Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 69 ~
QADIMDAN INSON TURMUSHIDA KENG QO‘LLANILIB KELINGAN
KIMYOVIY JARAYONLAR
M.A.
Kuchkarov
Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti “Kimyo va uni o‘qitish
metodikasi kafedrasi dotsent v.b. PhD.
O. Ro‘ziyeva
Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada kimyoning inson kundalik hayotidagi
qo‘llanilishi tarixi tahlil etilgan. Kimyo, qadim zamonlardan buyon insoniyatning
turli sohalarida qo‘llanilib, jamiyatni rivojlantirishda muhim rol o‘ynagan.
Kimyoning tibbiyot, oziq-ovqat sanoati, kosmetika, qishloq xo‘jaligi va boshqa
ko‘plab sohalardagi foydalanish tarixiga oid ilmiy faktlar va misollar keltirilgan.
Tadqiqot, kimyoning insonning ijtimoiy va madaniy hayotidagi o‘rnini chuqur tahlil
qilishga qaratilgan bo‘lib, u uning rivojlanish jarayonidagi muhim bosqichlarni
yoritadi va hozirgi kunda kimyoning kundalik hayotda qanday ahamiyatga ega
ekanligini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar:
Kimyo tarixi, hayotiy tajribalar, bioximyoviy jarayonlar, qatiq
ivitish, sumalak tayyorlash, mikrobiologiya, fermentatsiya, probiotiklar, ekologiya,
tibbiyot.
Kimyo tarixi insoniyatning eng qadimgi ilmiy sohalaridan biri sifatida, ilm-fan
va madaniyatning rivojlanishida muhim rol o‘ynagan. Qadimda kimyo, alkimyo
shaklida mavjud bo‘lib, insonlar metallarning sirli o‘zgarishini va ularning boshqa
moddalar bilan reaksiyaga kirishish xususiyatlarini o‘rganishga intilishgan.
Alkimyoviy tajribalar, shubhasiz, zamonaviy kimyoning poydevorini yaratdi, chunki
bu jarayonlar ilmiy metodologiyaning rivojlanishiga olib keldi. Keyinchalik, Boyl
qonuni va Lavuazening kashfiyotlari kimyoning asosiysi bo‘lib, uni ilmiy talqin
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 70 ~
qilishga sabab bo‘ldi hamda bugungi kungacha ko‘plab jarayonlarni tushuntirishda
asosiy bilim manbaiga aylandi.
Kimyo va biologiya o‘rtasidagi kesishgan sohalar, xususan, biokimyoviy
jarayonlar, eng qiziqarli va dolzarb ilmiy tadqiqot yo‘nalishlaridan biridir.
Biokimyoviy jarayonlar organizmdagi moddalar almashinuvini va energiya oqimini
o‘rganish uchun ilmiy asos bo‘lib, bu jarayonlarning aniqlanishi tibbiyot, ekologiya
va biotexnologiyalarda katta ahamiyatga ega. Odam tanasida amalga oshadigan
kimyoviy reaksiyalar va ular bilan bog‘liq energiya o‘zgarishlari, masalan,
fermentatsiya va oksidlanish-reduksion reaksiyalar, hayotning davomiyligini
ta’minlash uchun muhim ahamiyatga ega [1].
Odamlarning kundalik hayoti bilan bog‘liq bo‘lgan qatiq ivitish, mikrobiologiya
va probiotiklar bilan bog‘liq jarayonlar, asosan, fermentatsiya hodisasining misolidir.
Qatiq, dunyoning turli burchaklarida qadim zamonlardan beri tayyorlanadigan
mahsulotlardan biridir. Uning tayyorlanish jarayoni mikrobiologik va biokimyoviy
jarayonlar asosida amalga oshiriladi. Sutga probiotik bakteriyalar qo‘shilganida, ular
sut shakarini (laktoza) fermentatsiya qilib, sut kislotasi va boshqa kimyoviy
birikmalar hosil qiladi. Natijada, sutning pH darajasi pasayib, kazein oqsili
koagulyatsiya qilishi tufayli qatiq hosil bo‘ladi. Qatiq ivitish jarayoni, sutdagi
laktozani laktobasillarning fermentatsiyasi orqali sut kislotasiga aylantirishni o‘z
ichiga oladi. Bu jarayon faqat mikroorganizmlar faoliyatini tushunish orqali
izohlanishi mumkin [2]. Qatiq tayyorlashda, mikroorganizmlar fermentatsiya orqali
sut tarkibidagi laktozani fermentatsiya qiladi va natijada sifatli probiotiklar hosil
bo‘ladi. Probiotiklar, o‘z navbatida, ichak mikroflorasining salomatligini saqlashda
va immun tizimining samarali ishlashida yordam beradi. Shunday qilib, qatiq ivitish
nafaqat ozuqa tayyorlash san’ati, balki inson salomatligini mustahkamlashdagi ilmiy
jarayon sifatida ham ahamiyatlidir.
Sumalak - Markaziy Osiyo xalqlarining an’anaviy taomini tayyorlash
jarayonidir. Bu jarayon o‘zida bir necha biokimyoviy o‘zgarishlarni o‘z ichiga oladi.
Fermentatsiya jarayoni, sumalakning xushbo‘y hidini va maxsus ta’mini beradi.
Fermentatsiya jarayoni davomida bug‘doydagi ozuqa moddalarining (qandlar,
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 71 ~
oqsillar, vitaminlar va minerallar) hosil bo‘lishi ko‘p miqdorda bo‘ladi, bu esa
sumalakni energiya bilan boyitadi va uning foydaliligini oshiradi.
Sumalak tayyorlash ham fermentatsiya jarayoniga asoslangan an’anaviy va
biokimyoviy jihatdan foydali bo‘lgan kashfiyotlardan biridir. Bu jarayonda, bug‘doy
ko‘kati (amilaza) ishtirokida un tarkibidagi kraxmal gidroliz qilinib glyukoza hosil
qilinadi. Sumalak tarkibidagi vitaminlar va minerallar, ayniqsa antioksidantlar,
organizmni yangilash va energiya bilan ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi [3].
Mikrobiologiya, o‘z navbatida, mikroorganizmlar - bakteriyalar, zamburug‘lar
va viruslarning tabiati, xususiyatlari va ular bilan bog‘liq biologik jarayonlarni
o‘rganadigan ilmiy soha sifatida, kimyo va biologiyaning ajralmas qismiga aylangan.
Fermentatsiya jarayonining mikrobiologik asoslari ko‘plab biologik va sanoat
jarayonlarida qo‘llaniladi. Misol uchun, spirtli ichimliklar, non va pishiriqlar
tayyorlashda, fermentlar yordamida, tabiiy ravishda amalga oshiriladigan kimyoviy
o‘zgarishlar hayotimizning bir qismi bo‘lib qolgan. Fermentatsiya jarayonida
o‘simlik va hayvon hujayralarida energiya ishlab chiqarish uchun kislorod o‘rnini
olish jarayoni ro‘y beradi, bu jarayonlarning ko‘plari mikrobiologik tizimlar
tomonidan nazorat qilinadi.
Probiotiklar - bu sog‘liqni saqlashda muhim rol o‘ynaydigan, organizmdagi
foydali mikroorganizmlar. Ularning ekologik roli juda katta, chunki probiotiklar
ichak florasining muvozanatini saqlashga yordam beradi va shuning uchun ichakning
metabolik jarayonlarini optimallashtiradi. Probiotiklarning ekologik tizimdagi
ahamiyati, ular hayvonlar va o‘simliklar bilan o‘zaro ta’sirlashish va biologik
o‘zgarishlarni qo‘llab-quvvatlashda namoyon bo‘ladi. Shu tarzda, probiotiklar
nafaqat odam organizmida, balki tabiiy muhitda ham muhim o‘rin tutadi, chunki ular
ekologik zanjirning ajralmas qismi hisoblanadi.
Tibbiyotda
biokimyoviy
jarayonlarning
o‘rganilishi hayotning asosiy
jarayonlarini, shu jumladan genetik tizimlar, hujayra funksiyalari va metabolik
yo‘llarni tushunishga olib keladi. Biotexnologiya, o‘z navbatida, bu bilimlarni
sanoatda qo‘llash imkoniyatini yaratadi. G‘oyat ilg‘or texnologiyalar, masalan,
genetik modifikatsiya qilingan mikroorganizmlar yordamida tibbiy dorilar ishlab
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 72 ~
chiqarish yoki kasalliklarni davolash, kimyo va biologiya o‘rtasidagi uyg‘unlikni
namoyon etadi. Kimyo va biotexnologiyaning rivojlanishi o‘zgaruvchan global
ekologik va ijtimoiy sharoitlarda inson salomatligini saqlashda samarali yechimlarni
taqdim etadi.
Kimyo, biologiya, mikrobiologiya, ekologiya va tibbiyot sohalarining o‘zaro
bog‘liqligi, insoniyatning hayotiy faoliyatini tushunishga, muammolarga yechimlar
topishga va tabiat bilan uyg‘un yashashga yordam beradi. Bu ilmiy tadqiqotlar va
tajribalar nafaqat ilm-fan va texnologiyaning rivojlanishiga, balki ijtimoiy va
ekologik barqarorlikni saqlashga ham xizmat qilmoqda [4].
Bug‘doydan non yopish jarayonida bir qancha biokimyoviy jarayonlar sodir
bo‘ladi. Bug‘doy unida kraxmal, polisaxarid bo‘lib, non yopish jarayonida muhim
o‘zgarishlarga uchraydi. Amilaza ferment kraxmalni maltoza (ikki molekulali shakar)
va boshqa qisqa zanjirli shakarlarni hosil qilguncha parchalaydi. Maltoza, o‘z
navbatida, xamirturush tomonidan fermentlanadi va spirt hamda karbonat angidrid
(gaz) hosil qiladi, bu esa nonni ko‘pchishiga sabab bo‘ladi. Xamirturush non
tayyorlashda asosiy biologik vosita hisoblanadi. Maltoza va boshqa shakarlardan
foydalanib, xamirturush etil spirit va karbonat angidrid gazini hosil qiladi. Bu jarayon
alkogol fermentatsiyasi deb ataladi. Fermentatsiya jarayonida hosil bo‘lgan karbonat
angidrid gazlari xamirning ko‘tarilishiga olib keladi, nonning tuzilishini
shakllantiradi. Bu jarayon yuqori darajada kimyoviy reaksiyalarga asoslangan bo‘lib,
ko‘plab kichik o‘zgarishlar va energiya ajralishini ta’minlaydi.
Bug‘doyning unida mavjud bo‘lgan proteinlar (asosan glutenin va gliadin) suv
bilan aralashganda, ular elastik massa hosil qiladi, bu esa testoning tuzilishini beradi.
Testo qo‘lda yoğirilganda, gluten molekulalari bir-biriga bog‘lanib, kuchli va elastik
massaga aylanadi. Glutenning hosil bo‘lishi nonning tuzilishi va strukturasiga ta’sir
qiladi, uni to‘g‘ri hamda g‘ovak holga keltirishda yordam beradi. Nonni tayyorlash
jarayonida, uni ta’mini shakllantirish uchun saxaridlar va kislotalar kimyoviy
o‘zgarishga uchraydi. Nonning pishish jarayonida, xamirturush ta’sirida hosil bo‘lgan
moddalar (spirt va organik kislotalar) nonning o‘ziga xos xushbo‘y ta’mini
belgilaydi. Pishirish jarayonida yuzaga keladigan kimyoviy o‘zgarishlar ham juda
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 73 ~
muhim bo‘lib, harorat oshganda, xamirturush ta’siri to‘xtaydi va undan keyin
kraxmalning karamellanishi boshlanadi, bu esa nonning tashqi ko‘rinishini, rangini,
mazasini belgilaydi. Karamellanish jarayoni - bu aminokislotalar va shakarlar
o‘rtasida yuzaga keladigan kimyoviy reaktsiyadir. Bu reaksiyalarning natijasida
nonning tashqi qismi shirin va jozibali rangga ega bo‘ladi. Non yopish jarayonida,
ichki va tashqi namlik o‘zgaradi, ichki namlik bug‘lanadi hamda bu jarayonni to‘g‘ri
boshqarish nonning yaxshi pishishiga olib keladi. Yaxshi pishgan nonning ichki
qismi yumshoq va g‘ovak bo‘ladi, tashqi qismi esa qattiq, oltin rangga ega bo‘ladi.
Pishirish jarayonida, xamirturush tomonidan ishlab chiqarilgan spirt bug‘lanadi. Bu
jarayonning natijasida, nonning ichki qismlarida spirtli gaz va karbonat angidrid
gazlari hosil bo‘ladi, bu esa nonning ko‘tarilishi va strukturasining o‘zgarishiga olib
keladi. Bu jarayon nonning yumshoq va g‘ovak bo‘lishiga yordam beradi. Nonni
tayyorlash, nafaqat kulinariya san’ati, balki ilm-fan nuqtai nazaridan ham juda
murakkab va qiziqarli jarayon hisoblanadi.
Foydalanilagn adabiyotlar:
1. Kuchkarov, M. (2023). Kimyodan nazariy bilimlar va amaliy koʻnikmalarni
shakllantirishda turli mantiqiy yondashuvlardan foydalanish. Theoretical and
experimental chemistry and modern problems of chemical technology, 1(01).
2. Asamovich, K. M. (2023). Таълимда объект ва субъектлар орасидаги
муносабатларнинг фаоллик даражасига кўра қўлланиладиган метод шакллари.
In Proceedings of Scientific Conference on Multidisciplinary Studies (Vol. 2, No. 1,
pp. 165-168).
3. Кучкаров, М. А. (2010). Использование естественной продукции в
химическом эксперименте. Педагогические науки, (4), 27-28.
4. Yuldashevich, I. A., Asamovich, K. M., & Ergashovich, S. I. (2023).
Eksperimental tajribalar yordamida oʻquvchilarda tadqiqotchilik, amaliy va tabiiy-
ilmiy savodxonligini shakllantirish. Innovation: The journal of Social Sciences and
Researches, 1(5), 59-67.
