Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 429 ~
O`SMIR YOSHIDAGI O`QUVCHILARDA TOLERANTLIKNI
SHAKLLANTIRISHNING PEDAGOGIK INNOVATSION
YONDASHUVLARI
Suvonova Sevara Asliddin qizi
NavDU mustaqil tadqiqotchisi
Annotatsiya:
ushbu maqola orqali tolerantlik tushunchasining o`ziga xosligi,
uning aksiologik qadriyatlar tizimidagi o`rni va tolerantlikning bir qancha turlari
haqida yoritib o`tadi. Xususan, ushbu qadriyatni yosh avlod ongiga ya`ni, o`smirlik
davri egalariga singdirish yo`llarini turli xildagi mashg`ulotlar, tarqatma materiallar
hamda tajriba-sinov metodlarini ko`rinishida aks ettiradi.
Kalit so`zlari:
tolerantlik, gender tolerantlik, mentalitet, oila, o`smirlik,
pedagogik metod.
Kirish.
Fuqarolik jamiyatning amal qilishi tolerant tafakkurga ega bo‘lgan
insonlarning o‘z kundalik hayotdagi amaliy say-harakatlariga barobar keladi. Shu
bois,bugungi kunda oilaviy tarbiya "inson - shaxs - barkamollik yetuklik - barkaror
rivoj - o‘zga inson va jamiyatga tolerant munosabat” kabi tushunchalarning uzviyligi,
ular davomiyligi va ustuvorligini talab etadi. Demak, tolerantlik komil shaxs
tarbiyasining
muhim
bo‘g‘iniga, barkamol inson shakllanishining asosiy
mezonlaridan biriga aylanadi. O‘zbek tilida nashr etilgan lug‘atlarda “tolerantlik”
tushunchasining “bag‘rikenglik” tushunchasi bilan sinonim sifatida ishlatilish holati
ko‘zga tashlanadi. “Bag‘rikenglik - o‘zgalarga nisbatan mehr-muruvvatli, g‘amxo‘r,
saxiy, kengfe’lli bo‘lgan ana shunday ma’naviy fazilatlarga ega kishilarni ifodalovchi
tushuncha.
Asosiy.
Bag‘rikenglik o‘zgalarning dunyoqarashi, diniy e’tiqodi, milliy va etnik
xususiyatlari, an’ana va marosimlariga hurmat- ehtiromda bo‘lish, muomala-
munosabatda kamsitish va tahqirlashlarga yo‘l qo‘ymaslik, insoniylikni hamma
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 430 ~
narsadan ustun hisoblab, jamoada, ish joylarida, mahalla-ko‘yda bunga rioya etishni
anglatadi. Mazkur tushuncha turli dindagi, turli millat va elatlarga mansub
kishilarning bir mamlakat doirasida, yagona davlat tarkibida bahamjihat, tinch-
osoyishta yashashini ifoda etadi”.Xuddi shunday boshqa xalqlarda ham mazkur
tushunchaning
o‘ziga
xos
ta’riflari
mavjud.О‘zbek
tаdqiqоtchilаridаn
M.Xаjiyevаning fikrichа, tоlerаntlik turli ijtimоiy vа e’tiqоdiy tаfоvutlаrgа egа
insоnlаr vа millаtlаrni bir birigа bоg‘lаb, ulаr о‘rtаsidа dо‘stоnа munоsаbаtni vа
muhitni yаrаtish оrqаli ijtimоiy rivоjlаnishni tа’minlаydi.Tаdqiqоtchi Z.Husniddinоv
esа, bu tushunchаgа quyidаgichа tа’rif berаdi: «tоlerаntlik umumiy mа’nоdа birоr
nаrsа, hоdisаni, о‘zgаchа fikr vа qаrаshni, о‘z shаxsiy tushunchаlаridаn qаt’iy nаzаr,
imkоn qаdаr chidаm vа tоqаt bilаn qаbul qilishni аnglаtаdi». G‘аrb оlimi G.Аyzenk
tоlerаntlikni chidаmlilik, murоsаsоzlik vа о‘zgа оlаm bilаn mulоqоtgа kirishigа
ruhsаt berish, ungа nisbаtаn erkinlik vа tоqаtlilik sifаtidа tа’riflаydi. А.V.Petrоvskiy
"tоlerаntlik" tushunchаsini аdаptiv imkоniyаtlаrni kаmаytirmаsdаn uzоq vаqt
dаvоmidа nоqulаy tа’sirlаrgа dоsh berа оlish qоbiliyаti deb tа’riflаgаn. Umumiy
mа’nоdа bаg‘rikenglik hаr qаndаy ishdа qаt’iyаt vа chidаmlilik vа chidаsh qоbiliyаti
sifаtidа tаvsiflаnаdi.[1] Tolerantlikning me`yoriy hujjatlarda ham qonuniy tasdig`i
bo`lib xususan, mamlakatimiz prezidenti Sh.Mirziyoyev 2022 yil dekabrdagi
O‘zbekiston Respublikasi Parlamentiga Murojaatnomasida kirib kelayotgan 2023-
yilni «Insonni ulug‘lash va sifatli ta’lim» yili deb e’lon qilinishi, shuningdek,
murojaatnomada «Millati, tili va dinidan qat’iy nazar, O‘zbekistonni o‘zining vatani
deb biladigan, uning ravnaqi uchun hissa qo‘shib kelayotgan har bir fuqaro bundan
buyon ham davlatimiz va jamiyatimizning e’tibori va ardog`ida bo‘ladi»[2] deb
bildirgan fikrlari davlatimizda tolerantlik siyosati bugun har qachongidan ham
aktuallashganligini ko‘rsatib turibdi. 28.01.2022 yildagi PF 60-son O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining «2022 — 2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi
O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida» Farmonidagi
• 70-maqsad: «Yoshlarga oid davlat siyosatini takomillashtirish. Yoshlarni
vatanparvarlik, fuqarolik tuyg‘usi, sotsial tolerantlik, qonunlarga, milliy va
umuminsoniy qadriyatlarga hurmat ruhida, zararli ta’sirlar va oqimlarga qarshi tura
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 431 ~
oladigan, hayotga bo‘lgan qat’iy ishonch va qarashlarga ega shaxs sifatida
tarbiyalash»;
• 74-maqsad:«Jamiyatda llatlararo totuvlik va dinlararo sotsial tolerantlik
muhitini mustahkamlash». Turli millat yoshlari uchun qo‘shimcha qulay shart-
sharoitlar yaratish, ularda fuqarolik burchini anglash, vatanparvarlik, sotsial
tolerantlikka asoslangan millatlararo muomala madaniyatini yuksaltirish kabilar
belgilab qo‘yilgan.[3] Tolerantlikning asosi jamiyatdir. Ularsiz insoniyat mavjud
bo‘la olmaydigan fundamental qadriyat hisoblanadi. Tolerantlikni tasniflash ko‘plab
mutaxassisliklarning tadqiqot predmeti hisoblanadi. Doimiy o‘zgarib borayotgan
jamiyatda din bilan bogʼliq muammolar, nogironlarga munosabat, gender va siyosiy
mavzular dolzarb hisoblanadi. Tolerantlikning bugungi kundagi ijtimoiy ko‘rinishlari
sifatida quyidagilarni ko‘rsatib o‘tish mumkin:
Gender tolerantlik — qarama-qarshi jins vakiliga hurmat bilan munosabatda
bo‘lishni nazarda tutadi. Bugungi kunda dunyo aholisining (7,9 milliard) 50,5 foizini
(4 milliard) erkaklar, 49,5 foizini (3,9 milliard) ayollar tashkil etadi. O‘zbekistonda
esa 35 million aholining 17,6 million qismi erkaklar, 17,4 million qismi esa
ayollardan iborat. Erkaklar va ayollar teng huquqligi asrlar davomida turli jamiyat va
davlatlarning ogʼriqli masalalaridan biri bo‘lib kelmoqda.
Irqiy va milliy tolerantlik — boshqa irq, millat vakillari bilan munosabatlarda
toqatli bo‘lish. Turli antropologik maktablar inson irqlarini uchdan yettigacha turga
ajratadi. Ushbu tipologiyaning asosi sifatida yevropeoid, mongoloid, negroid va
amerikanoid irqlari hisoblanadi.
Nogironlarga nisbatan tolerantlik — nogironligi bo‘lgan shaxslarga nisbatan
hurmat bilan munosabatda bo‘lish. Bugungi kunda dunyo aholisining deyarli 10 foizi,
yaʼni 650 million kishi nogiron hisoblanadi. Jahon sogʼliqni saqlash tashkiloti
maʼlumotlariga ko‘ra, bu raqam aholi sonining oshishi, tibbiyotdagi yutuqlar va
aholining keksayish jarayoni bilan bogʼliq ravishda oshib bormoqda. O‘rtacha umr
ko‘rish yoshi 70 yildan oshgan davlatlarda umrning o‘rtacha 8 yili, yaʼni 11,5 foizi
nogironlik bilan bogʼliq yillarga to‘gʼri keladi.
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 432 ~
Diniy tolerantlik — boshqa eʼtiqod vakilining diniy his-tuygʼulariga hurmat
bilan munosabatda bo‘lish. Ularning qonuniy huquq va manfaatlarini ro‘yobga
chiqarish maqsadida bir qator xalqaro hujjatlar qabul qilingan.
Siyosiy tolerantlik — turli siyosiy mafkura va harakat vakillariga nisbatan
toqatda bo‘lish. Siyosiy tolerantlik siyosatida muxolifat faoliyatini konstitutsiyaviy
doirada tan olishida namoyon bo‘ladi. Аlohida shaxs hayotida siyosiy tolerantlik
siyosiy raqiblarining fikrini tinglashga tayyorlik, ularni oqlashga intilishda
(raqiblarning siyosiy pozitsiyalarining to‘gʼriligini tan olishda, o‘z xatosini qabul qila
olish qobiliyati)da ko‘rinadi.[4] Tolerantlik tushunchalarning ilmiy nazariy asoslari
fan tarmoqlarida alohida o`rganilgan soha bo`lib, ushbu tushuncha jamiyatda aholi
orasida bag`rikenglik bilan hamohang tarzda olib boriladigan ilmiy atama deb
hisoblashadi.
Muhokama va natijalar.
Dunyodagi o`zgarishlar, millat va elatlarning
hayotini, bir-biriga munosabatini yaqinlashtiradi. Ushbu jarayonda aksiologik
qadriyatlarning turi hisoblangan tolerantlik tushunchasini yosh avlod ongiga to`g`ri
yo`nalish asosida singdirish o`z navbatida ta`lim bosqichlarida xususan, o`smirlik
davri egalarida asosiy muammo hisoblanmoqda. Chunki ushbu davr o`zining
fiziologik, psixologik o`zgarishlari, insoniy munosabatlar tizimiga ham ta`sir
etmasdan qolmaydi. Ushbu bosqich davri egalariga pedagogik-psixologik jihatdan
to`g`ri yo`nalish berish va ularni tolerantlik xususiyatlarini shakllantirishda bir
qancha mashg`ulotlarni keltirib o`tadi:
"Doira ichida salomlashish" mashqi
Guruhning har bir a'zosi aylanada o'rnidan turib, boshqalarga qaratilgan iborani
aytadi: "Xayrli kun", "Salom", "Bugun hammaga ko'p yangi va qiziqarli narsalarni
o'rganishni tilayman". Bir ibora o'rniga siz ishtirokchilarni imo-ishora yoki mimika
bilan tabriklashingiz mumkin.
Mashq "Nima o'zgardi?" mashqi
Ishtirokchilar bir-biriga qarama-qarshi ikkita chiziqda qurilgan. Birinchi
jamoaning o'yinchilari ikkinchisiga orqa o'giradi. Ikkinchi jamoaning har bir a'zosi
o'z kiyimlarini uchtadan o'zgartiradi. Birinchi jamoa ikkinchisiga o'giriladi. Har bir
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 433 ~
ishtirokchi ikkinchi guruhning qarshisida turgan o'smirdan kiyimdagi o'zgarishlarni
qidiradi. Keyin jamoa a'zolari rollarni almashtiradilar.
"Salom" mashqi.
Ishtirokchilar sinf bo'ylab erkin harakatlanadilar. Yetakchi:
Sizni bir-biringiz bilan quyidagi tarzda salomlashish taklif etiladi. Bir marta qarsak
chalsam, qo‘l berib ko‘rishamiz; agar ikkita bo'lsa, biz yelkalar bilan salomlashamiz;
agar uchta bo'lsa, biz orqamiz bilan salomlashamiz.
Xulosa.
O‘quvchining bag’rikengligini tarbiyalashda hal qiluvchi omil buning
uchun maxsus pedagogik tashkil etilgan muhitda o‘quvchilarning boshqa
madaniyatlar bilan uchrashishi bo‘lishi mumkin, bu uning uchun jozibali va
qimmatlidir. Bolalarning bag’rikenglik pozitsiyasini shakllantirish jarayoni
maktabning tashqi ijtimoiy-madaniy muhitga ochiqligi, ushbu muhitni o‘zlashtirishga
qaratilganligi, taklif qilingan variantlari bilan insonparvarlik ta'lim tizimi doirasida
eng yuqori samaradorlik bilan amalga oshiriladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Ibragimova Ra’no Djalgasovna Journal of innovations in scientific and
educational research volume6 issue-10 (30- october) tolerantlik namoyon boʻlishida
jamiyatning oʻrni
2.Mirziyoyev Sh.M O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Oliy Majlis va
O‘zbekiston xalqiga Murojaatnomasi (2022 yil 20 dekabr) 16 ноября -
Международный день толерантности// Нарконет: популярный журнал.-2017.-
№12.-С.3.-(Памятка).
3. Пальгуева Г.М. Великодушие и милосердие, или Толерантность по-
русски/ Галина Пальгуева// Библиотечное дело.-СПб., 2008.-№21.-С.41-44.-
(Толерантность).-Библиогр.: с.44.
4. Ионина, О. С. Формирование толерантности как средство устранения
внутриличностных конфликтов подростков [Текст]: автореф. дис. … канд.
психол. наук: 19.00.07 / Ионина, Ольга Сергеевна. – Казань, 2005. – 22 с.
Internet saytlar:
www. Religions.uz
