Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 74 ~
TAURINING BIOLOGIK XUSUSIYATLARI
Qobilov G‘ayratjon Umbarovich
Angren Universiteti “Davolash ishi”fakulteti “Kasbiy fanlar”kafedrasi dotsenti.
Axmedov Abduvosiljon Tursunovich
Angren Universiteti “Davolash ishi”fakulteti “Kasbiy fanlar”
kafedrasi katta o‘qituvchisi
Jo‘raqulov Abbosjon Quvondiq o'g'li
Angren Universiteti “Davolash ishi”fakulteti “Kasbiy fanlar”kafedrasi o‘qituvchisi
Mamataliyev Ahror Baxromjon o'g'li
Angren Universiteti “Davolash ishi”fakulteti “Kasbiy fanlar”kafedrasi o‘qituvchisi
Anonotatsiya:
Ushbu tadqiqotda taurin aminokislotasining inson organizmidagi
biologik ahamiyati o‘rganilgan. Taurinning yurak-qon tomir tizimi, asab tizimi,
metabolizm va immunitetga ta’siri tahlil qilinib, uning tabiiy manbalari va
qo‘shimcha iste’mol qilish zarurati muhokama qilingan. Tadqiqot natijalari taurin
yurak faoliyatini qo‘llab-quvvatlashi, qon bosimini me’yorlashtirishi, asab tizimiga
ijobiy ta’sir ko‘rsatishi, moddalar almashinuvini faollashtirishi va immunitetni
mustahkamlashini ko‘rsatdi. Shu bilan birga, haddan tashqari taurin iste’mol qilish
mumkin bo‘lgan salbiy oqibatlari ham tahlil qilindi. Kelajakdagi tadqiqotlar
taurinning uzoq muddatli ta’siri va uning turli kasalliklarni davolashdagi rolini
chuqurroq o‘rganishga yo‘naltirilishi lozim.
Kalit so‘zlar:
Taurin, yurak-qon tomir tizimi, asab tizimi, metabolizm,
immunitet, aminokislota, antioksidant, energiya, modda almashinuvi, biologik
qo‘shimchalar.
Dolzarbligi:
Taurin – inson organizmida muhim biologik rol o‘ynaydigan
aminokislotalardan biri bo‘lib, u yurak-qon tomir tizimi, asab tizimi, metabolizm va
antioksidant jarayonlarida faol ishtirok etadi. Zamonaviy hayot tarzi, noto‘g‘ri
ovqatlanish, stress va ekologik omillar tufayli organizmda taurin yetishmovchiligi
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 75 ~
kuzatilishi mumkin. Bu esa yurak kasalliklari, asab tizimi muammolari, energiya
yetishmovchiligi va boshqa salomatlik muammolariga olib kelishi mumkin.Hozirgi
vaqtda taurin sportchilar, jismoniy faollik bilan shug‘ullanuvchilar va yuqori
intellektual yuklama ostida ishlovchilar uchun juda muhim hisoblanadi. U
mushaklarning tiklanishiga, miya faoliyatini yaxshilashga va umumiy energetik
holatni qo‘llab-quvvatlashga yordam beradi. Shuningdek, diabet va semizlik kabi
kasalliklarning oldini olishda taurinning roli haqida ilmiy tadqiqotlar o‘sib
bormoqda.Taurinning organizm uchun foydali xususiyatlarini o‘rganish va uni tabiiy
manbalar yoki biologik qo‘shimchalar orqali to‘g‘ri iste’mol qilish masalasini keng
tadqiq qilish bugungi kunda dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Shu sababli,
ushbu mavzuni ilmiy jihatdan o‘rganish va taurin yetishmovchiligining oldini olish
bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish inson salomatligini yaxshilashga katta hissa
qo‘shadi.
Tadqiqotning maqsadi:
Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi – taurin
aminokislotasining inson organizmidagi biologik ahamiyatini o‘rganish, uning asosiy
fiziologik jarayonlardagi rolini tahlil qilish hamda taurin yetishmovchiligi va
ortiqchaligining salomatlikka ta’sirini aniqlashdan iborat.
-Tadqiqot davomida quyidagi yo‘nalishlar o‘rganiladi:
-Taurinning yurak-qon tomir tizimi, asab tizimi, metabolizm va immunitetga
ta’siri.
-Taurinning tabiiy manbalari va uning oziq-ovqat tarkibida uchrashi.
-Taurin qo‘shimchalarining sog‘liq uchun foyda va xavflari.
Zamonaviy hayot sharoitida taurin yetishmovchiligi muammosi va uni bartaraf
etish yo‘llari.Tadqiqot natijalari taurin bilan bog‘liq muhim biologik jarayonlarni
chuqur tushunishga, uni inson sog‘lig‘ini saqlash va yaxshilashda samarali qo‘llash
bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqishga xizmat qiladi.
Tadqiqot natijalari:
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, taurin inson
organizmida muhim biologik rol o‘ynaydi va turli fiziologik jarayonlarda faol
ishtirok etadi. Quyidagi asosiy natijalarga erishildi:
1.Taurinning yurak-qon tomir tizimiga ta’siri
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 76 ~
Taurin yurakning normal faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi, qon bosimini
me’yorlashtirishga yordam beradi.
Tadqiqotlar
taurinning
antioksidant
xususiyatlari
yurak
mushagining
himoyalanishiga xizmat qilishini ko‘rsatdi.
Qon aylanishini yaxshilaydi va arteriyalarning elastikligini oshirishga yordam
beradi.
2.Taurinning asab tizimidagi roli
Taurin miya faoliyatini yaxshilaydi, nerv hujayralarining stress va haddan
tashqari yuklamalarga chidamliligini oshiradi.
U tinchlantiruvchi ta’sirga ega bo‘lib, uyqu sifatini yaxshilashga yordam beradi.
Diqqat va xotirani mustahkamlashda, ayniqsa, yuqori intellektual faollik talab
qilinadigan sharoitlarda muhim ahamiyat kasb etadi.
3.Metabolizm va energiya ishlab chiqarish jarayonlaridagi roli
Taurin organizmda moddalar almashinuvini faollashtirib, energiya ishlab
chiqarish jarayonlarini qo‘llab-quvvatlaydi.
Sportchilar orasida taurin mushaklarning tiklanish jarayonini tezlashtirishi va
jismoniy bardoshlilikni oshirishi aniqlangan.
Yog‘larning parchalanish jarayoniga ijobiy ta’sir ko‘rsatib, semizlik va diabet
xavfini kamaytirishi kuzatildi.
4.
Immunitet va antioksidant himoya
Taurin yallig‘lanish jarayonlarini kamaytirib, immun tizimining normal
ishlashiga yordam beradi.
Erkin
radikallarga
qarshi
kurashib,
hujayralarning
oksidlanishdan
shikastlanishining oldini oladi.
Organizmdagi toksinlarni neytrallash jarayonlarini tezlashtiradi.
5
.
Taurinning tabiiy manbalari va qo‘shimchalar shaklida qabul qilish
zarurati
-Taurin tabiiy ravishda baliq, dengiz mahsulotlari, go‘sht va sut mahsulotlarida
mavjud bo‘lishi aniqlangan.
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 77 ~
-Ba’zi hollarda, ayniqsa, sportchilar va yuqori jismoniy yoki aqliy yuklama
ostida ishlovchilar uchun taurin qo‘shimcha sifatida tavsiya etiladi.
-Taurinning haddan tashqari ko‘p iste’moli mumkin bo‘lgan salbiy ta’sirlarni
keltirib chiqarishi mumkinligi, shuning uchun uni me’yorida qabul qilish muhimligi
ta’kidlandi.
Natijalar va munozaralar:
Ushbu tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, taurin
inson organizmida turli fiziologik jarayonlarda muhim rol o‘ynaydi va uning
yetishmovchiligi bir qator sog‘liq muammolariga olib kelishi mumkin. Tadqiqot
davomida quyidagi asosiy xulosalarga erishildi:
1.Yurak-qon tomir tizimiga ta’siri
-
Taurin qon bosimini me’yorlashtirish, yurak mushaklarining faoliyatini qo‘llab-
quvvatlash va qon aylanish tizimini yaxshilashga yordam beradi.
-
Uning antioksidant xususiyatlari yurak mushagini oksidlovchi stressdan himoya
qiladi, bu esa yurak kasalliklari xavfini kamaytiradi.
2.Asab tizimidagi roli
-Taurin asab tizimini himoya qiladi, stress va ruhiy zo‘riqishlarni kamaytiradi,
diqqat va xotirani yaxshilashga yordam beradi.
-Uyqu sifatini yaxshilashda ham taurin muhim o‘rin tutishi aniqlangan.
3.Moddalar almashinuvi va energiya ishlab chiqarish jarayonlaridagi roli
-Taurin organizmda yog‘larni parchalanishini rag‘batlantiradi va moddalar
almashinuvini tezlashtiradi, bu esa semizlik va metabolik kasalliklarning oldini
olishda muhim ahamiyatga ega.
-Sportchilarda jismoniy bardoshlilikni oshirish va mushaklarning tiklanishini
tezlashtirishga yordam beradi.
4.Immunitet va antioksidant himoya
-Taurinning immun tizimiga ijobiy ta’siri kuzatildi, u yallig‘lanishga qarshi
ta’sir ko‘rsatadi va hujayralarni erkin radikallar ta’siridan himoya qiladi.
-Organizmni toksinlardan tozalash jarayonini tezlashtirishda ham muhim rol
o‘ynaydi.
5.Taurinning tabiiy manbalari va qo‘shimcha iste’mol qilish zarurati
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 78 ~
-Taurin tabiiy ravishda baliq, dengiz mahsulotlari, go‘sht va sut mahsulotlarida
mavjud.
-Sportchilar, yuqori jismoniy yoki intellektual yuklama ostida ishlovchilar va
organizmida taurin yetishmovchiligi kuzatilgan insonlar uchun qo‘shimcha taurin
iste’mol qilish foydali bo‘lishi mumkin.
-Biroq, haddan tashqari ko‘p iste’mol qilish mumkin bo‘lgan salbiy ta’sirlarni
keltirib chiqarishi sababli, uning iste’moli muvozanatli bo‘lishi kerak.Tadqiqot
natijalari taurinning organizmdagi ahamiyatini tasdiqladi va uning yurak-qon tomir
tizimi, asab tizimi, metabolizm hamda immunitetga bo‘lgan ijobiy ta’sirini isbotladi.
Xususan, taurin yurak va qon tomirlar faoliyatini qo‘llab-quvvatlash, qon bosimini
tartibga solish va yurak kasalliklarining oldini olishda muhim o‘rin tutadi. Ushbu
natijalar ilgari o‘tkazilgan ilmiy tadqiqotlar bilan ham mos keladi.Taurinning asab
tizimi faoliyatiga bo‘lgan ijobiy ta’siri, ayniqsa, stress va depressiyani kamaytirishi
ham muhim ahamiyat kasb etadi. Bu taurin asab hujayralarini himoya qilishi va
neyrotransmitterlar almashinuviga ta’sir qilishi bilan bog‘liq. Bu borada kelgusida
nevrologik kasalliklar, jumladan, Parkinson va Altsgeymer kasalliklarida taurinning
o‘rni chuqurroq o‘rganilishi lozim.Taurinning metabolizm va energiya ishlab
chiqarish jarayonlariga ta’siri ham e’tiborga molik. U sportchilar uchun foydali
ekanligi, mushaklarning tez tiklanishiga yordam berishi va jismoniy bardoshlilikni
oshirishi kuzatildi. Shu bilan birga, diabet va semizlikka qarshi ta’siri bo‘yicha ham
dalillar mavjud. Bu esa taurinni metabolik kasalliklarning oldini olish va davolashda
qo‘llash imkoniyatini ochib beradi.Shunga qaramay, tadqiqot davomida taurinning
haddan tashqari iste’mol qilinishi mumkin bo‘lgan salbiy oqibatlari bo‘yicha
chuqurroq o‘rganish talab etilishi aniqlandi. Ko‘p miqdorda taurin iste’mol qilish
buyrak va jigar faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkinligi to‘g‘risida ilmiy
manbalar mavjud. Shu sababli, kelajakdagi tadqiqotlar taurinning optimal dozalari va
uzoq muddatli ta’sirini chuqurroq o‘rganishga qaratilishi lozim.Umuman olganda,
taurin organizm uchun muhim biologik modda bo‘lib, uning yetarli miqdorda
iste’mol qilinishi sog‘liq uchun katta foyda keltirishi mumkin. Biroq, me’yor va
muvozanatni saqlash zarur. Ushbu tadqiqot natijalari taurinning ilmiy jihatdan
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 79 ~
o‘rganilishi zarurligini yana bir bor tasdiqlaydi va uni sog‘lom turmush tarzida
qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqishda foydali bo‘lishi mumkin.
Xulosa:
Ushbu tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, taurin inson organizmi
uchun biologik jihatdan muhim bo‘lgan aminokislotalardan biri bo‘lib, u turli
fiziologik jarayonlarda ishtirok etadi. Xususan, yurak-qon tomir tizimi, asab tizimi,
metabolizm, immunitet va umumiy hujayra himoyasi kabi muhim jarayonlarda
taurinning roli katta.
Tadqiqot davomida quyidagi asosiy xulosalarga kelindi:
1.
Yurak-qon tomir tizimiga ta’siri
-Taurin
yurak
mushagining
faoliyatini
qo‘llab-quvvatlab,
yurak
yetishmovchiligi va qon bosimi muammolarining oldini olishga yordam beradi.
-Arteriyalarning elastikligini oshirib, ateroskleroz va yurak ishemik kasalliklari
xavfini kamaytiradi.
-Antioksidant xususiyatlari yurak mushagining erkin radikallar va oksidlovchi
stressdan himoyalanishini ta’minlaydi.
2.Asab tizimi va miya faoliyatiga ta’siri
-Taurin neyronlar faoliyatini qo‘llab-quvvatlab, stress va depressiyani
kamaytirishga yordam beradi.
-Diqqat va xotirani mustahkamlashda, ayniqsa, yuqori intellektual faollik talab
qilinadigan sharoitlarda ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
-Uyqu sifatini yaxshilash va tinchlantiruvchi ta’sirga ega bo‘lishi sababli
uyqusizlik bilan bog‘liq muammolarni bartaraf etishga yordam beradi.
3.Moddalar almashinuvi va energiya ishlab chiqarishdagi roli
-Taurin organizmda yog‘larning parchalanishini faollashtirib, semizlik va
metabolik sindromning oldini olishga yordam beradi.
-Sportchilar uchun jismoniy bardoshlilikni oshirish va mushaklarning
tiklanishini tezlashtirishda foydali ekanligi kuzatildi.
-Moddalar almashinuvi jarayonlarini tezlashtirib, energiya ishlab chiqarishni
rag‘batlantiradi.
5.Immunitet va antioksidant himoya
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 80 ~
-Taurinning yallig‘lanishga qarshi ta’siri mavjud bo‘lib, u immun tizimining
samarali ishlashiga yordam beradi.
-Organizmni erkin radikallardan himoya qilib, hujayralarning erta qarishining
oldini oladi.
-Taurin turli toksinlarni neytrallashga yordam berishi natijasida jigar va buyrak
faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi.
6.Taurinning tabiiy manbalari va qo‘shimcha iste’mol qilish zarurati
-Taurin tabiiy ravishda baliq, dengiz mahsulotlari, go‘sht va sut mahsulotlarida
mavjud.
-Uni ratsional ovqatlanish orqali yetarli miqdorda qabul qilish mumkin, ammo
ayrim hollarda (sportchilar, stress ostida ishlovchilar va taurin yetishmovchiligi
mavjud insonlar uchun) qo‘shimcha sifatida iste’mol qilish foydali bo‘lishi mumkin.
-Biroq, haddan tashqari ko‘p taurin iste’mol qilish buyrak va jigar faoliyatiga
salbiy ta’sir qilishi mumkinligi aniqlangan, shuning uchun uning miqdorini
me’yorida saqlash muhim.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, taurin organizm uchun muhim biologik
moddalardan biri bo‘lib, yurak-qon tomir, asab tizimi, immunitet va metabolizmga
ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Taurinning tabiiy manbalardan yetarli miqdorda qabul
qilinishi sog‘liq uchun foydalidir. Ammo uning yetishmovchiligi yoki haddan
tashqari iste’mol qilinishi turli muammolarga olib kelishi mumkin, shu sababli uning
optimal miqdorini belgilash muhim ahamiyat kasb etadi.Kelajakdagi tadqiqotlar
taurinning uzoq muddatli ta’siri va turli kasalliklarni davolashdagi o‘rnini chuqurroq
o‘rganishga yo‘naltirilishi lozim. Shu bilan birga, taurin qo‘shimchalari va tabiiy
oziq-ovqat manbalarini sog‘lom ovqatlanish dasturlariga kiritish bo‘yicha ilmiy
asoslangan tavsiyalar ishlab chiqish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Bouckenooghe, T., Nawrot, T. S., & Vanheel, B. (2021). The role of taurine in
cardiovascular diseases: Mechanisms and therapeutic perspectives. Cardiovascular
Research, 117(4), 899–912.
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 81 ~
2.Schaffer, S. W., & Kim, H. W. (2018). Effects and mechanisms of taurine as a
therapeutic agent. Biomolecules & Therapeutics, 26(3), 225–241.
3.Ripps, H., & Shen, W. (2012). Review: Taurine: A “very essential” amino
acid. Molecular Vision, 18, 2673–2686.
4.Xu, Y. J., Arneja, A. S., Tappia, P. S., & Dhalla, N. S. (2008). The potential
health benefits of taurine in cardiovascular disease. Experimental & Clinical
Cardiology, 13(2), 57–65.
5.Marcinkiewicz, J., & Kontny, E. (2014). Taurine and inflammatory diseases.
Amino Acids, 46(1), 7–20.
6.Jong, C. J., Sandal, P., Wu, H., & Schaffer, S. W. (2020). The role of taurine
in mitochondria health: More than just an antioxidant. Mitochondrion, 53, 56–70.
7.Huxtable, R. J. (1992). Physiological actions of taurine. Physiological
Reviews, 72(1), 101–163.
8.Wójcik, O. P., Koenig, K. L., Zeleniuch-Jacquotte, A., Costa, M., & Chen, Y.
(2010). The potential protective effects of taurine on coronary heart disease.
Atherosclerosis, 208(1), 19–25.
9.Ghandforoush-Sattari, M., Mashayekhi, S., Krishna, C. V., Thompson, J. P., &
Routledge, P. A. (2010). Taurine and its potential therapeutic applications in
cardiovascular and metabolic diseases. Journal of Biomedical Science, 17(Suppl 1),
45.
10.Yamori, Y., Taguchi, T., Mori, H., & Mori, M. (2010). Dietary prevention of
stroke and its mechanisms in animal models and humans: Emphasis on taurine in
marine food. Hypertension Research, 33(7), 696–704.
