Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 298 ~
БАЪЗЕ ЛАҲЗАҲОИ ЭТНОГРАФӢ ДАР САРЧАШМАҲОИ ХАТТИИ
АҲДИ ТЕМУРИЁН (НИМАИ ДУЮМИ АСРИ XIV –АСРИ XV)
Усмонова Мадина
магистри соли 2-уми ДДХ ба номи академик Б. Ғафуров
Мавзӯи мазкур аҳаммияти баланди илмӣ дорад, зеро он ба омӯзиши вазъи
этнографӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии мардуми Осиёи Марказӣ, аз ҷумла тоҷикон,
дар яке аз давраҳои муҳими таърихӣ – замони ҳукмронии Темур ва Темуриён –
равона шудааст.
Ин давра бо рушду инкишофи илм, фарҳанг, шаҳрсозӣ ва тараққиёти
иқтисодӣ дар муқоиса бо замони ҳукмронии муғулҳо фарқ мекунад. Бо такя ба
сарчашмаҳои хаттии он замон, метавон зиндагии мардум, урфу одат, тарзи
либоспӯшӣ, таъом, ҷойгоҳи иҷтимоии гурӯҳҳои гуногун ва равандҳои
фарҳангиро таҳлил намуд.
Муҳиммияти мавзӯъро метавон аз чанд ҷиҳат баррасӣ кард:Пас аз истилои
муғулҳо, дар аҳди Темур ва ворисони ӯ шаҳрсозӣ ва тиҷорат рушд ёфт.
Барқароршавии кишоварзӣ ва ҳунармандӣ ба тағйироти этнографӣ таъсир
расонд. Ҷойгоҳи тоҷикон ҳамчун табақаи асосии аҳолии шаҳрӣ ва ҳунармандон
дар ин давра таҳқиқ мешавад. Аҳди Темуриён бо рушди илм, адабиёт ва
меъморӣ маъруф аст. Марказҳои илмӣ, ба мисли Самарқанд ва Ҳирот, макони
муҳаққиқон ва мутафаккирон гардиданд.Дар сарчашмаҳои хаттӣ тасвирҳои
зиёде дар бораи тарзи зиндагии мардум, идҳо, анъанаҳо ва урфу одатҳои
маҳаллӣ вуҷуд доранд.
Сарчашмаҳои асосии ин давра, ба мисли "Зафарнома"-и Шарафуддини
Алии Яздӣ, "Матлаъ-ус-саъдайн ва маҷмаъ-ул-бahrайн"-и Абдураззоқи
Самарқандӣ ва осори Клавихо, маълумоти гаронбаҳое дар бораи этнография
пешниҳод мекунанд. Ин осор ба таҳқиқи тарзи ҳаёти иҷтимоӣ, низоми идорӣ,
расму оин ва сохтори ҷамъиятии аҳди Темуриён мусоидат менамоянд.
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 299 ~
Дар ин давра тоҷикон ҳамчун олимон, ҳунармандон, кишоварзон ва
маъмурони давлатӣ нақши муҳим доштанд.Сохтори қавмӣ ва этникии аҳолии
Осиёи Марказӣ дар асоси сарчашмаҳои хаттӣ таҳқиқ мешавад.
Дар мақола барқароршавии иҷтимоӣ ва фарҳангии Осиёи Марказӣ дар
аҳди Темур ва Темуриён, нақши тоҷикон дар рушди шаҳрсозӣ, тиҷорат ва
ҳунармандӣ, таҳлили урфу одат, расму оин ва ҳаёти рӯзмарраи мардум дар
асоси сарчашмаҳои хаттӣ, муҳиммияти маъхазҳои таърихӣ ва нақши онҳо дар
омӯзиши этнографияи давраи Темуриён ва таъсири сиёсати Темур ба сохтори
этнографӣ ва равандҳои фарҳангии минтақа баррасӣ мегарданд.
Мавзӯи таҳқиқоти имконият медиҳад, ки дар асоси сарчашмаҳои хаттии
давраи Темуриён равандҳои этнографӣ ва фарҳангии тоҷикон дар нимаи дуюми
асри XIV – асри XV таҳлил карда шаванд. Бо омӯзиши ин мавод, метавон
ҷойгоҳи тоҷиконро дар ҷомеаи он замон муайян намуда, таъсири сиёсати
Темуриёнро ба рушди фарҳанг ва зиндагии мардум равшан сохт.
Дар нимаи дуюми асри XIV ба саҳнаи сиёсат Темур (1370–1405) баромад,
ки империяи бузурги давлати Темуриёнро бунёд намуд. Дар ин давлат
марказҳои асосии фарҳангӣ шаҳрҳои Самарқанд ва Ҳирот гардиданд. Дар ин
шаҳрҳо олимони зиёд аз касбу корҳои гуногун зиндагӣ ва фаъолият мекарданд.
Ба рушди илм, бахусус таърихнигорӣ, таваҷҷуҳи махсус зоҳир карда мешуд.
Дар давраи Темуриён асарҳои бузурги таърихӣ эҷод шуданд, ки то андозае
ҳаёт ва зиндагии тоҷикон ва дигар халқҳои муқими давлати Темуриёнро
инъикос мекарданд.
Яке аз муаллифони чунин асарҳо таърихнигори машҳури тоҷик Гиёсуддин
Алӣ буд, ки дар нимаи дуюми асри XIV – аввали асри XV зиндагӣ ва эҷод
кардааст.
Дар асоси ёддоштҳои қозии аъзам Насриддин Умар, ки Темурро дар
юриши Ҳинд ҳамроҳӣ мекард, Гиёсуддин Алӣ асаре бо номи "Рӯзномаи
ғазавоти Ҳиндустон" навишт [6].
Дар ин асар, ҳамроҳ бо тасвири юришҳо ва ҷангҳои ҳарбӣ, муаллиф
маълумоти арзишмандеро дар бораи таърихи давлати Темур ва муносибатҳои
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 300 ~
иҷтимоӣ дар замони Темуриён пешниҳод мекунад. Илова бар ин, дар "Рӯзнома"
далелҳои зиёде оварда шудаанд, ки сохтор ва низоми амирон ва баходуронро
тавсиф мекунанд [6,c.8].
Осори шоири барҷастаи тоҷик Абуисҳоқ Атъима, ки бо номи Шайх
Атъима маъруф аст, дорои маводи этнографӣ ва иҷтимоии ҷолиб мебошад.
Абуисҳоқ дар нимаи дуюми асри XIV дар шаҳри Шероз таваллуд шуда, дар
Исфаҳон ва дигар шаҳрҳои Хуросон зиндагӣ кардааст [10]. Солҳои охири умри
худро дар зодгоҳаш гузаронида, соли 1423 вафот кардааст. Фаъолияти асосии ӯ
тоза кардани пахта аз пунбадона буд.
Маълум аст, ки ӯ маҷмӯаи ашъоре бо номи "Девони Атъима" ("Девони
Атъима") навиштааст, ки ба он чунин осор шомиланд:
•
"Канз-ул-иштиҳо" ("Ганҷи иштиҳо"),
•
Маснавии "Музаффар ва Бӯғро" ("Палов ва Лағмон"),
•
"Муҷодилаи Биринҷ ва Бӯғро" ("Муҳокимаи Палов ва Лағмон")[10,c.125-
147].
Аввалин асари маъруфи Абуисҳоқ "Канз-ул-иштиҳо" мебошад, ки дар он
маълумот оид ба намудҳои гуногуни нонҳо, таомҳо, нӯшокиҳо ва шириниҳо
дода шудааст.
Дигар асари ӯ – "Музаффар ва Бӯғро", ки аз 234 байт иборат аст, раванди
пухтани палов ва лағмон-ро дар шакли шӯхӣ тасвир мекунад.[10,c.140]
Ба таври умум, поэмаи Абуисҳоқ Атъима нахустин асари махсусест, ки дар
он маълумоти муҳим дар бораи ғизо, нӯшокиҳо, шириниҳо ва усулҳои омода
кардани онҳо оварда шудааст.
Аз нимаи дуюми асри XIV Аврупоро хатаре нав таҳдид мекард. Дар Шарқ,
дар Осиёи Хурд, давлати туркони усмонӣ пайдо шуда, қудрати бузург касб
намуд.
Мағлуб шудани императори Сигизмунд ва муттаҳидони ӯ дар ҷанги
Никопол (1398) нишон дод, ки ин таҳдид на танҳо ба Византия, балки ба
Аврупои Ғарбӣ низ нигаронида шудааст. Дар натиҷа, чандин аср кишварҳои
аврупоӣ бо ҳокимони Форс иттифоқ бастанд, то ин давлатро саркӯб кунанд.
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 301 ~
Пас аз тасарруфи Эрон ва Месопотамия, Темур ба Сурия ва Осиёи Хурд
ҳуҷум кард. Султони турк Боязид соли 1402 дар Анқара аз ҷониби Темур
шикаст хӯрд ва асир гардид.
Дар ҳамин давра, подшоҳи Кастилия Генрих III намояндагони худро –
Пелагио де Сатамайор ва дон Фердинанд Палесуслосро ба Осиёи Хурд
фиристод, то маълумоти дақиқ дар бораи Боязид ва Темур, урфу одатҳо,
эътиқодҳои мазҳабӣ, қонунҳо ва қудрати низомии халқҳои шарқӣ ҷамъ оваранд.
Бо номи Темур як асари дигаре, ки дар даврони ҳамон замон навишта
шудааст – ёддоштҳои сарбози баварӣ И. Шильтбергер ба забони олмонӣ марбут
аст.
Ҳамчунин, сафирон ба Осиёи Марказӣ сафар карданд ва ҳатто дар ҷашни
Темур бахшида ба пирӯзии ӯ бар султони турк Боязид баргузор гашт, иштирок
намуданд. Темур бо дараҷаи олие сафиронро қабул кард. Пас аз ин, Генрих III
маротибаи дуюм сафиронро фиристод, то дӯстии миёни ду давлатро, ки ба
вуҷуд омада буд, қавитар кунанд. Дар ҳайати сафорат магистри илми динӣ
Алфонзо Паес де Санта Мария, Руи Гонзалес де Клавихо ва Гомес де Салазар
шомил буданд [8,c.5].
Сафирон, ба ҷуз аз тақвият додани дӯстиҳо, бояд маълумот дар бораи
тамоми манотиқ ва халқҳое, ки онҳо бояд боздид мекарданд, ҷамъоварӣ
мекунанд ва пас аз бозгашт ба шоҳҳояшон ҳисобот медиҳанд.
Сафирон бештар аз як солро дар роҳ байни Испания ва Самарқанд сипарӣ
карданд. Дар роҳ, онҳо дар соли 1403 ба Константинопол рафта, тавассути
Дарёи Сиёҳ ба Трапезунд расиданд ва баъд аз он тавассути Арманистон, Эрони
Шимолӣ ва Хуросон 26 августи 1404 ба соҳили Амударё омаданд ва баъд аз
муддате ба Самарқанд расиданд.
Дар давоми сафар, Клавихо рӯйдоди сафораташро дар як рӯзномае ба
таври муфассал сабт кард. Вай маълумоти зиёд дар бораи гурӯҳҳои аҳолӣ,
халқҳои Осиёи Марказӣ, махсусан дар бораи зиндагӣ ва расму оинҳои
ҳунармандон ва иштироки онҳо дар ҷашнҳои шаҳрӣ, инчунин дар бораи одатҳо
ва расму оинҳои табақаи ҳоким ҷамъоварӣ кард [8; 9].
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 302 ~
Вай бештар ба сохтмонҳои Темур дар Самарқанд таваҷҷӯҳ мекунад, ки ба
он ҷо тамоми ҳунармандон, рассомон ва олимонро аз ҳар ҷое кӯчонида буд. Вай
хонаи худи Темурро, ки дар соли 1404 дар паи пирӯзии худ ба пойтахт
бармегашт, ва қабл аз шурӯъи сафараш ба Чин тавсиф мекунад. Клавихо
маълумоти муфассал дар бораи худи Темур, фарзандон ва набераҳояш ҷамъ
кардааст [2,c.280].
Ҳамин нуктаро бояд қайд кард, ки на ҳамаи маълумоте, ки Клавихо
интишор додааст, дуруст аст, чунки ӯ ба таърихи қаблии ҷамъияти Шарқ,
забон, одатҳо ва расму оинҳо, динҳои халқҳои Осиёи Марказӣ ба хубӣ шиносоӣ
надошт. Аммо маълумоти шахсӣ ва аниқ, ки Клавихо дар бораи вазъи
ҳунармандӣ, шаҳрҳо, халқҳо ва хусусиятҳои зиндагии онҳо дар асари худ сабт
кардааст, дуруст мебошанд. Ин кор метавонад манбаи хеле муҳими омӯзиш дар
таърихи тоҷикон ва дигар халқҳои Осиёи Марказӣ дар давраи Темурид бошад.
Клавихо, пас аз иҷрои масъулияти сафирӣ бо ифтихор ва муваффақият, ба
Испания бозгашт ва дар назди шоҳи худ буд, ва то марги шоҳ (1407), бо ӯ хеле
наздик буд ва яке аз шоҳидон дар тартибдиҳандаи васиятномаи шоҳ гардид.
Солҳои боқимондаи ҳаёти Клавихо дар шаҳри зодгоҳаш Мадрид гузашт ва ӯро
дар ҳамон ҷо дафн карданд [12].
Дар соли 1396 Шилтбергер дар ҷанг дар Никопол байни императори
византия Сигизмунд ва султони туркӣ асир гашт ва ба артиши султони Боязид
шомил шуд, ва дар соли 1402 ба артиши Темур пайваст. Пас аз марги Темур, ӯ
ба Ӯрдуи Тиллоӣ фиристода шуд, ва танҳо дар соли 1427 тавассути
Константинопол ба ӯ муяссар шуд, ки ба Олмон баргардад [2,c.280].
Бо таваҷҷӯҳ ба он ки ӯ шоҳиди бисёр рӯйдодҳо буд, Шилдбергер онҳоро ба
таври муфассал тасвир кардааст. Маълумоти ӯ дар бораи забонҳо, одатҳо ва
расму оинҳои халқҳои Осиёи Марказӣ шавқовар аст. Чунон ки В.В. Бартолд
қайд мекунад, "дар асари сарбози ношинос ва баварии Шилдбергер аввалин бор
усули тавсифи забон истифода шудааст, ки баъдтар дар адабиёти лингвистии
илмӣ паҳн шуд."[2,c.280]
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 303 ~
Ҳамчунин, таърихшинос ва ҷуғрофидони маъруфи давраи Темуриён
Ҳофизи Абрӯ буд. Бино бар гуфтаҳои академик В.В. Бартолд, номи аслии ӯ
Шиҳоб ад-дин Абдуллоҳ ибн Лутфуллоҳ ибн Абдаррашид ал-Ҳавофӣ буд. Ӯ
дар Ҳирот таваллуд ёфта, дар Ҳамадон тарбия ёфта буд ва дар соли 1430 вафот
кард. Ба гуфти ҳамзамонанаш, Ҳофизи Абрӯ устоди бозии шоҳмот буд ва
аллакай дар давраи Темур ба дарбор наздик буд ва шахсан бо ҳоким робитаи
наздик дошт. Ба ҳамин сабаб, ӯ дар асарҳои худ ҳамчун шоҳид дар бораи
сафарҳои охирини Темур ва марги ӯ, инчунин сафарҳои Шоҳрух маълумот
додааст. Дар солҳои 1414-1415 кадоме аз мулозимон асари ҷуғрофии арабиро
ба Шоҳрух, шоҳи Темуриён, тақдим кард. Бо фармони ҳоким, Ҳафизи Абрӯ ин
китобро ба форсӣ тарҷума ва маълумоти дигар манбаъҳоро ба он илова намуд
[1,c.298-299].
Ин асар аз ду ҷилд иборат аст. Ҷилди аввали асар ба ҷуз муаррифии
космографӣ, тавсифи кишварҳои алоҳида аз Мағриб то Кирмон аст. Дар
бахшҳои охирини ҷилди аввал, пас аз тавсифи ҷуғрофӣ, маълумот дар бораи
таърихи сиёсӣ ва иҷтимоии минтақаҳои мазкур то замони муаллиф оварда
шудааст. Ба андешаи В.В. Бартолд, муаллиф мехост дар ҷилди дуюм ҷуғрофия
ва таърихи Хуросонро баён кунад. Дар асар ҷойи махсусе низ ба тавсифи
шаҳрҳо, кишоварзӣ ва фарҳанги моддӣ ва маънавии тоҷикон ва дигар халқҳои
Осиёи Марказӣ дар асри XV дода шудааст [4,c.78].
Дар соли 1423 Ҳофизи Абрӯ ба навиштани таърихи умумӣ барои писари
Шоҳрух -Бойсунқур, шурӯъ кард ва тасвири рӯйдодҳо то соли 1427 ба анҷом
расонд. Асар, ки номи "Зубдат ут-таворих" гирифт, ба чор ҷилд тақсим
шудааст: ҷилди аввал ба таърихи пеш аз ислом бахшида шудааст, дуввум – ба
таърихи Муҳаммад ва халифаҳо, сеюм таърихи сулолаҳои мусулмон ва
муғулиро, чорум таърихи Темур ва Шоҳрухро дар бар мегирад. Дар ин ҷо
муаллиф категорияҳои аҳолӣ, одатҳо ва расму оинҳо, ҳаёти иҷтимоӣ ва
иқтисодии халқҳои Осиёи Марказӣ дар давраи Темур ва ворисони ӯро ба таври
муфассал баён мекунад [1,c.299].
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 304 ~
Асари Ҳофизи Абрӯ манбаи аслӣ барои Абдурраззоқи Самаркандӣ буд, ки
китобашро бо номи "Матлаъ-ус-саъдайн ва маҷмаъ ул-баҳрайн" ("Макони
хуруҷи ду ситораи хушбахт ва макони пайвастшавии ду баҳр") навишт [11].
Абдурраззоқи Самаркандӣ дар соли 1413 дар Ҳирот таваллуд ёфта, дар
соли 1482 вафот кард. Дар солҳои 1437-48 дар хизмати давлатӣ қарор дошт.
Ҳамчун дипломат, ӯ ба бисёр кишварҳои Шарқ, аз ҷумла ба Ҳинд ва Арабистон
сафариҳои зиёде дошт. Асари маъруфи ӯ байни солҳои 1467-1470 навишта шуд.
Дар он ӯ кори Ҳофизи Абрӯро идома дода, рӯйдодҳоро то соли 1470 ба тавсир
овардааст. Асар аз ду қисмат иборат аст. Дар қисмати аввал муаллиф ба таври
муфассал дар бораи Чингизиён маълумот медиҳад. Қисмати дуюм ба Темур ва
писараш Шоҳрух бахшида шудааст. Дар асар мо маводи арзишманде дар бораи
рӯйдодҳои таърихӣ, муносибатҳои иҷтимоӣ, фарҳанги моддӣ ва маънавии
тоҷикон ва дигар халқҳои Мавароуннаҳр ва Хуросонро мебинем.
Таърихнигор ва шоири барҷастаи давраи Тимуриён Шарафуддин Алии
Яздӣ буд, ки аксари умри худро дар дарбори Шоҳрух ва писараш Мирза
Абулфатҳ Иброҳими Султон гузаронд. Вай дар шаҳри Язд ба дунё омад. Ӯ
муаллим ва тарбиятгарии Улуғбек буд ва ба ӯ дар кори илмӣ кӯмак мерасонд.
Дар солҳои 1419-1425 китобе бо номи "Зафарнома" навишт, ки ба Темур
бахшида шуд.[3,c.65]
Китоб аз муқаддима, ду боб ва хулоса иборат аст. Муаллиф, ба ҷуз тавсифи
ҷангҳои Темур, таърихи ҳаракати сарбадарон, маълумоти муҳим дар бораи
шаҳри Самарқанд ва атрофи он, рушди кишоварзӣ, намудҳои гуногуни
фарҳангҳои кишоварзӣ дар Мовароуннаҳр ва Хуросон пешкаш кардааст.
Манбаи этнографӣ ва муҳим асари нависандаи тоҷики порсигӯй Хусайн
Воизи Кошифӣ аст, ки асараш "Футувватномаи султонӣ" маъруф аст. Кошифӣ
дар нимаи аввали асри XV дар Сабзавор таваллуд ёфт. Аз 1455 то 1469 дар
шаҳри Машҳад зиндагӣ ва фаъолият кард. Вай дар Ҳирот бо Абдурраҳмон
Ҷомӣ вохӯрда буд. Вай зиёда аз сӣ китоб дар мавзӯъҳои таърих, астрономия,
суфизм, ахлоқ ва дигар соҳаҳо навишт. "Футувватномаи султонӣ" аз муқаддима
ва дувоздаҳ боб иборат аст. Вале то ба мо ҳамаи бобҳо нарасида, асар бо боби
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 305 ~
ҳафтум анҷом меёбад. Муқаддима аз се бахш иборат аст, боби якум ва дувум аз
чор бахш, боби сеюм аз даҳ бахш, боби чоруми асар аз ёздаҳ бахш ва ғайра
иборатанд.
Боби аввали асар ба оини ҷавонмардӣ бахшида шудааст, боби дуюм – ба
муносибатҳои байни шогирд ва устод бахшида шудааст. Дар асар маълумоти
зиёде дар бораи ташкилотҳои касбии ҳунармандон, таъсисоти онҳо (рисола),
қоидаҳои истиқбол аз меҳмонон, рафтори одам дар меҳмонӣ ва ғайра оварда
шудааст. Бахши сеюми боби шашум ба бозиҳои мардумӣ, гӯштингирӣ, дорбозӣ,
гурзбардорон, қоидаҳои бозиҳои гуногун ва ғайра бахшида шудааст [3,c.101-
102].
Дар умум, ин асар маводҳои арзишманде дар бораи фарҳанги маънавии
тоҷикон дар асри XV медиҳад. Шоири маъруфи тоҷик Сайфи Бухорӣ дар
ашъораш ҳаёт ва урфу одатҳои тоҷикон ва дигар халқҳои Осиёи Марказиро
инъикос мекунад. Тибқи манбаъҳо, Сайфи дар Бухоро ба дунё омада, пас аз он
ба Ҳирот кӯчид. Дар соли 1487, пас аз тарк кардани Ҳирот, ба Бухоро баргашт.
Сайфи ба ҷузъ аз достонҳо, шеърҳое низ навишт, ки ба ҳаёт ва урфу одатҳои
ҳунармандон бахшида шудаанд. Шеърҳое, ки ба ҳунармандон бахшида
шудаанд, аз 48 ғазал ва як қитъа иборатанд. Дар онҳо бештар аз панҷоҳ навъ
ҳунарҳо дар шаҳрҳои асрҳои миёнаи Мавароуннаҳр ва Хуросон, аз ҷумла
ҳунари пойафзолдӯзӣ, кулолгарӣ, дуредгарӣ, оҳангарӣ, қаннодӣ ва ғайра,
оварда шудааст. Сайфи тасвири мушаххаси ҳаёт дар касабаҳои ҳунарии асрҳои
миёнаи шаҳрҳои Осиёи Марказиро медиҳад.
Аз ин рӯ, маводҳои зикршуда нишон медиҳанд, ки дар асарҳои
таърихнигорони маҳаллӣ ва саёҳатчиёни хориҷӣ дар давраи муғулҳо ва
тимуриён маводҳои хеле арзишманде мавҷуданд, ки ҳаёт ва урфу одатҳои
тоҷикон ва дигар халқҳои Осиёи Марказиро таҷассум мекунанд.
Манбаъҳои асосӣ барои аксари таҳқиқгарон мушоҳидаҳои шахсӣ буданд.
Бо миқдори назаррас, онҳо инчунин маълумотҳои адабиро истифода бурдаанд.
Вале бояд таъкид кард, ки маводҳои ҷамъоваришуда ва амалияи таҳқиқоти
илмии онҳо вобаста ба мавқеи хизматии муаллифон ва сатҳи дониши онҳо
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 306 ~
буданд. Ғайр аз ин, бояд дидгоҳҳои ҷаҳоншиносӣ, мансубияти табақавии
муаллифон ва хабарнигорони онҳо низ ба назар гирифта шавад.
Ҳамин тавр, манбаъҳои зикршуда нишон медиҳанд, ки гарчанде ки дар
давраи таҳқиқшаванда, китобҳои махсусе, ки ба урфу одатҳои халқҳои Осиёи
Марказӣ бахшида шуда бошанд, навишта нашуда буданд, вале дар асарҳои
таърихӣ, ҷуғрофӣ, адабӣ ва ёддоштҳои саёҳатчиён маълумотҳои хеле муҳим
дар бораи таърих, фаъолиятҳои иқтисодӣ, фарҳанги моддӣ ва маънавии
мардуми тоҷикон ва дигар халқҳо, ки дар паҳлӯи онҳо зиндагӣ мекарданд.
АДАБИЁТ:
1.
Бартольд В.В. Иран. Исторический очерк // Сочинения. -М., 1971.
Т.VII. –С.229-337
2.
Бартольд В.В. История изучения Востока в Европе и России//
Сочинения. -М., 1977. Т.IХ. -С. 199-484.
3.
Бартольд В.В. Улугбек и его времени // Сочинения. Т.II. Ч.2.. -М.,
1964. –С.25-197
4.
Бартольд В.В.. Хафиз-и Абру и его сочинение // Сочинения. -М.,
1973. Т.VШ. –С.74-97.
5.
Валиев А. Клавихо Рюи Гонзалес // ЭСТ. Душанбе, 1981. Т.3. С.352.
6.
Гийасаддин А. Дневник похода Тимура в Индию / Пер. с перс.,
предисл. и примеч. А. А. Семенова; АН СССР. Ин-т востоковедения, АН
ТаджССР. Ин-т истории, археологии и этнографии. — Москва: Изд-во вост.
лит., 1958. — 207 с.
7.
Дьяконов М. Путешествия в Среднюю Азию от древнейших времен
до наших дней. Л., 1932. - С.23.
8.
Клавихо Рюи Гонзалес де. Дневник путешествия ко двору Тимура в
Самарканд в 1403-1406 гг. / подлинный текст с пер. и примеч.
И.И.Срезневского. СПб., 1881.-466 с.
9.
Клавихо Рюи Гонзалес де. Дневник путешествия ко двору Тимура в
Самарканд в 1403-1406 гг. / пер.со староиспанского И.С.Мираковой. М., 1990. -
217 с.
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 307 ~
10.
Мирзоев А.Абуисхок.- Душанбе: Дониш,1971.-147с.
11.
Самарқандий Абдураззоқ. Матлаи саъдайн ва мажмаъи бахрайн. II
Жилд. 1 қисм. 1405-1429 йил воқеалари / Форс тилидан таржима, сўзбоши ва
изоҳли луғатлар муаллифи А. Ўринбоев. – Тошкент: Ўзбекистон, 2008. – 632 б.
12.
Шильтбергер, Иоганн. Путешествия Иоганна Шильтбергера по
Европе, Азии и Африке (с 1394-по 1427 г.) / отв. ред. Б. Ахмедов; пер. с нем. и
снабдил примеч. Ф. Браун; Акад. гос. и общественного строительства при
Президенте Республики Узбекистан. — Ташкент : Шарк, 1997. — 236 с.
