Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 243 ~
“TRASSA ARMIYACHILARI” – MARKAZIY OSIYODAN VYAZMA
LAGERIGA YUBORILGAN MAHBUSLAR
(O. V. Kornilovaning “Как строили автомагистрал Москва – Минск (1936–
1941 гг.)” (Смоленск: Свиток, 2014) kitobi asosida)
Xomidov Dilshodbek Ilxomjon o‘g‘li
Andijon davlat universiteti tuzilmasidagi Qatag‘on qurbonlari
xotirasi muzeyi ekskursovodi
Annotatsiya:
Sovet davlati yirik qurilishlarni amalga oshirishda GULAG
lagerlaridagi mahbuslarning mehnatidan keng foydalangan. Maqolada Vyazma
mehnat-tuzatuv lageri, undagi Markaziy Osiyoliklar haqidagi ma’lumotlar
umumlashtirilgan holda ilk bor o‘zbek tilida ilmiy iste’molga kiritilmoqda.
Kalit so‘zlar:
GULAG, Vyazma lageri, Moskva-Minsk trassasi, mahbus,
qatag‘on.
Kirish.
Sovet davlati inqirozga uchragach uning qatag’on siyosati, GULAG
lagerlaridagi mehnat munosabatlari haqidagi bor haqiqatni oshkor aytish mumkin
bo‘ldi. O‘zbekiston Respublikasi Prezident Sh.M. Mirziyoyev ajdodlarimiz haqida
shunday degan edi “o‘tmishda o‘lkamizni bosib olgan turli yovuz bizni avvalo o‘z
tilimizdan, tariximiz va madaniyatimizdan, dinu diyonatimizdan judo qilishga qayta-
qayta urindilar. Ular el-yurtimiz boshiga qanday azob-uqubatlar, kulfat va musibatlar
solgani tarixdan yaxshi ma’lum. Ammo jasur va matonatli xalqimiz har qanday og‘ir
sinovlarda ham o‘z ozodligi va istiqloli uchun mardona kurashdi. Bu yo‘lda behisob
qurbonlar berdi. Har qanday zulm va zo‘ravonliklarga qaramasdan, o‘z ona tilini –
milliy g‘ururini saqlab qoldi”. [1. B. 164] Turli sabablar bilan qamalgan ajdodlarimiz,
o‘z ona vatanlariga qaytish uchun qiyin mehnat sharoitlarida ham astoydil harakat
qilganlar[2].
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 244 ~
Muammoning o‘rganilganlik darajasi va metodlari.
Markaziy Osiyodan
GULAG lagerlariga yuborilgan mahbuslarning hayoti va taqdiri t.f.d., prof. R.T.
Shamsutdinov[3], J.Xasanovlarning[4] tadqiqotlarida yoritilgan. Biroq ularning
tadqiqotlarida Markaziy Osiyodan Vyazma lageriga yuborilgan mahbuslarning hayoti
va faoliyati alohida tadqiqot obyekti sifatida o‘rganilmagan. Tadqiqotda
muammoviy-xronologik metoddan foydalanildi.
Tadqiqot natijalari.
Tarix fanlari nomzodi, Rossiya harbiy-tarixiy jamiyati
a’zosi Oksana Kornilovaning “Как строили автомагистрал Москва – Минск
(1936-1941 гг.)” nomli kitobida Moskva–Minsk avtomagistralining qurilish tarixi,
unda mahbuslarning mehnatidan foydalanish holatlari har tomonlama ko‘rsatib
berilgan. Kitobda Sovet davlati hududida yashagan boshqa millatlar qatori,
o‘zbeklarning ham Vyazma lageridagi faoliyati haqida ma’lumotlar keltirilgan.
1929–1930-yillarning so‘ngida, SSSR Xalq Komissarlari Kengashining 1929-yil
11-iyuldagi “Jinoiy javobgarlikka tortilgan mahbuslarning mehnatidan foydalanish
to‘g‘risida” qarori bilan sovet qamoqxona tizimi tarixida “GULAG davri” deb
nomlanuvchi davr boshlandi. 1929-yil oxirida G‘arbiy Sibir mintaqasida Sibir mehnat
tuzatuv lageri, Uzoq Sharq lageri, Pechora daryosi havzasida Maxsus qo‘riqlanadigan
shimoliy lagerlar boshqarmasi tuzildi. Dastlabki lagerlarni tashkil etishdan asosiy
maqsad mamlakat chekka hududlarining tabiiy resurslarini o‘zlashtirish edi. SSSR
xalq xo‘jaligini rivojlantirish bo‘yicha Ikkinchi besh yillik (1932–1937) rejasida
“mahalliy budjet xisobiga yo‘l qurilishini kengaytirish” belgilab berildi. Keyinchalik,
“Yo‘l qurilishiga ishlatiladigan sarf harajatni maksimal darajada kamaytirish”
maqsadida SSSR NKVD 1936-yil 10-yanvarda “Yo‘l qurilishida yollanib ishlayotgan
ishlayotgan ishchi kuchini mahbuslar bilan almashtirish” to‘g‘risidagi №0012 qarorni
qabul qildi.
1936-yil 5-fevralda SSSR NKVDning №0050 mutlaqo mahfiy qarori bilan
Moskva-Minsk va Moskva-Kiyev dastlabki magistral yo‘llari qurilishi boshlandi. Bu
magistral yo‘llarni qurish uchun Vyazma va Kaluga mehnat-tuzatuv lagerlari tashkil
etildi.
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 245 ~
Lagerda
chop
etilgan
“За автомагистрал” gazetasida mahbuslar
“Трассоармейсы” ya’ni, “Trassa armiyachilari” deb atalgan. Gazetada lagerda
mehnat qilayotgan mahbuslar haqida ayrim ma’lumotlar berilgan. Masalan,
gazetaning 30-sonida “milliy kolonnada mehnat qilayotgan mahbuslarning “S”
shtabiga ko‘chma qizil bayroq berildi” va 7-bo‘linma 7-kolonnasi shifokor
yordamchisi Makarovskiy 12 kundan beri ishga chiqmadi, kasal sifatida o‘ziga
murojaat qilgan mahbuslarning hammasini yolg‘onchilikda ayblamoqda” degan
xabarlarni o‘qishimiz mumkin.
1937-yil oktyabrida Vyazma lagerida 31615 nafar mahbus bo‘lgan, ulardan
1199 nafari o‘zbek, 239 nafari qozoq, 112 nafari tojik, 104 nafari turkman, 500 nafari
qirg‘iz, 1342 nafari turk millatiga mansub deb ko‘rsatilgan. Bu o‘rinda yana bir faktni
ham qayd etish kerakki, sovet davlatida ozarbayjon, turkman, qozoq va o‘zbeklar
ham turk deb qayd etilgan. 1938-yil mart-aprel oylarida lagerga O‘zbekiston SSRdan
bir ming nafar, Qozog‘istondan 2 ming nafar mahbus yuborilgan. 1938-yil mart-aprel
oylarida Vyazma lageriga yuborilishi kerak bo‘lgan 14900 nafar mahbuslardan 3900
nafari (26 foizi) Qozog‘iston, O‘zbekiston, Tatariston va Boshqirdiston
respublikalaridan jo‘natilishi lozim edi. 1938 yil iyunida lagerga kelgan 10 ming
mahbusdan 2 mingtasi O‘rta Osiyo lageridan yuborilgan edi. 1941-yil 1-yanvar
holatiga ko‘ra Vyazma lagerida 99 nafar o‘zbek mahbus qolgan bo‘lib, ular
mahbuslar umumiy sonining 1 foizini tashkil etardi. Bu paytda lagerda 76 nafar
qozoq millatiga mansub mahbuslar ham bor edi.
Vyazma lagerida “milliy kolonna”lar ham tuzilgan bo‘lib, bir millat vakillari
alohida otryadlarda ishga safarbar qilingan. “За автомагистрал” gazetasida qayd
etilishicha “Zveno aravachilari Xidir Ahmad Umirzoq va Qorabekovlar kunlik
topshiriqni 241 foiz bajarganlar”. Kargopol lageriga olib kelingan o‘zbek mahbuslari
“o‘zbek milliy liboslari – chopon, yaktak kiyimlarida kelganlar. Kiyimlari tortib
olingan, poyabzallari yetishmaydigan odamlar yo‘q”. Xulosa qilish mumkinki,
lagerga birinchi marta kelgan odamlar dastlabki vaqtlarda o‘zlarining kiyimlarida
ishlaganlar, keyinchalik ularga lager kiyimi berilgan.
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 246 ~
Mahbuslarning mehnat rejalarini bu darajada orttirib bajarishlarining
sabablaridan biri bu muddatidan oldin ozodlikka chiqish imkoniyati bo‘lgan. Chunki
1931-yil 30-iyuldagi “Lagerlardagi ish kunlarini hisobga olish to‘g‘risida”gi qarorga
ko‘ra, ayrim toifadagi mahbuslarning mehnat normasini uch kun davomida ortig‘i
bilan bajarishi, 4 kunlik mahbuslikda o‘tkazilgan vaqtga, ayrim toifa vakillarining 4
kun davomida mehnat normasini ortig‘i bilan bajarishi, 5 kunlik mahbuslik hayotiga
tenglashtirilgan[5. B. 79-80]. Natijada ona vataniga qaytish istagida bo‘lgan ko‘plab
vatandoshlarimiz og‘ir mehnat sharoitlariga qaramasdan, astoydil mehnat qilganlar.
Vyazma lagerida O‘rta Osiyo xalqlari vakillarining ko‘pligini sababi sifatida shuni
ko‘rsatish mumkinki, lager atrofida aholi ko‘p yashagan va o‘rta osiyolik mahbus
qochsa uni aholi orasida tanib olish oson bo‘lgan.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, shuni ta’kidlash mumkinki, sovet davlati
jazolash organlari mahbuslar mehnatidan foydalanish, ularni majburiy mehnatga jalb
qilish natijasida juda katta natijalarga erishganlar. Sovet davlati hududida amalga
oshirilgan katta qurilish ishlari mahbuslarning uzoq hududlarga yuborilishiga,
ularning ko‘pchiligini o‘z ona vatanidagidan farqli iqlim sharoitlarida mehnat
qilishlariga sabab bo‘lgan. Mahbuslarning mehnatini qo‘llab-quvvatlash maqsadida
ularning jazo muddatlarini qisqartirishi, mahbuslarning ona vatani, yaqin
qarindoshlari oldiga qaytishiga imkoniyat yaratgan. Shunday bo‘lsa-da ko‘plab
mahbuslar og‘ir mehnat sharoitlari tufayli jazoni ijro etish muassasalarida vafot
etganlar va o‘sha joylarga dafn etilganlar. Sovet davlati davrida qamoqqa olingach
bedarak yo‘qolgan ayrim shaxslar haqidagi ma’lumotlar GULAG lagerlarining joriy
arxividan topilishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Ш.М. Мирзиёев. Миллий тикланишдан – миллий юксалиш сари.
Тошкент, “Ўзбекистон” НМИУ, 2020. 456 б.
2. Корнилова О. В. Как строили автомагистраль Москва – Минск (1936–
1941 гг.). – Смоленск: Свиток, 2014. –248 с.
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 247 ~
3. Шамсутдинов Р.Т. Совет давлатининг қатағон сиёсати ва унинг
оқибатлари. – Тошкент, “Шарқ”, 2012. – 432 б.
4. Хасанов Ж.М. «Москва – Волга» канали қурилиши тарихшунослигига
доир // Водийнома, 2021 №1. Б. 46-51.
5. История сталинского Гулага. Конец 1920-х — первая половина 1950-х
годов: Собрание документов в 7-ми томах. Т. 3. Экономика Гулага. – Москва:
РОССПЭН, 2004. – 674 с.
