Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 461 ~
MAKTABGACHA TA’LIM TIZIMIDA
QIZLARNI TARBIYALASHDA
SHAXMAT O’YININING AHAMIYATI
Xoliqov Umidjon Qo‘chqarovich
“Pedagogika va psixologiya” kafedrasi katta o‘qituvchisi, v.b. dotsent
Guliston davlat pedagogika instituti
Qo’chqorova Farangiz Umidjon qizi
Guliston davlat pedagogika instituti
Texnalogik ta’lim yo’nalishi 5-24-guruh talabasi
Annotatsiya:
Tezisda maktabgacha yoshdagi qiz bolalarni kompetentsiyaviy
talablar asosida har tomonlama rivojlantirish, ularning diqqat, mantiqiy xotira, ijodiy
tafakkur, qunt matonat, qatiyatliliк, bardoshliliк, o’z o’zini tahlil qilish, sabr toqatliliк
va tasavvurlarini o’stirishda muhim vosita bo’lib xizmat qiluvchi shaxmat o’yinining
ahamiyati asoslab berilgan.
Kalit so’zlar:
diqqatni jamlash, idrok, obrazli tafakkur, mantiqiy xotira,
shaxmat, shaxmat uyini, qunt matonat, qatiyatlilik, bardoshlilik, o’z o’zini tahlil
qilish, sabr toqatlilik.
Аннотация.
В данном тезисе обоснована роль шахмотной игры как
вожнейшего средство в всестороннему развитию девушек дошкольного
возроста основано на компетентностных требованиях, служащих важным
инструментом развития их внимания, логической памяти, творческого
мышления, усидчивости, толерантности, самоанализа, терпения и воображения.
Значение игры в шахматы оправдано
Ключевые слова:
сосредоточенность, восприятие, образное мышление,
логическая память, шахматы, шахматный дом, настойчивость, стойкость,
самоанализ, терпение.
Annotation.
The thesis explains how chess is an important tool for helping
preschool girls develop in many ways. It shows that chess can improve their focus,
memory, creative thinking, patience, determination, self-control, and imagination.
Key words:
concentration, intelligence, figurative thinking, logical memory,
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 462 ~
chess, a game of chess, hard work, endirance, stamina, self-analysis, patience
Bugungi kunda mamlakatimizda olib borilayotgan siyosatning asosiy bo’g’ini –
farzandlarimizni ham ma’nan ham jismonan etuk qilib voyaga etkazishdir. Zero,
farzandlari sog’lom yurt qudratli bo’lur. Sog’lom farzand esa sog’lom onadan
dunyoga keladi. Shu sababdan yurtimizda sportga, ayniqsa, ayollar sportini
rivojlantirishga juda katta e’tibor qaratilmoqda
.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 9-avgustdagi «O’zbekiston
Respublikasida shaxmatni shaklantirish bo’yicha qo’shimcha chora-tadbirlar
to’g’risida»gi PQ-3906-son va 2021-yil 14-yanvardagi “Shaxmatni yanada
shaklantirish va ommaviylashtirish hamda shaxmatchilarni tayyorlash tizimini
takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi PQ-4954-son Qarorlarida «... umumiy
o’rta ta’lim maktablarida shaxmatga o’qitishni bosqichma-bosqich qamrab olish,
yuqori malakali murabbiy kadrlarni tayyorlash, shaxmat klublari va umumiy o’rta
ta’lim maktablari shaxmat sinflarining moddiy-texnika bazasini mustahkamlash”, “...
tegishli 1000 ta umumiy o’rta ta’lim maktabida 2, 3 va 4-sinf yoshlarini “Jismoniy
tarbiya” fani doirasida 18 soatlik reja asosida shaxmatga o’qitish yo’lga qo’yiladi
hamda ularga metodik yordam” ko’rsatilishi nazarda tutilgan. [1]
Qiz bolalar hayotida o’yin faoliyati muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa
bog’cha yoshidagi qizlarda buni ko’p kuzatishimiz mumkin. Qizlar odatda
o’yinqaroq bo’lishadi. Ular biz kattalarga «Keling, birga o’ynaylik» degan takliflar
bilan kuniga bir necha bor murojat etadilar. Bunga ko’nib, hamma ishimizni bir
necha daqiqa nariga surib, charchog’imiz, turmush tashvishlarimizni bir chetga surib,
- «Bo’pti, qanday o’yin o’ynaymiz?» - desak, bormi? Ularga bir olam quvonch va
shodyona hadya etgan bo’lamiz. Bir zumda biz yo’lovchi, haydovchi, o’quvchi,
shaxmatchi, ochko’z bo’ri, qo’rqoq quyon va boshqa personajlarga aylanishimizga
to’g’ri keladi. To’g’risini aytish kerak, qizlar bilan o’ynar ekanmiz, albatta biz
ularning xohish-istaklari bo’yicha harakat qilamiz. Ularning o’zi bizga nima qilish
kerakligini ko’pincha o’rgatib, aytib turadilar. Bizning bu paytdagi asosiy ishimiz
qizlarning aytganlarni bajarib, ularning ko’nglini xushnud qilishimiz, vaqtini
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 463 ~
chog’lashimiz va shu asosda ma’lum maqsadni amalga oshirishimiz lozim bo’ladi.
Shaxmat bola uchun ermak, quvonch manbai bo’libgina qolmay, uning diqqati,
xotirasi, ijodiy tafakkuri va tasavvurini o’stirishga ham xizmat qiladigan vositadir.
Shaxmat o’ynashni o’rganish qizlarning bundan keyingi hayotida muhim o’rin tutadi.
Shaxmat o’ynash jarayonida qizlar yangi bilim, malakalarni egallaydilar,
qobiliyatlarini o’stiradilar.
Shaxmat o’ynash qizlarni maktabga tayyorlash jarayoniga juda katta yordam
beradi. Har bir qizlar yosh guruhlari uchun (5 yoshdan 7 yoshgacha) shaxmat
o’yinining barcha turlarini tavsiya etish mumkin.
Qizlarda shaxmat donalari orqali narsalarning rangi, shakli, kattaligiga ko’ra
tahlil qila olish malakasini shakllantiriladi. Maktabga borish arafasidagi qizlar
yoshida qizlar ranglar turidagi 7 xil asosiy ranglarni bemalol farqlay oladilar. Qizlar
shaxmat o’rganishdan oldin asosiy geometrik: to’rtburchak, uchburchak, kvadrat,
aylana, konus, tsilindr shakllarni bilishlari lozim. Ular ko’rsatilgan yoki nomi
aytilgan ma’lum bir shakldagi narsalarni ajrata olishlari kerak. Qizlar narsalarning
katta-kichikligini farqlashda ularni bo’yiga qarab terib chiqishni biladilar. Shaxmat
donalari to’g’ri terish, nomlarini to’g’ri aytish, ularni kuchlarini farqlash olish va
qanday yurishlarni o’rganish orqali qizlar o’z diqqat, e’tiborlarni o’quv
predmetlarinini yaxshi o’rganishga, ayniqsa umumta’lim maktablarida eng murakkab
fan deb e’tirof etilgan matematika fanini qiziqib o’rganishga harakat qiladi. [3]
Diqqat – individning hissiy, aqliy yoki harakatlantiruvchi faoliyatini bir narsaga
qaratilganligidir. Shaxmat o’yini orqali qizlarda diqqatni rivojlantirishga, voqelikdagi
ma’lum jarayonlarga diqqatni qaratish va diqqatni to’plashga erishish mumkin.
Shaxmat o’yini orqali maktabgacha yoshdagi qizlar diqqatining turg’unligi,
doimiyligi, ko’chirish, bo’linuvchanlik kabi xususiyatlar shakllanadi. Diqqatning
turg’unligi fikrni biror narsa ustida uzoq vaqt to’plab tura olish demakdir. Maktabga
borish arafasidagi bolalar yoshidagi qizlar 15-20 daqiqagacha uzluksiz ravishda
shaxmat o’yini bilan shug’ullana oladilar.
Diqqatni ko’chirish-fikrni bir faoliyatdan ikkinchisiga o’tkaza olishdir.
Diqqatning bo’linuvchanligi bir vaqtning o’zida kishining ikki yoki undan ko’proq
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 464 ~
mashg’ulot bilan shug’ullana olishida namoyon bo’ladi. Maktabgacha yoshdagi qizlar
6-7 ta mashg’ulot o’rtasida diqqatni mustaqil ravishda taqsimlay oladi.
Maktabgacha yoshda ixtiyorsiz diqqat jarayoni bola uchun qiziqarli narsaga
diqkatni qaratishda yuzaga keladi. Ixtiyorsiz diqqat bolaning o’zi uchun qiziq
bo’lmagan faoliyat bilan shug’ullanishni nazarda tutadi. Shaxmat o’yinining yana bir
jihati xotirani o’stirishga qaratilgandir. Maktabgacha yoshdagi qiz o’z oldiga maqsad
qo’ya oladi. Biror narsani eslab qolish, ana shu maqsadni amalga oshirish vositalarini
izlab topish va maqsadni bajarishga kirishishi mumkin. Tafakkurni o’stirish
ko’rgazmali harakatli, ko’rgazmali tasvirli, mantiqiy tafakkur turlarini egallashdan
iboratdir. Qizlar turli rejalar va jadvallardan erkin foydalana olishi lozim.
Maktabgacha yoshning oxiriga kelib, qizlarda mantiqiy tafakkur elementlari
shakllana boshlaydi, ya’ni ular xulosa qila oladilar. Mantiqiy tafakkur qonunlari
asosida fikrlay oladilar. Qizlar ijodiy qobiliyatini o’stirish deganda tasavvur va
hayolning taraqqiyoti va noan’anaviy tafakkur qila olish tushuniladi. Ijodkor ko’p
jihatdan o’z his tuyg’ulari, olam haqidagi tasavvurlarni turli usullar bilan bayon eta
olishiga bog’liq. Buning uchun esa qizlar har bir narsada uning turli tomonlarini ko’ra
olishi, narsaga xos alohida belgilarining barchasini xis qila olishi, obrazli tarzda ko’z
oldiga keltira olishi kerak. [4]
Qizlarni maktabgacha tayyorlash jarayoniga yordam beradigan omillardan biri
bo’lgan shaxmat o’yini orqali kichkintoylarda sodda matematik tasavvurlarni
rivojlantirish, nutqning tahlili bilan tanishtirish, qizlarni qo’lda yozish malakasini
puxta egallashga va oshirishga hizmat qiladi.
Deyarli har bir shaxmat o’yini uchun uni o’tkazishning sodda yoki murakkabroq
ko’rinishlari keltiriladi. Shu sababli qizlar bilan o’yin tashkil etishda ularning
individual xususiyatlarini hisobga olish zarur. Agar qizlar topshiriqlarni bajarishga
qiynalmasa, unga bir muncha murakkabroq topshiriq beriladi, garchi qiynalsa,
soddaroq topshiriq berish lozim. Topshiriqlarni bajara olmagani uchun ularni koyish
kerak emas. Qizlarga shaxmat o’yinini tushuntirish orqali shaxmat elementlarini
o’rgatibgina qolmay, ularda o’ziga ishonch, dadillik o’z fikrni himoya qila olish,
qarorida qat’iy turishi kabi ijobiy fazilatlarni ham tarbiyalashga e’tibor qaratish zarur.
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 465 ~
Bu ayniqsa, shaxmatda masalalar echish, etyud, debyut va ijodiy topshiriqlarni
bajarishga tegishli. Qizlarga shaxmat qoidalarini tushuntirish orqali qizlarga o’zining
yangi g’oyalarini dadillik bilan ilgari sura olish fazilatini o’rgatish kerak.
Bu jarayonda ham qizlarning individual xususiyatlari albatta hisobga olinishi
muhim omildir. Agar qizlar o’ziga qattiq ishongan bo’lsa, uni o’z javoblarini tanqidiy
baholashga o’rgata boshlashi kerak. Agar tortinchoq, uyatchan bola bo’lsa, uni
qo’llab-quvvatlash, uning har qanday shaxsiy tashabbusini ma’qullash lozim. Agar
qizlar topshiriqlarni tez almashtirmoqchi bo’lsa, ularni topshiriq mohiyati bilan
qiziqtirish kerak. Topshiriqlarning yangi jihati tomonlarni topishga, qizlarni
rag’batlantirishga harakat qilinadi. Aksincha, bola topshiriqlarni bajarishda o’ralashib
qolsa, ularni bir g’oyadan boshqa bir ikkinchi g’oyaga e’tiborini ko’chirishga undash
lozim.
Xulosa qilib aytganda, oilada bog’cha yoshidagi qizlarni maktabga tayyorlash
jarayonida shaxmat o’yinlaridan foydalanish orqali ularning idroki, tafakkuri, xotirasi
va mantiqiy fikrlashini o’stiradi va rivojlantiradi.
Shaxmat o’ynash orqali qizlar fikrini o’stirish g’oyasi bizning bir fikr. Professor
V.Alimasov yozganidek: “Sergak fikrlargina kishilarni sergak yashashga o’rgatadi”.
Shaxmat o’yini fikrlashga undovchi, chorlovchi o’yin, san’at, sportdir. Bu universal
o’yinni o’rganish, u bilan shug’ullanish va uni qizlarga o’rgatish barchamizni faqat
mustaqil fikrlashga va mustaqil fikr orqali sergak yashashga o’rgatadi [4].
Zero, Prezidentimiz yozganlaridek: “Endigi asosiy vazifa-kishilarimizning
mustaqil fikrlashga o’rganishi, o’ziga ishonchning ortib borishidir. Chunki tafakkur
ozod bo’lmasa, ong va shuur tazyiqdan, qullikdan qutulmasa, inson to’la ozod
bo’lolmaydi”.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 14 yanvardagi “Shaxmatni
yanada shaklantirish va ommaviylashtirish hamda shaxmatchilarni tayyorlash tizimini
takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida” PQ-4954-son qarori.
2.
Барташников А. Психологические особенности и формирование
оперативной памяти у школьников и шахматистов. Дисс. канд. псих. наук. - М.,
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 466 ~
1988. - 211 с.
3.
Вершинин М. А. Теория проектирования системы формирования
логического мышления шахматистов: дис.доктора педагогических наук,
Волгогр. гос. акад. физ. культуры. – Волгоград, 2005. -506 c.
4.
Габбазова А.Я. Интеллектуальное развитие детей младшего актуаль-ное
развитие детей младшего школьного возраста в процессе обучения шахматной
игре: Дисс. канд. псих. наук. 19.00.07: М., 2005 151 с. РГБ ОД, 61:05-19/671.
5.
Xoliqov U.K. Yoshlar tafakkurini shaklantirishda shaxmatning o’rni.
Academic research in educational sciences 2 (CSPI conference 3), 538-541 b.
6.
“Ma’rifat” gazetasi. 2016-yil 27-fevral № 17-son 15 b.
