunda asosiy faoliyati moliya sohasi bo‘lgan, salohiyatli kadrlarga ega
banklar o‘zlari ta’sischi sifatida ishtirok etgan holda ko‘pincha nazorat paketini
o‘zida saqlab qoladi.
7.
2019 yil 5 noyabrda qabul qilingan 580 sonli yangi tahrirdagi “Banklar
va bank faoliyati to‘g‘risida”gi qonunning 22 moddasida boshqa bank aksiyalarni
olishda Markaziy bank va monopoliyaga qarshi davlat organi xulosasi olinishi talab
etilgan. Boshqa banklar aksiyalarini xarid qilishda 2 tagacha davlat nazorat
organlaridan ruxsat olinishi boshqa banklar aksiyalarini xarid qilishga bo‘lgan
qiziqishni ham pasaytiradi.
Jahon amaliyotida investitsion banklar qimmatli qog‘ozlar bozorida muhim o‘rin
tutadi. Investitsion banklar kredit berish va omonat qabul qilish kabi mijozlar bilan
ishlash faoliyati bilan shug‘ullanmaydi, balki brokerlar singari qimmatli qog‘ozlar
aylanmasida vositachilik faoliyati, hamda bevosita o‘z mablag‘i hisobiga qimmatli
qog‘ozlar xarid qilish bilan shug‘ullanadi. Investitsion banklar faoliyatini an’anaviy
tarzda Markaziy banklar emas, balki qimmmatli qog‘ozlar faoliyati nazorati organi
nazorat qilinadi.
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 41 ~
Toshkent fond birjasi sayti ma’lumotlariga ko‘ra 2024 yil davomida 11 109 ta
jami 857,9 mlrd.so‘mlik bitim tuzilgan bo‘lib, jami bitimlarning 5 065 tasi bank
sektoriga doir hisoblanadi. Bank sektori qimmatli qog’ozlari bilan bog’liq bitimlar
hajmi 815,9 mlrd.so‘mni yoki jami shartnomalarning 95,1 foizini tashkil etadi.
2025 yilning 1 yanvar holatiga “Toshkent” Respublika fond birjasida bank,
mikromoliya tashkiloti, lizing kompaniyasi faoliyati bilan shug‘ullanuvchi 7 ta
tashkilotning 13 ta qarz qimmatli qog‘ozlari mavjud. Ushbu 13 ta qimmatli qog‘oz
emissiyasi orqali 825,24 mlrd.so‘m mablag‘ jalb etilgan bo‘lsa, shundan 145,2
mlrd.so‘mi ya’ni jami emissiyaning 17,59 foizi 3 ta tijorat banklariga to‘g‘ri kelyapti.
Bundan ko‘rinib turibdiki, qarz qimmatli qog‘ozlarining barchasi moliya sohasida
faoliyat yurituvchi tashkilotlar tomonidan chiqarilgan bo‘lib unda banklar ulushi
salmoqli o‘rin tutmoqda.
2
–
jadval
O‘zbekistonda mavjud obligatsiyalar to‘g‘risida. (2025 yil 1 yanvar)
№
Emitent
Tikker
Emissiya
sanasi va
so‘ndirili
sh sanasi
Kupon
stavkasi
Bitta
bondning
nominal
qiymati
(so‘m)
Emissiy
a
qilinga
n
bondla
r soni
1
“Asia
Alliance
Bank” ATB
AABK1 15.07.201
9-
15.07.202
6
MB asosiy
stavkasiga
+4%
1 000 000,00
45 175
2
“Kapitalbank
” ATB
KPB4
13.05.202
0-
21.05.202
7
MB asosiy
stavkasiga
+5%
1 000 000,00
50 000
3
“Biznes
finans
mikromoliya
tashkiloti”
MChJ
BFMT3
16.09.202
2-
30.08.202
5
27,00%
1 000 000,00
6 565
4
BFMT3
V2
09.10.202
3-
13.09.202
6
27,00%
100 000,00
200 000
5
BFMT3
V3
29.11.202
4-
27,00%
100 000,00
300 000
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 42 ~
20.11.202
7
6
“Hamkor
invest lizing”
MChJ
HKIL3
25.04.202
3-
06.05.202
6
18,00%
1 000 000,00
17 500
7
“Hamkorbank
” ATB
HMBK1 01.05.202
4-
24.04.202
5
22,00%
1 000 000,00
50 000
8
“Imkon
finans
mikromoliya
tashkiloti” AJ
IFMT3
10.04.202
3-
25.03.202
6
28,00%
1 000 000,00
6 000
9
IFMT4
24.04.202
4-
09.04.202
7
28,00%
1 000 000,00
10 000
10
“O‘zbekiston
ipotekani
qayta
moliyalashtiri
sh
kompaniyasi”
AJ
IQMK3
08.08.202
4-
17.10.202
6
19,00%
1 000 000,00
140 000
11
IQMK3
V2
08.08.202
4-
08.07.202
7
19,00%
1 000 000,00
150 000
12
IQMK5E 16.09.202
4-
18.09.202
9
18,00%
1 000 000,00
50 000
13
IQMK3
V4
13.11.202
4-
17.11.202
7
19,00%
1 000 000,00
250 000
Tijorat banklari aksiyalari ishonchli va nisbatan yuqori daromadli bo‘lganligi
sababli jozibador hisoblanadi. Aksiyalar jozibador bo‘lganligi natijasida oldi sotdi
amaliyotlarida qatnashuvchilar soni ancha yuqori bo‘lganligi natijasida qimmatli
qog‘ozlar aylanmasi tezligi yuqori bo‘ladi va bu o‘z navbatida yuqori narxlar
o‘zgaruvchanligini keltirib chiqaradi.
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 43 ~
Yetakchi xorijiy davlatlar tajribasini o‘rganib, milliy iqtisodiyot holatini hisobga
olgan holda mamlakatimizda investitsion banklar faoliyatiga bosqichma – bosqich
ruxsat berilishi kapital bozorining yanada rivojlanishining muhim omili bo‘ladi.
AQShda tarixan banklar an’anaviy bank faoliyati bilan birga investitsion faoliyat
bilan shug‘ullanib kelgan. 1929 yilda boshlangan iqtisodiy inqiroz – Buyuk
depressiya davrida jami banklarning 40 foizdan ortig‘i, 10 000 dan ortiq banklar
bankrot bo‘ladi. 1933 yilda investitsion va tijorat banklar faoliyati alohida bo‘lishi
lozimligi to‘g‘risida qonun qabul qilingan. Shu sababdan, hozirda mamlakatimizda
faoliyat ko‘rsatib kelayotgan tijorat banklariga investitsion faoliyat bilan
shug‘ullanishga ruxsat berish ijobiy natijalarga olib kelmasligi mumkin.
3
–
jadval
Top 10 ta eng likvid qimmatli qog‘ozlar bozori narxi dinamikasi.
№
Emitent nomi
Tiker
Soni
1
O‘zbekiston Respublikasi Tovar – xomashyo birjasi
URTS
1 668
2
AT Aloqabank imtiyozli aksiyasi
ALKBP
1 001
3
AT Aloqabank oddiy aksiyasi
ALKB
701
4
Chilonzor buyum savdo kompleksi AJ
CBSK
605
5
Ipotekabank ATIB
IPTB
433
6
Uztelekom AK
UZTL
381
7
Ipak yo‘li bank ATIB
IPKY
363
8
O‘zbekneftgaz AJ
UZNGP
360
9
Turonbank ATB
TNBN
341
10
ChEKI Hamkorbank ATB
HMKB
324
Manba:
Toshkent fond birjasi sayti statistik ma’lumotlari
Aksiyalar narxlarining yuqori o‘zgaruvchanligi spekulyativ treyderlarni o‘ziga
jalb etadi natijada savdo hajmlari yanada oshishiga sabab bo‘ladi. Top 10 ta qimmatli
qog‘ozlar ro‘yxatida 6 ta o‘rinni banklar qimmatli qog‘ozlari egallab turganligi
banklar aksiyalari jozibadorligi qanchalik ekanligini aniqlab bermoqda.
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 44 ~
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Moliya bozori: Darslik / S.Elmirzayev va boshqalar; – T.: “Iqtisod-
moliya”, 2019. – 324 b.
2.
Korporativ moliya: Darslik / S.Elmirzayev; – T.: “Iqtisod-moliya”, 2019.
– 364 b.
3.
Korporativ moliya strategiyasi: Darslik / S.Elmirzayev, H.Ahmedov; –
T.: “Iqtisod-moliya”, 2019. – 192 b.
4.
Moliya bozori va moliyaviy texnologiyalar: Darslik / S.Elmirzayev va
boshqalar; – T.: “Diadema Nur Servis”, 2023. – 412 b.
5.
2019 yil 5 noyabrda qabul qilingan 580 sonli yangi tahrirdagi “Banklar
va bank faoliyati to‘g‘risida”gi qonuni
6.
2014 yil 12 sentabrdagi 375 sonli yangi tahrirdagi “Birjalar va birja
faoliyati to‘g‘risida”gi qonuni
7.
2008 yil 22 iyuldagi 122 sonli “Qimmatli qog‘ozlar bozori to‘g‘risida”gi
qonun
8.
O‘zbekiston Respublikasi fond birjasining 2024 yil iyul oyi Birjaviy
tahlil ma’lumotlari
9.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Banki statistik ma’lumotlari –
10.
O‘zbekiston Respublikasi fond birjasi sayti -
www.uzse.uz
11.
