Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 552 ~
INGLIZ TILINI O‘QITISHDA FANLARARO INTEGRATSIYANING
AHAMIYATI
Yuldasheva Ma’mura Boqijonovna
Namangan davlat chet tillari institute Ingliz tili o‘qitish metodikasi
kafedrasi o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Mazkur
maqolada
ingliz
tilini
o‘qitishda fanlararo
integratsiyaning didaktik, psixologik va metodik asoslari tahlil qilingan.
Integratsiyaning nazariy jihatlari va uning til o‘rgatishdagi amaliy qo‘llanilishi haqida
fikr yuritilgan. Muallif fanlararo integratsiya orqali o‘quvchilarda mantiqiy fikrlash,
kreativlik va kommunikativ kompetensiyalarni rivojlantirish mumkinligini asoslab
bergan. Xususan, hikoyalar asosida tilni o‘rgatish uslubi va kasbiy lingo-didaktik
yondashuvlar chuqur ko‘rib chiqilgan. Integratsiyalashgan yondashuv zamonaviy
ta’limning dolzarb masalasi sifatida talqin etiladi.
Kalit so‘zlar:
Fanlararo integratsiya, ingliz tili, hikoya asosida o‘qitish, kasbiy
lingo-didaktika, metodika, til o‘rgatish, kommunikativ kompetensiya.
XXI asr ta’limi o‘z oldiga insonni har tomonlama rivojlantirishni maqsad qilib
qo‘ydi. Ushbu maqsadga erishishda fanlararo integratsiyaning o‘rni beqiyosdir.
Integratsiyalashgan yondashuv orqali o‘quvchining bilimga bo‘lgan qiziqishi oshadi,
dunyoni yaxlit holda idrok qilishga o‘rganadi [1, B.3]. Ayniqsa, ingliz tilini
o‘rganishda fanlararo aloqadorlik bilimni amaliyot bilan bog‘lashga, tilni hayotiy
kontekstda qo‘llashga zamin yaratadi.
"Integratsiya" so‘zi lotincha "integer" — butunlik, yaxlitlik degan ma’noni
anglatadi. Pedagogik nuqtai nazardan, bu turli o‘quv fanlarining mazmun, maqsad va
metodlar bo‘yicha uyg‘unlashuvini bildiradi [2, B.12]. N.S. Svetlovskaya
integratsiyani o‘quv materiallarini yagona metodik vazifaga bo‘ysundirish asosida
tashkil etish shakli sifatida izohlaydi [1, B.7]. Bu yondashuv ta’limning sifati va
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 553 ~
samaradorligini oshiradi. L.N. Bakarovaning fikricha, fanlararo aloqadorlik va ularni
yagona bilimlar tizimiga birlashtirish orqali ta’lim samarasi oshadi [2, B.15].
Zamonaviy
ingliz
tili
darslari
faqat grammatikani
o‘rganish bilan
chegaralanmaydi. Til – bu aloqa vositasi, u hayotdagi turli sohalar bilan bog‘liq holda
o‘rgatilgandagina o‘z samarasini ko‘rsatadi [4, B.25]. Masalan, "Kuz" mavzusida
o‘qish, tabiatshunoslik, rasm, matematika va mehnat darslarini integratsiyalab
o‘tkazish orqali o‘quvchi mavzuni chuqurroq anglaydi va uzoq eslab qoladi. Bu kabi
integratsiyalashgan darslar mavzuni faqat ingliz tilida emas, balki boshqa fanlar
nuqtayi nazaridan ham o‘rganishga imkon beradi, bu esa bilimlarni turli kontekstlarda
qo‘llashga yordam beradi.
Shuningdek, ingliz tili darslarida geografik nomlar, ilmiy atamalar, tarixiy
sanalar, matematika tushunchalarini integratsiya qilish orqali darslar ko‘p tomonlama
mazmunga ega bo‘ladi. Bu yondashuv o‘quvchilarni o‘qishga qiziqtiradi, darsga faol
jalb qiladi va ularning ongida mustahkam bilimlar tizimini shakllantiradi [6, B.43].
Fanlararo yondashuv o‘quvchilarning tanqidiy va tizimli fikrlash ko‘nikmalarini
rivojlantirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Chunki bu yondashuv orqali o‘quvchi til
vositasida muayyan fanga oid muammolarni tushunadi, tahlil qiladi va ularga ijodiy
yechimlar topishga harakat qiladi. Masalan, ekologik muammolar mavzusida dars
o‘tishda o‘quvchilar nafaqat yangi lug‘atlarni o‘rganadi, balki atrof-muhit
muhofazasi, global isish, iqlim o‘zgarishi kabi dolzarb muammolar haqida ham
chuqur fikr yuritadi.
Bundan tashqari, fanlararo integratsiya o‘quv jarayonini hayotiy va mazmunli
qiladi. O‘quvchilar ingliz tilini amaliyotda, real hayotdagi holatlarda qanday qo‘llash
mumkinligini tushunib yetadi. Bu esa ularni tilni o‘zlashtirishga kuchli ichki
motivatsiya bilan undaydi. Shunday qilib, ingliz tili darslari boshqa fanlar bilan
uyg‘un holda olib borilganda, nafaqat til o‘rganiladi, balki o‘quvchilar atrofdagi
dunyoni ingliz tili orqali anglay boshlaydi.
Hikoyalar inson ongiga yaqin, esda qoluvchi, obrazli va mazmunli matnlardir.
Ular yordamida o‘quvchilar nafaqat til, balki doston, tarix, psixologiya, san’at kabi
sohalar bilan ham tanishadilar. Hikoyaviy yondashuv orqali o‘quvchilar muloqot
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 554 ~
kompetensiyalarini rivojlantiradi, tilga bo‘lgan qiziqishi ortadi, voqealarni tahlil
qilish va ifoda etish ko‘nikmalarini egallaydi [5, B.11].
Shuningdek, hikoya asosida dars o‘tkazish orqali darslar dramatik, teatr
elementlari bilan boyitiladi, bu esa o‘quvchilarning nutq faolligini va tilga bo‘lgan
ishtiyoqini kuchaytiradi. Ingliz tilidagi hikoyalar madaniyatlararo kommunikatsiyani
rivojlantirish, xorijiy mamlakatlar urf-odatlari bilan tanishish imkonini ham beradi [7,
B.34].
A.K.
Krupchenko
tomonidan
ilgari
surilgan
kasbiy
lingo-didaktika
konsepsiyasiga ko‘ra, ingliz tilini kasbiy fanlar bilan bog‘lab o‘qitish — bu
zamonaviy ta’limning eng dolzarb yo‘nalishlaridan biridir [4, B.17]. Texnika,
tibbiyot, iqtisodiyot kabi sohalarda ingliz tilini sohaga oid atamalar, matnlar va
holatlar asosida o‘rgatish, talabalar kasbiy faoliyatiga tayyorlashda muhim rol
o‘ynaydi.
Kasbiy lingo-didaktika o‘z ichiga didaktika, psixologiya, sotsiologiya,
kommunikatsiya nazariyasi va mutaxassislik fanlarini olgan kompleks yo‘nalishdir.
Bu esa o‘z navbatida integratsiyalashgan yondashuvning samaradorligini oshiradi.
Chet tilini soha fanlari bilan birgalikda o‘qitish orqali talabalar sohaga oid atamalarni
o‘zlashtiribgina qolmay, balki professional kommunikatsiya malakalarini ham
egallaydilar [4, B.20].
Integratsiyalashgan yondashuv darslarda uzviylik, tushunchalarning yaxlit
ko‘rinishda berilishi, ko‘p tomonlama o‘zaro bog‘liqlikni ta’minlaydi. Bunday darslar
o‘quvchilarda ekologik ong, estetik did, vatanparvarlik va axloqiy tarbiyani
shakllantirishga xizmat qiladi [10, B.49].
Masalan, ingliz tilidagi ekologik matnlar orqali nafaqat til, balki atrof-muhit
muhofazasi haqidagi bilimlar ham o‘zlashtiriladi. Integratsiya o‘quvchini faol
o‘rgatuvchi subyektga aylantiradi. O‘quvchi faqat bilim oluvchi emas, balki ularni
mustaqil o‘zlashtiruvchi, tahlil qiluvchi, yaratishga qodir shaxs sifatida shakllanadi.
Bu esa shaxsga yo‘naltirilgan ta’limning asosiy tamoyillaridan biridir [3, B.114].
Fanlararo integratsiya nafaqat o‘quv dasturlarining samaradorligini oshiradi,
balki o‘quvchining bilimlarni hayotda qo‘llash, tanqidiy va ijodiy fikrlash, hamda o‘z
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 555 ~
mustaqil fikrini ifodalash kompetensiyalarini rivojlantiradi [8, B.56]. Ingliz tilini
boshqa fanlar bilan bog‘lab o‘qitish orqali til o‘rganish jarayoni yanada qiziqarli,
mazmunli va samarali bo‘ladi. Shu sabab, har bir til o‘qituvchisi o‘z metodikasiga
fanlararo integratsiyani tatbiq etishi zarurdir. Bu jarayon orqali o‘quvchi nafaqat tilni,
balki dunyoni tushunishni o‘rganadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Светловская
Н.С.
Интеграция
в
обучении:
теоретико-
методологические основы. – М.: Педагогика, 1989. – 142 с.
2.
Бакарева Л.Н. Межпредметные связи как основа интеграции
школьных предметов. – Казань: Казан. пед. ин-т, 1992. – 96 с.
3.
Колягин Ю.М. Интеграция как цель и средство обучения // Вопросы
философии. – 1990. – №4. – С. 112–117.
4.
Крупченко А.К., Кузнецов А.Н. Основы профессиональной
лингводидактики: монография. – М.: Академия АПК и ППРО, 2015. – 232 с.
5.
Дадамирзаев Г., Файзуллаев Қ.М. Фанлараро боғланишнинг
муҳандислик таълимидаги ўрни // Педагогика фанлари журнали. – 2016. – №2. –
Б. 10–13.
6.
Комёнский Я.А. Великая дидактика. – М.: Просвещение, 1982. – 400
с.
7.
Ушинский К.Д. Человек как предмет воспитания. – М.: Академия,
1996. – 368 с.
8.
Песталоцци
И.Г.
О
методах
преподавания:
избранные
педагогические сочинения. – М.: Педагогика, 1981. – 272 с.
9.
Сухомлинский В.А. Сердце отдаю детям. – Киев: Радянська школа,
1982. – 383 с.
10.
Смирнова Э. Интегрированное обучение в начальной школе. – М.:
Учпедгиз, 2010. – 215 с.
