Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 480 ~
ИНКИШОФИ ЗЕҲНИ ЭМОТСИОНАЛИИ ДОНИШҶӮЁН ТАВАССУТИ
ТЕХНОЛОГИЯҲОИ ИННОВАТСИОНИИ ТАЪЛИМӢ
Исмоилов Азизмуҳаммад Шокирҷонович
ассистенти кафедраи умумидонишгоҳии психологияи умумии ДДХ ба номи
академик Б.Ғафуров.
Аннотатсия:
Дар мақола муаммои инкишофи зеҳни эмотсионалӣ (EQ) дар
донишҷӯён дар раванди таълим бо таваҷҷуҳ ба истифодаи технологияҳои
инноватсионии таълимӣ баррасӣ карда мешавад. Асосҳои назариявии EQ,
нақши он дар мутобиқшавӣ ва иҷтимоишавии бомуваффақияти шахс, инчунин
имкониятҳо ва дурнамои истифодаи асбобҳои рақамӣ, геймификатсия (бозӣ),
воқеияти виртуалӣ ва иловагардида барои рушди таъсирбахши салоҳияти
эмотсионалии донишҷӯён таҳлил карда шудаанд. Ба намунаҳои амалии
истифодаи методикаҳои инноватсионӣ ва арзёбии таъсири онҳо ба беҳтарсозии
худшиносии эмотсионалӣ, худтанзимкунӣ, маромнокӣ, эмпатия ва малакаҳои
иҷтимоӣ диққати махсус дода мешавад.
Калидвожаҳо:
Зеҳни эмотсионалии донишҷӯён, технологияҳои таълимӣ,
навовариҳо дар таълим, инкишофи EQ, абзорҳои рақамӣ, бозӣ, воқеияти
виртуалӣ, воқеияти пуррагардида, худшиносии эмотсионалӣ, худтанзимкунӣ,
эмпатия, малакаҳои иҷтимоӣ.
Аннотация:
В статье рассматривается проблема развития эмоционального
интеллекта (EQ) у студентов в образовательном процессе с акцентом на
применение инновационных образовательных технологий. Анализируются
теоретические основы EQ, его роль в успешной адаптации и социализации
личности, а также возможности и перспективы использования цифровых
инструментов, геймификации, виртуальной и дополненной реальности для
эффективного развития эмоциональной компетентности студентов. Особое
внимание уделяется практическим примерам применения инновационных
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 481 ~
методик и оценке их влияния на улучшение эмоционального самосознания,
саморегуляции, мотивации, эмпатии и социальных навыков.
Ключевые слова:
Эмоциональный интеллект студентов, образовательные
технологии, инновации в образовании, развитие EQ, цифровые инструменты,
геймификация,
виртуальная
реальность,
дополненная
реальность,
эмоциональное самосознание, саморегуляция, эмпатия, социальные навыки.
Дар ҷаҳони муосир, ки бо динамикаи баланди тағйироти иҷтимоӣ ва
рақобати афзоянда хос аст, зеҳни эмотсионалӣ (EQ) омили муҳимтарини
муваффақияти шахс мегардад. EQ ҳамчун қобилияти фаҳмидан, истифода
бурдан ва идора кардани эмотсияҳои худ, ҳамчунин а шинохтан ва фаҳмидани
эмотсияҳои одамони дигар муайян карда мешавад. EQ-и рушдёфта ба
беҳтаршавии муносибатҳо, тобоварӣ ба стресс, ҳалли таъсирбахши низоъҳо ва
расидан ба ҳадафҳои гузошташуда мусоидат мекунад.
Методҳои анъанавии таълим, ки асосан ба рушди қобилиятҳои маърифатӣ
нигаронида шудаанд, аксар вақт ба ташаккули салоҳиятнокии эмотсионалии
донишҷӯён диққати кофӣ намедиҳанд. Дар робита ба ин, вазифаи ҳамгироӣ
намудани технологияҳои инноватсионии таълимӣ ба раванди таълим бо
мақсади рушди мақсадноки EQ муҳим мегардад. Ин мақола ба таҳлили
имкониятҳо ва дурнамои истифодаи чунин технологияҳо барои баланд
бардоштани бошууронагии эмотсионалӣ, худтанзимкунӣ, маромнокӣ, эмпатия
ва инкишофи малакаҳои иҷтимоӣ дар донишҷӯён бахшида шудааст.
Асосҳои назариявии зеҳни эмотсионалӣ.
Консепсияи зеҳни эмотсионалӣ
бори аввал аз ҷониби П. Саловей ва Ҷ. Майер дар аввали солҳои 1990-ум таҳия
гардидааст. Онҳо EQ-ро ҳамчун қобилияти фаҳмидан, арзёбӣ кардан ва
ифодасозии эмотсияҳо мефаҳмиданд. Ғайр аз ин, истифодаи эмотсияҳоро барои
осон кардани раванди фикрронӣ ва ҳалли муаммоҳо муайян карданд.
Инкишофи минбаъдаи консепсия бо номи Даниэл Гоулман алоқаманд аст, ки
EQ-ро маъмул кард ва ҷузъҳои асосии онро ҷудо намуд: худшуурнокӣ,
худтанзимкунӣ, маромнокӣ, эмпатия ва малакаҳои иҷтимоӣ.
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 482 ~
•
Худшуурнокӣ – қобилияти фаҳмидани эмотсияҳои худ, огоҳ будан аз
таъсири онҳо ба рафтор ва қабулнамоии масъулият барои ҳиссиётҳои худ.
•
Худтанзимкунӣ – қобилияти идора кардани эмотсияҳои худ, мутобиқ
шудан ба шароити тағйирёбанда ва таъсирбахш идора кардани стресс.
•
Маромнокӣ – қобилияти равона кардани эмотсияҳои худ барои ноил
шудан ба ҳадафҳои гузошташуда, зоҳирнамоии қатъият ва некбинӣ.
•
Эмпатия – қобилияти фаҳмидан ва ҳамдардӣ намудан бо эмотсияҳои
одамони дигар, ба назар гирифтани ҳиссиёт ва талаботҳои онҳо.
•
Малакаҳои иҷтимоӣ – бароҳмонии муоширати таъсирбахш бо одамони
дигар, сохтани муносибатҳои мусбӣ, ҳалли низоъҳо ва кор дар гурӯҳ.
Инкишофи ин ҷузъҳо барои бомуваффақият мутобиқшавӣ дар ҷомеа,
ноилшавӣ ба ҳадафҳои касбӣ ва нигоҳдории солимии психологӣ муҳим аст.
Технологияҳои инноватсионии таълимӣ ҳамчун абзори инкишофи EQ.
Чунин технологияҳо доираи васеи абзорҳои рақамӣ, методҳои интерактивӣ ва
раҳёфтҳои эҷодиянд, ки барои баландбардории таъсирбахшии таълим ва
инкишофи сифатҳои шахсии донишҷӯён истифода шуда метавонанд. Дар
қаринаи инкишофи EQ, технологияҳои зерин ояндадоранд:
– Тестҳои онлайнӣ, рӯзномаи эмотсияҳо, замимаҳо барои медитатсия ва
бошууронагӣ ба донишҷӯён имкон медиҳанд, ки ҳолати эмотсионалии худро
пайгирӣ, таҳлил намоянд, нуқтаҳои таъсирбахш (триггерҳо)-ро муайян карда,
стратегияҳои худтанзимкуниро таҳия намоянд.
– Истифодаи унсурҳои бозӣ (геймификатсия) дар раванди таълим ба
баланшавии маромнокӣ, ҷалбнокӣ ва робитаи эмотсионалӣ бо мавод мусоидат
мекунад. Бозиҳое, ки ба инкишофи эмпатия, ҳамкорӣ ва ҳалли низоъҳо
нигаронида шудаанд, метавонанд малакаҳои иҷтимоиро самаранок ташаккул
диҳанд ва бошууронагии эмотсионалиро баланд бардоранд.
– Воқеияти виртуалӣ ва пуррагардида (VR/AR) имкониятҳои беназирро
барои сохтани симулятсияҳои иммерсивӣ фароҳам меоранд, ки ба донишҷӯён
имкон медиҳанд, ки сенарияҳои гуногуни эмотсионалиро аз сар гузаронанд ва
малакаҳои аксуламалнамоии таъсирбахшро дар муҳити бехатар ва
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 483 ~
назоратшаванда омӯзанд. Масалан, симулятсияҳои мусоҳибаҳо, суханрониҳои
оммавӣ ё ҳолатҳои низоъӣ метавонанд ба донишҷӯён дар ташаккули боварӣ ба
худ, беҳтарсозии худтанзимкунӣ ва баландбардории эмпатия кӯмак расонанд.
– Истифодаи шабакаҳои иҷтимоӣ ва платформаҳои онлайнӣ барои
ташкили лоиҳаҳои гурӯҳӣ, мубоҳисаҳо ва мубодилаи таҷрибаҳо ба донишҷӯён
имкон медиҳад, ки малакаҳои муоширатро инкишоф диҳанд, гӯш кардан ва
фаҳмидани одамони дигарро омӯзанд ва аз зуҳуроти эмотсионалии худ фикру
мулоҳизаҳои баръаксӣ гиранд.
– Видеоҳои кӯтоҳ ва аниматсияҳои интерактивӣ вазъиятҳои гуногуни
эмотсионалӣ ва стратегияҳои аксуламал нишондиҳии таъсирбахшро намоиш
дода, метавонанд барои муҳокимаронӣ, таҳлилу рефлексия истифода шаванд.
Намунаҳои амалии истифодаи методикаҳои инноватсионии таълимӣ:
1. Донишҷӯён мунтазам таҷрибаҳои эмотсионалии худро дар платформаи
онлайнӣ барои бурдани “Рӯзномаи эмотсияҳо” сабт карда, сабабҳои пайдоиши
онҳоро таҳлил менамоянд ва аксуламали худро ба рӯйдодҳои гуногун
баҳогузорӣ менамоянд.
2.Таълими геймификатсияшуда (дар шакли бозӣ)-и эмпатия: Донишҷӯён
бозӣ мекунанд, ки дар он онҳо бояд худро ба ҷои одамони дигар гузоранд,
талаботҳо ва эмотсияҳои онҳоро ба назар гиранд. Сипас, қарорҳое қабул
кунанд, ки ба ҳамаи иштирокчиён манфиат оранд.
3.VR-симулятсияи
суханронии оммавиро донишҷӯён дар назди
шунавандагон мегузаранд, ки дар он ҷо онҳо бояд эмотсияҳои худро назорат
кунанд, фикрҳои худро бо боварӣ баён кунанд ва ба саволҳо ҷавоб диҳанд.
4.Онлайн-форум барои муҳокимаи муаммоҳои эмотсионалӣ: Донишҷӯён
мушкилоти эмотсионалии худро ба таври махфӣ мубодила мекунанд ва аз дигар
иштирокчиён ва модераторҳо дастгирӣ мегиранд.
5.Донишҷӯён видеоҳои кӯтоҳеро тамошо мекунанд, ки вазъиятҳои
гуногуни муошират ва стратегияҳои ҳамкории таъсирбахшро нишон медиҳанд.
Пас аз ҳар як видео баҳсҳо, бозиҳои нақшӣ ва машқҳои амалӣ гузаронида
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 484 ~
мешаванд, ки ба мустаҳкамкунии дониш ва малакаҳои гирифташуда равона
шудаанд.
Арзёбии самаранокии методикаҳои инноватсионии таълимӣ барои рушди
EQ истифодаи раҳёфти комплексиро талаб мекунад, ки методҳои миқдорӣ ва
сифатиро дар бар мегирад.
Методҳои миқдорӣ: Истифодаи тестҳои стандартикунонидашуда барои
муайянсозии дараҷаи EQ (Майер-Селовей-Карузо – MSCEIT), анкетагузаронӣ,
таҳлили маълумот дар бораи ҳузур, пешрафт ва зуҳуроти рафтори донишҷӯён.
Методҳои
сифатӣ:
Гузаронидани
мусоҳибаҳо,
фокус-гурӯҳҳо,
мушоҳидаҳои донишҷӯён дар фаъолияти таълимӣ ва беруназсинфӣ, таҳлили
корҳои хаттӣ (эссеҳо, ҳисоботҳои рефлексивӣ).
Натиҷаи таҳқиқотҳо нишон медиҳанд, ки татбиқи технологияҳои
инноватсионии ба рушди EQ нигаронидашуда боиси беҳтаршавии худшиносии
эмотсионалӣ, худтанзимкунӣ, маромнокӣ, эмпатияву малакаҳои иҷтимоӣ дар
донишҷӯён мешавад. Дараҷаи баландтари пешрафти академӣ, пастшавии
дараҷаи стресс ва изтиробнокӣ, беҳтаршавии муносибатҳои байнишахсӣ ва
баландшавии қаноатмандӣ аз ҳаёт низ мушоҳида мешавад.
Мушкилот ва дурнамо.
Сарфи назар аз иқтидори назарраси
технологияҳои инноватсионии таълимӣ дар рушди EQ, мушкилоти муайяне
мавҷуданд, ки бояд ба назар гирифта шаванд:
Татбиқи бомуваффақияти методикаҳои инноватсионӣ аз омӯзгорон сатҳи
баланди саводнокии рақамӣ, донистани асосҳои психология ва педагогика,
қобилияти сохтани фазои мусоиди эмотсионалиро талаб мекунад.
На ҳама мактабҳо ва донишҷӯён ба технологияҳои муосир дастрасии
баробар доранд, ки метавонанд ба нобаробарӣ дар имкониятҳои инкишофи
зеҳни эмотсионалӣ (EQ) оварда расонанд.
Дар хотир доштан муҳим аст, ки технологияҳо танҳо як абзор аст ва
истифодаи он набояд муоширати зинда, эмпатия ва таваҷҷуҳро ба талаботҳои
инфиродии донишҷӯён иваз кунад.
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 485 ~
Дурнамои инкишофи EQ тавассути технологияҳои инноватсионии таълимӣ
бо такмили минбаъдаи абзорҳои рақамӣ, таҳияи методикаҳои нави интерактивӣ
ва сохтани барномаҳои инфиродии таълимӣ, ки хусусиятҳо ва талаботҳои
инфиродии ҳар як донишҷӯро ба назар мегиранд, алоқаманд аст.
Хулоса, инкишофи зеҳни эмотсионалии донишҷӯён ҷузъи муҳимми
таълими муосир ба шумор меравад. Технологияҳои инноватсионии таълимӣ
барои инкишофи мақсадноки EQ дар донишҷӯён имкониятҳои васеъ фароҳам
оварда, ба беҳтар намудани мутобиқшавӣ, иҷтимоишавӣ ва муваффақ шудан
дар соҳаҳои гуногуни ҳаёт мусоидат мекунанд. Истифодабарии таъсирбахши
абзорҳои рақамӣ, геймификатсия, технологияи VR/AR ва дигар методикаҳои
инноватсионӣ аз омӯзгорон дараҷаи баланди салоҳиятнокии касбӣ, инчунин
таваҷҷуҳ ба талаботҳо ва хусусиятҳои инфиродии ҳар як донишҷӯро талаб
мекунад. Тадқиқот ва рушди минбаъда дар ин соҳа имкон медиҳанд, ки
барномаҳои таълимии боз ҳам таъсирбахш ва дастрастар сохта шаванд, ки ба
рушди ҳамаҷонибаи шахсият ва ташаккули ҷомеаи ҳамоҳанг мусоидат кунанд.
Рӯйхати адабиёт:
1. Андреева И.Н. Эмоциональный интеллект: исследования и концепции //
Вопросы психологии. – 2009. – № 3. – С. 75-83.
2. Гоулман Д. Эмоциональный интеллект / Пер. с англ. А.П. Исаевой. – М.:
АСТ, 2009. – 478 с.
3. Ильин Е.П. Эмоции и чувства. – СПб.: Питер, 2001. – 752 с.
4. Люсин Д.В. Методика для измерения эмоционального интеллекта:
опросник ЭмИн // Психологическая диагностика. – 2006. – № 4. – С. 3-22.
5. Мандель Б.Р. Инновации в образовании: терминологический словарь. –
М.: Директ-Медиа, 2017. – 80 с.
6. Шабанов Н.В. Интерактивные технологии в обучении: учебное пособие.
– М.: КноРус, 2020. – 174 с.
7. Mayer, J. D., & Salovey, P. (1990). Emotional intelligence. Imagination,
Cognition and Personality. – №9(3). – р. 185-211.
8. Mayer, J. D., & Salovey, P. (1997). Emotional development and emotional
intelligence: Educational implications. – New York: Basic Books. – pp. 3-31.
