Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 171 ~
ТАМОЮЛОТИ СТРАТЕГИЯИ РУШДИ ФАЪОЛИТИ МАРКЕТИНГ ДАР
ИҚТИСОДИЁТ
Ҳикматова Парвина Ҳакимовна
докторанти курси 1 ихтисоси 6D-051100-Маркетинг (6D051101-Маркетинг)
МДТ “ДДХ ба номи академик Б.Ғафров”
Аннотатсия:
Дар маќола оид ба ташаккулёбии методикаи стратегияи
рушди илмї-техникї ва технологии комплекси саноати Љумњурии Тољикистон
сухан рафта, аз љониби муаллифон оид ба марњилањои ташаккулёбии
стратегияи рушди илми-технологии муљтамаъњои саноатї пешнињодњои
мушаххас ироа гардидаанд. Дар назар дошта мешавад, ки њангоми коркарди
стратегияи рушди илмиву технологии муљтамаъњои саноатї пайдарпайии
мантиќии татбиќшавї бояд ба инобат гирифта шавад, чун он заминаи асосии
системаи банаќшагирии стратегии рушди иќтисодиёт ба њисоб меравад.
Вожаҳои калидӣ:
Стратегияи сиёсати саноат,
саноат, рушди техникї-
технологї ва илмї, саноат, марњилањои рушд, ташаккулёбї, татбиќ, санадњои
меъёрї-њуќуќї, санадњои соњавї, барномањо, инноватсия, муљтамаъњои
саноатї.
Аннотация:
В статье говорится о формировании стратегии научно-
технического и технологического развития промышленного комплекса
Республики Таджикистан, а также сделаны конкретные предложения авторов
по этапам формирования стратегии научно-технологического развития
промышленных комплексов. Предполагается, что при разработке стратегии
научно-технологического развития промышленных комплексов должна
учитываться логическая последовательность реализации, поскольку она
является основной основой системы стратегического планирования
экономического развития.
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 172 ~
Ключевые слова:
Стратегия промышленной политики, промышленность,
технико-технологическое и научное развитие, промышленность, этапы
развития, становление, реализация, нормативно-правовые акты, отраслевые
акты, программы, инновации, промышленные комплексы.
Abstract:
The article discusses the formation of a strategy for scientific,
technical and technological development of the industrial complex of the Republic of
Tajikistan, and also makes specific proposals from the authors on the stages of
forming a strategy for scientific and technological development of industrial
complexes. It is assumed that when developing a strategy for the scientific and
technological development of industrial complexes, the logical sequence of
implementation should be taken into account, since it is the main basis of the system
of strategic planning for economic development.
Key words:
Industrial policy strategy, industry, technical, technological and
scientific development, industry, stages of development, formation, implementation,
regulatory legal acts, industry acts, programs, innovations, industrial complexes.
Санадњои меъёрии њуќуќї, барномањои соњавї, стратегияњо ва дигар
аснод љузъи муассири равандњои фаъолияти соњањои саноатии кишвар ва
минтаќањои он мебошанд. Барномањо ва санадњои ба рушди технологї, илмї ва
иқтидории муљтамаъњои саноатї равона гардида, ба њайси њуљљатњои асосии
стратегию банаќшагирї баромад менамоянд, ки онњо барои даврањои
дарозмуддат таҳия карда мешаванд. Дар навбати худ, онњо стратегия, усулњо
ва барномањои дарозмуддати њам маќомоти идоракунанда ва њам роњбарони
корхонањои саноатї ва ташкилотњои илмиву тадќиќотї мебошанд, ки дар
маљмуъ ташаккул додани чунин стратегияњо масъалаи хело мураккаб ба њисоб
меравад.
Баъд аз пош хўрдани Иттињоди Шўравї зарурати мутобиќ гардидани
модели рушди иќтисодї ба тамоюлњои љањонии илмиву технологї ва дар ин
асно зарурияти ќабули санадњои меъёрию барномањои соњавии афзалиятњои
рушди илмї-техникии иќтисодиёти миллиро фарогиранда ба миён омад ва то ба
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 173 ~
њол якчанд санадњои меъёрии њуќуќї ќабул гардида, мавриди татбиќ ќарор
гирифтаанд Ин боиси ба ќадри имконият афзудани њаљми истењсолоти ватанї
ва иљрои корњои илмї-техникї дар ќаламрави кишвар гардид (љадвали 3.1). Аз
љумла дар давраи солњои 2010-2020 њаљми иљрои корњои илмї-техникї 3,4
маротиба афзоиш ёфта, дар маљмуъ 75,3 млн. сомониро ташкил дода аст. Аз ин
шумора корњои илмї -техникї нисбат ба соли 2010 53,0 млн. сомонї 3,4
маротиба афзоиш ёфтааст.
Љадвали 1.1. Динамикаи иљрои корњои илмї-техникї дар Љумњурии
Тољикистон, њазор сомонї
Солњо
2010
2015
2016
2018
2019
2020
2020
нисбат ба
2019 201
0
Њаљми
иљрои
корњо аз
оѓози сол
22027,
0
52799,
8
58434,
0
66788,
4
74120,
4
75292,
7
101,
6
3,4
мар
.
аз љумла
корњои
илмї-
техникї
21887,
3
52287,
2
57937,
7
64892,
6
73513,
4
74907,
1
101,
9
3,4
мар
.
-корњои
илмї -
тањќиќотї
17987,
3
51935,
6
57547,
2
56650,
3
67011,
5
68295,
8
101,
9
3,8
мар
.
аз љумла
бунёдї
8508,7
8806,2
10465,
9
12363,
1
9986,4
9157,2
91,7
1,1
мар
.
-корњои
лоињакаш
ї ва
технологї
22,8
319,0
351,4
220,3
782,7
575,0
73,5
2,5
мар
.
-хизмати
илмї -
техникї
3867,2
32,6
39,1
5664,3
5691,8
5990,8
105,
3
1,5
мар
.
Њисоби муаллиф аз рўи:
Тољикистон: 30 - соли истиќлолияти давлатї //
Маљмуаи оморї. – Душанбе, Агентии омори назди Президенти Љумњурии
Тољикистон, 2021. – С. 112.
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 174 ~
Корњои лоињакашї ва технологї зиёда аз 2,5 маротиба афзун гардида, дар
давраи тањлилї њаљми хизматњои илмї – техникї -2,1 млн сомонӣ 5,9 млн.
сомониро ташкил додаанд, ки аз нишондињандаи соли 2010 1,5 маротиба зиёд
мебошад. Вале нишондињандањои иљрои корњо нисбат ба соли 2019 афзоиши
кам ёфта, њамагї 1,1 млн. сомониро ташкил додаанд. Аз ин миќдор дар соли
2020 нисбат ба соли 2019 корњои бунёдї 8,3 % ва корњои лоињакашї бошанд
26,5 % кам шудаанд.
Аммо бо вуљуди мављудияти асноди зикргардида, ба рушди босуръати
соњавї ноил гардидан ва ба тамоюлњои љањонии рушди илмиву технологии
муљтамаъњои саноатї баробар гардидан дар дараљаи кифоягї набуда, бархўрди
љиддии мукаммалсозї ва таљдидсозии аснодњову стратегияњоро талаб
менамояд. Масалан тибќи маълумотњои омории пешнињоднамудаи Бонки
ҷањонї, аз љумла дар љадвали 5.12, дар радабандии нишондињандањо
Љумњурии Тољикистон дар соли 2018 ба миќдори 62 млн. доллари ИМА
мањсулоти технологияи баланд содир кардааст. Соли 2020 бошад якбора ин
нишондињанда коњиш ёфта, ба 2 млн. доллар расида аст. Љумњурии
Тољикистон аз лиҳози ба рушди технологиву илмї нисбат ба кишварњои
рушдкарда ва рў ба рушд дар радабандї хело ќафомонда арзёбӣ карда мешавад
[4, с. 29].
Бояд ќайд намоем, ки чунин њолат бо сатњи пасти њавасмандкунии
тиљорат нисбат ба фаъолияти инноватсионї, афзоиш ёфтани раќобатпазирї дар
љањон ва суст идора шудани равандњои таљдидсозиву инноватсиякунонии
фаъолияти соњањои саноат аз љониби сохторњои давлатї алоќамандї дошта,
таќозои таљдид ва бознигарии стратегияњо, санадњои меъёрї ва барномањои
соњавиро дорад.
Дар Љумњурии Тољикистон, чи хеле ки зикр гардида буд, як ќатор асноди
ба равишњои фаъолияти саноатї дахлдошта мављуд бошанд (масалан яке аз
асноди асосї – ин «Стратегияи миллии рушди Ҷумҳурии Тоҷикистон барои
давраи то соли 2030») њам, аз тањлили маводњои дар адабиётњо овардашуда
бармеояд, ки айни замон стратегияи рушди илмї-техникии минтаќавї ва
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 175 ~
соњавии саноатї мавриди татбиќ ќарор нагирифта нашуда аст. Махсусан дар
ягон минтаќаи кишвар равишњои методологии дорои муњтавои стратегияи
илмї-техникї дар соњаи саноат ва ташаккули коркарди онро пайдо намудан
ѓайриимкон аст. Танњо соли 2010 «Стратегияи Љумњурии Тољикистон дар
соњаи илму технология барои солњои 2011-2015» ќабул гардида буд [5, с. 33].
Аз нигоњи мо, бо дарназардошти ба миён омадани зарурати таљдид ва
бознигарии баромадани стратегияњо, санадњои меъёрї ва барномањои соњавї
дар идомаи тањќиќот муайян намудани заминањои асосии ташаккулёбї ва
мураттабшавии стратегияи рушди илмиву техникии муљтамаъњои саноатї,
инчунин мавриди омўзиш ќарор додани методикањои ташаккулёбии он ва ироа
намудани методикаи илман асоснок ба маќсадњои дар тањќиќоти
диссертатсионї гузошташуда комилан мувофиќат хоњад кард. (расми 1).
СОХТОРИ СТРАТЕГИЯИ РУШДИ ИЛМИВУ ТЕХНОЛОГИИ МУЉТАМАЪЊОИ САНОАТИ ЉУМЊУРИИ ТОЉИКИСТОН
Сатњи рушди илмиву технологии
муљтамаъњои саноатии
минтаќањо ва таъсири он ба
рушди иќтисодї
-
иљтимої ва
некўањволї
Даврањои асосї ва механизмњои
амалисозии стратегияњо ва бурдани
назорат
Пешгўии
рушди
муљтамаъњои
саноатї дар тамоми минтаќањои
кишвар
Маќсад ва афзалиятњои рушди
илмиву технологии муљтамаъњои
саноатї
Масъалањои стратегї ва тадбирњо
оид ба рушди илмиву технологии
муљтамаъњои саноатї
Ташаккули системаи рушди илмиву
технологии муљтамаъњои саноатии
минтаќавї
Тибќи
самтњои афзалиятноки
рушди
илмиву
технологї
тањќиќот ва коркад намудан
АСОСЊОИ
ЊУЌУЌ
Ӣ
Қ
онуни
Ҷ
ум
ҳ
урии
То
ҷ
икистон
дар
бораи
сиёсати
давлат
ӣ
дар
со
ҳ
аи
саноат;
Қ
онуни
Ҷ
ум
ҳ
урии
То
ҷ
икистон
дар
бораи
фаъолияти
илм
ӣ
ва
сиёсати
давлат
ӣ
оид
ба
илму
техника;
Стратегияи миллии
рушди
Ҷ
ум
ҳ
урии
То
ҷ
икистон
барои
давраи
то
соли
2030;
Муайян кардани бањоњои воќеии њолати рушди илмї
-
технологии саноати минтаќавї, аз љумла: мављудияти
и
қтидори
илмиву техникї, сатњи технологии корхона,
вобастагии онњо аз воридоти таљњизоту технологияњо,
раќобапазирии мањсулоти истењсолшаванда, фаъолияти
Натиљањои
пешгўии
рушди
илмї
-
техникии
муљтамаъњои саноатї пешнињод гардида, наќшањои
имконпазири рушди технологї муайян гардида,
Натиљањои интихоби коршиносон оид ба самтњои
афзалиятноки рушди илмї
-
техникии муљтамаъњои
саноат пешнињод гардида, маќсадњои стратегии рушд
ва коркарди наќшањои технологї коркард карда
Пешнињодњо
ва хулосањои мушаххас барои ташаккул
додани системаи рушди технологиву илмї, ки ба
маќсадњои гузошташуда ва самтњои афзалиятдор
Ташкили корњои илмї
-
тадќикотї ва коркардњо дар
минтаќањо барои татбиќи технологияњои пешќадам ва
таъмин намудани љобаљогузории он
ҳ
о
Омодасозї
ва
бозмўзии
мутахассисон
барои
рушди
илмиву
технологии
Чорабинињо вобаста ба таъминоти рушди илмиву
технологии муљтамаъњои саноатї бо мутахассисони
варзидаи баландихтисос
Масъалањои стратегї ва тадбирњои рушди технологии
корхонањои саноатї, рушди технологии мушорикатњо,
арзёбии оќибатњои рушди технологї ташаккул дода
Даврањои
асосї
ва
механизмњои
амалисозии
стратегияњо, инчунин системаи назорати амалишавии
ќарорњои ќабулгардида ва тамойилњо инъикос карда
Расми 1. Сохтори стратегияи рушди илмиву технологии муљтамаъњои саноати
ХАВФЊОИ
Норасоии
мутахассисони
баландихтисос
Фаъолияти
пасти
инноватсионї
Номувофиќатии
манфиатњои
Молиявиву буљетї
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 176 ~
Бояд ќайд намоем, ки стартегияи рушди илмї-техникии муљтамаъњои
саноатї аз санадњои меъёрии њуќуќї ва стратегияву барномањои давлатї
њамчун асос маншаъ гирифта, самтњои мухталафи фаъолияти самарабахши
соњаро фаро мегирад. Дар стратегия, пеш аз њама, арзёбии воќеии њолати
рушди илмї-технологии саноатї дар минатќањо тариќи муайян сохтани
мављудияти иқтидори илмиву техникї, сатњи технологии корхона, то чї андоза
вобаста будани онњо аз воридоти таљњизоту технологияњо аз берун,
раќобапазирии мањсулоти истењсолшаванда, фаъолияти инноватсионї,
таъсиррасонии ин омилњо ба рушди иќтисодї-иљтимоии минатќањо ва ањолии
кишвар дарљ гардида, дар он натиљањои пешбинишудаи рушди илмї-техникии
муљтамаъњои саноатї пешнињод мегарданд ва наќшањои имконпазири рушди
технологї муайян карда шуда, тартиботи технологияњои афзалиятдор ташаккул
дода мешавад. Њамчунин маќсад ва афзалиятњои рушди илмиву технологии
муљтамаъњои саноатї муайян гардида, ташаккули системаи рушди илмиву
технологии муљтамаъњои саноатии минтаќавї, ташкили корњои илмї-тадќикотї
ва коркардњо дар минтаќањо барои татбиќи технологияњои пешќадам ва
таъмин намудани љобаљогузории онњо пешнињод гардида, дар ин замина
даврањои асосї ва механизмњои амалисозии стратегияњо, инчунин системаи
назорати амалишавии ќарорњои ќабулгардида ва тамоюлњо инъикос карда
мешаванд.
Агар ба таври кушод ироа кунем, дар тартиби сохтори стратегияи рушди
илмиву техникии муљтамаъњои саноатї, пеш аз њама, бояд инъикоси њолати
воќеии рушди саноати минтаќавї, вуљуд доштани иқтидори илмї-техникї,
раќобатпазирии мањсулоти истењсолї инъикос гардида, таъсири бевоситаи
онњо ба сатњи некўањволии ањолии кишвар ва минтаќањое, ки дар онњо
муљтамаъњо љойгир мешаванд, ба вазъи экологї ва, махсусан, ба рушди
иќтисодї-иљтимої муайян карда мешаванд. Вобаста ба бањоњои гузошташуда
натиљањои пешбинишудаи рушди илмї-техникии муљтамаъњои саноатї дар
њар як минтаќа ироа гардида, равандњои имконпазири рушди технологї
интихоб гардида, абзорњои технологии афзалиятнок муайян карда мешаванд.
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 177 ~
Баъд аз ин натиљањои ташхисшудаи интихоби самтњои афзалиятдори
рушди илмиву технологии муљтамаъњои саноатї пешнињод шуда, њадафњои
стратегї ташаккул дода шуда, наќша ва роњњои рушди технологї муайян карда
мешаванд. Дар ин замина пешнињодњои асоснок ва аз тањлилу коркард
гузаштаи ташаккулёбии системаи рушди илмиву технологї пешнињод
мегарданд, ки онњо бояд ба самтњои афзалиятнок ва њадафњои ба миён ниҳода
мувофиќ бошанд. Вобаста ба ин фаъолгардонии корњои илмиву тадќиќотї оид
ба татбиќи технологияњои пешќадам, дастарсї ба онњо, истифодаи самараноки
имкониятњои онњо инъикос карда мешаванд. Дар идома тадбирњои оид ба
таъмин кардани рушди илмї-технологии муљтамаъњои саноатї бо
мутахассисони варзидаи баландихтисос пешнињод мегарданд.
Баъдан масъалањои муњимми стратегї барои рушди илмї-технологии
муљтамаъњои саноатї, инкишофи иљтимоъњои технологї, бањогузории
таъсири иљтимоии рушди технологї ташаккул дода шуда, даврањои асосї ва
механизмњои амалисозии стратегия, иљрои ќарорњои ќабулгардида ва ѓайра
инъикос карда мешаванд.
Бояд дар назар дошт, ки њангоми коркард, стратегияи рушди илмиву
техникии соњањои саноатї бо як ќатор хавфњо низ рў ба рў шуданаш мумкин
аст, ки онњо бояд ба инобат гирифта шаванд ва роњњои камтаъсир кардани
онњо ироа гарданд. Масалан, барои камтаъсир кардани хавфи номувофиќатии
манфиатњои тарафњои иштирокдорони амалишавии стратегия, њангоми
баргузории машваратњо (бо гузаронидани њамоишњои бузург) ва бевосита
барои ноил гардидан ба ќабули ќарорњое, ки ба иҷрои маќсаду наќшањо
мусоидат мекунанд, бояд иштироки тарафњои мухталиф таъмин гардад ва бад-
ин васила ноил гардидан ба маќсадњои умумї фароњам оварда шавад [1, с.98].
Њамчунин бояд аз хавфи ѓайрифаъол будани сатњи инноватсионї ва
ќабули инноватсия сухан ронем, ки асли зуњури чунин хавфњо мароќ
надоштани корхонањо ба рушди фаъолияти инноватсионї мебошад. Таъсири
чунин хавфњоро бо тадбирњои њавасмандкунонии рушди илмї-техникии
муљтамаъњои саноатї ба роњ мондан мумкин аст. Дар ин самт, Њукумати
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 178 ~
љумњурї якчанд равандњоро пеш гирифта аст. Аз љумла бевосита аз тарафи
Асосгузори сулњу вањдати миллї-Пешвои миллат, Президенти Љумњурии
Тољикистон дар ду давра-16 январи соли 2018 ва 16 марти соли 2022 эълон
намудани моратория ба ҳама намуди санҷишҳои фаъолияти субъектҳои
соҳибкорӣ ибтикори ќобили ќабул мебошад, ки мақсади он дастгирии давлатии
соҳибкорӣ дар соҳаи истеҳсолӣ буда, ба таҳкими иқтидори саноатию содиротии
ҷумҳурӣ равона гардида аст. Ѓайр аз ин тадбирњои озод намудани корхонањо
аз андозбандї, пешнињод намудани дастгирии давлатї фаќат ба он корхонањое,
ки таљдидсозї ва рушди технологияњои инноватсиониро ба роњ мондаанд, бояд
ба таври фаъол ба ҳаёт татбиқкарда. Аз љониби дигар, афзалият барои
гирифтани дастгирии давлатї ба он корхонањое дода шавад, ки дар онњо
амалисозии стратегияњои технологї мављуд бошанд.
Дар навбати худ яке аз хавфи дигар метавонад хавфи марбут ба молия ва
буљет бошад. Барои аз чунин хавфњо эмин мондан бояд пеш аз њама ба
шарикии давлат ва бахши хусусї вусъат бахшида шавад. Њамчунин љузъиёти
талаботњои аз буљет маблаѓгирандагон њангоми хариди мањсулот, кору
хизматрасонињо ба таври шаффоф муайян карда шуда, бо маќсади аниќ
кардани хавфњо њолати бахшњои тиљоратї мониторинг карда шавад. Махсусан
ўҳдадорињои буљетї, ки ба хариди таљњизот, сохтмон, таъмир, љойгиркунии
масолењи харидашуда ва ғайра равона мегарданд, назорати љиддиро талаб
мекунад. Барои самаранок гардидани равандњои ба кам кардани чунин намуд
хавфњо алоќаманд, таљрибаи њамкорињои ашхоси иљрокунандаи вазоифи
расмї бо ташкилоту созмонњои илмиву консалтингї, ки ба тањќиќи хавфњо
сарукор доранд, самарабахш хоњад буд [2, с.99].
Норасоии мутахассисони баландихтисоси идоракунии технологияњо ва
равандњои илмї-техникї имрўз яке аз сабабњои боздорандаи рушди илмиву
технологї ба њисоб меравад. Барои эмин мондан аз ин авомил бояд равандњои
њавасмандгардонии илмомўзон ва љалб намудани мутахассисони баланд
мањорат ба роњ монда, њамчунин барои ҳамаҷониба истифода бурдани
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 179 ~
қобилияти онҳо ва таќвият ёфтани мањорати онњо шароит фароњам оварда
шавад [3, с.21].
Адабиёт:
1.
Водолажская
Е.Л.
Управление
устойчивым
развитием
высокотехнологичных отраслей промышленности // Дисс. на соис. уч. степ.
док-а экон. наук. 08.00.05. / Е.Л. Водолажская. – М., 2019. – 303 с.
2.
Гамукин В.В. Бюджетные риски: группы, виды, примеры //
Монография / В.В. Гамукин. - Тюмень: издательство Тюменского
государственного университета, 2015. – 340 с.
3.
Дыбов А.М. Возможности минимизации рисков в процессе
инновационной деятельности//Вестник Удмуртского университета. Серия
«Экономика и право». – Ижевск, 2012. – С.20-24.
4.
http://wdi.worldbank.org/table/5.12
(санаи
мурољиат
ба
сомона:12.09.2022)
5.
https://www.anrt.tj/ru/nauchnye-issledovaniya/strategiya-rtv-oblasti-nauki-
i-tekhnologij-na-2011-2015-gody
(санаи мурољиат ба сомона 27.07.2022).
