Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 584 ~
GAPIRISH KO‘NIKMASINI SHAKLLANTIRISHDA ONA TILI VA
ADABIYOT DARSLARINING O‘RNI
Nursulton Shayxislamov
Chirchiq davlat pedagogika universiteti
Annotatsiya:
Mazkur maqolada o‘quvchilarning gapirish ko‘nikmasini
shakllantirishda ona tili va adabiyot darslarining o‘rni tahlil qilinadi. Shuningdek,
samarali usullar va amaliy tavsiyalar beriladi. Tadqiqot jarayonida o‘qitishning
interfaol usullari, dars davomida kommunikativ kompetensiyani shakllantirish
usullari va zamonaviy ta’lim metodlarining ahamiyati yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
gapirish ko‘nikmasi, ona tili, adabiyot, kommunikativ
kompetensiya, interfaol usullar, ta’lim metodlari.
Gapirish ko‘nikmasi zamonaviy ta’lim jarayonida muhim kompetensiyalardan
biri hisoblanadi. O‘quvchilar o‘z fikrlarini aniq va ravon ifodalashi, muloqot
jarayonida ishonch bilan so‘zlashi uchun ularga samarali ta’lim metodlari bilan
yo‘naltirish zarur. Ayniqsa, ona tili va adabiyot darslarida ushbu ko‘nikmalarni
rivojlantirishga katta e’tibor qaratish lozim.
Ona tili va adabiyot darslarining gapirish ko‘nikmasini rivojlantirishdagi roli
beqiyosdir. Chunki ushbu darslar o‘quvchilarni og‘zaki va yozma nutq madaniyatiga
o‘rgatish, ularning til boyligini oshirish hamda muloqot qobiliyatlarini
shakllantirishda katta ahamiyat kasb etadi. Gapirish ko‘nikmalarini shakllantirishga
qaratilgan bir necha xil usullar bugungi kunda amaliyotda qo‘llanib kelmoqda. Bu
usullar nafaqat ona tili yoki adabiyot darslarida, umuman olganda barcha fanlar
uchun asqatadi.
Lug‘at boyligini oshirish muhim vazifa hisoblanadi. Ona tili va adabiyot
darslarida yangi so‘zlar, iboralar va maqollar o‘rgatiladi, bu esa o‘quvchilarning
nutqini yanada boyitadi. Yangi so‘zlarni o‘rganish faqatgina ularning ma’nolarini
yodlash bilan cheklanmay, balki ularni to‘g‘ri ishlatish, kontekstda qo‘llash va turli
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 585 ~
nutqiy holatlarda foydalanishni o‘z ichiga oladi. Misol uchun, dars davomida badiiy
asarlardan olingan murakkab so‘zlar va iboralar izohlanib, ularning muqobil
variantlari bilan taqqoslanadi. Shuningdek, o‘quvchilarga turli mavzularda og‘zaki va
yozma topshiriqlar berish orqali yangi lug‘at birliklarini amaliy qo‘llash imkoniyati
yaratiladi. Masalan, “O‘zbek xalq maqollari” mavzusida o‘quvchilar o‘rganilgan
maqollarni real hayotiy misollar bilan tushuntirishadi va bu jarayon ularda nafaqat
so‘z boyligini, balki nutq ravonligini ham oshirishga xizmat qiladi. Bundan tashqari,
interfaol o‘yinlar, masalan, “So‘z zanjiri”, “Kim ko‘p sinonim ayta oladi?” kabi
metodlar yordamida o‘quvchilarning so‘z boyligini oshirishga ko‘maklashish
mumkin. Bu usullar o‘quvchilarning so‘z yodlash jarayonini qiziqarli va samarali
qilish bilan birga, ularni mustaqil fikrlashga ham undaydi.
Muloqot kompetensiyasini shakllantirish dolzarbligi bilan ajralib turadi.
O‘quvchilarning muloqot kompetensiyasini shakllantirish – ularning jamiyatda erkin
fikr bildira olishlari, o‘z fikrlarini mantiqiy asoslashlari va samarali muloqotga
kirisha olishlariga yordam beradi. Ona tili va adabiyot darslarida bu ko‘nikmalarni
shakllantirish uchun interfaol usullardan keng foydalanish zarur. Jumladan, bahs-
munozaralar, rolli o‘yinlar va suhbatlar bu borada eng samarali metodlardan
hisoblanadi. Bahs-munozaralar o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash qobiliyatini oshirib,
ularga o‘z nuqtai nazarlarini himoya qilishni o‘rgatadi. Masalan, “Zamonaviy
texnologiyalar adabiyotga ta’sir qiladimi?” kabi mavzularda bahs tashkil etish orqali
o‘quvchilar o‘z dalillarini keltirish, misollar asosida fikrlarini isbotlash va qarama-
qarshi fikrlarni inkor etish ko‘nikmalarini rivojlantiradilar. Bu jarayon muloqot
madaniyatini shakllantirishga ham xizmat qiladi, rolli o‘yinlar esa o‘quvchilarni turli
vaziyatlarda o‘zlarini sinab ko‘rishlariga imkon yaratadi. Masalan, dars davomida
“Sud jarayoni” sahnalashtirilib, unda turli personajlar rollari bo‘lib o‘ynaladi:
ayblanuvchi, guvoh, himoyachi, sudya va boshqalar. Ushbu metod o‘quvchilarning
og‘zaki nutq ko‘nikmalarini oshirish bilan birga, muloqot jarayonida o‘zini tutish
madaniyatini ham shakllantiradi. Suhbat va fikr almashish o‘rganilgan mavzuni tahlil
qilish uchun samarador hisoblanadi. Darslarda mavzu bo‘yicha o‘tkaziladigan erkin
suhbatlar ham muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan, adabiy asarlar bo‘yicha
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 586 ~
muhokama jarayonida o‘quvchilar bir-birlariga savollar berish, asar qahramonlari
xatti-harakatlarini baholash va o‘z qarashlarini ifodalash imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Bu esa ularning muloqot madaniyati va o‘z fikrlarini tushunarli tarzda yetkazish
qobiliyatlarini rivojlantiradi. Shunday qilib, interfaol usullardan foydalanish
natijasida o‘quvchilar nafaqat bilim oladilar, balki real hayotda ham samarali muloqot
qila olishga tayyor bo‘ladilar. Shu sababli ona tili va adabiyot darslarida muloqot
kompetensiyasini shakllantirishga alohida e’tibor qaratish lozim.
Adabiy matnlarni tahlil qilish orqali so‘zning asl ma’nosini va ishlatilish
o‘rnini bilishimiz mumkin.
Badiiy asarlarni o‘qish va tahlil qilish o‘quvchilarning
fikrlash qobiliyatini rivojlantirish bilan birga, ularga o‘z fikrlarini mantiqiy asoslash,
dalillash va tushunarli ifodalash ko‘nikmalarini ham shakllantiradi. Ona tili va
adabiyot darslarida asarlarni chuqur tahlil qilish orqali o‘quvchilar nafaqat muallif
fikrlarini tushunib yetadilar, balki ular asosida o‘zlarining shaxsiy qarashlarini
shakllantiradilar.
Matn tahlili orqali tanqidiy va ijodiy fikrlashni rivojlantirish zarur sanaladi.
O‘quvchilar badiiy asarlar bilan tanishganda, ularga beriladigan savollar va
topshiriqlar orqali tanqidiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish mumkin. Masalan:
Qahramonlarning xarakterini tahlil qilish:
o‘quvchilarga qahramonlarning
xatti-harakatlari, fikrlash tarzi va ularning muayyan voqealarga bo‘lgan munosabatini
o‘rganish topshiriladi. Masalan, Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlar” romanidagi
Otabekning xatti-harakatlari unga qanday ta’sir qilgan?” kabi savollar ularni
chuqurroq fikrlashga undaydi.
Muallif pozitsiyasini anglash:
asar muallifining asosiy g‘oyasi va maqsadini
tushunish o‘quvchilarga matnni chuqurroq anglashga yordam beradi. Buning uchun
“Muallif bu asar orqali jamiyatga qanday xabar bermoqchi?” kabi savollar berilishi
mumkin.
Asarning bugungi kun bilan bog‘lanishi:
o‘quvchilar asardan o‘z zamonaviy
hayotlariga qanday xulosa chiqarishlari mumkinligini muhokama qilishadi. Masalan,
“Asardagi muammolar hozirgi hayotimizda qanday aks etadi?” kabi savollar orqali
o‘quvchilar o‘z fikrlarini erkin bayon qilish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 587 ~
O‘z fikrini asosli ifodalashga o‘rgatishni e’tibordan chetda qoldirmasligimiz
kerak. Matn tahlili jarayonida o‘quvchilar faqatgina asar mazmunini tushunish bilan
cheklanmay, balki o‘z qarashlarini asosli bayon qilishni ham o‘rganadilar. Bahsli
savollar, ochiq muhokamalar va esse yozish mashg‘ulotlari orqali o‘quvchilar o‘z
fikrlarini dalillar bilan mustahkamlashga o‘rganadilar. Masalan, “Qaysi qahramonni
ideal inson deb hisoblaysiz va nega?” kabi savollar orqali o‘quvchilar nafaqat o‘z
fikrlarini bildiradilar, balki uni himoya qilishga ham harakat qiladilar.
Adabiy matnlarni tahlil qilish orqali o‘quvchilarda mustaqil va mantiqiy fikrlash
qobiliyati shakllanadi, ularning so‘z boyligi oshadi va o‘z fikrlarini asosli ifodalashga
o‘rganadilar. Bu esa ularning og‘zaki va yozma nutq madaniyatini yuksaltirishga
xizmat qiladi.
O‘quvchilarning hayotiy tajribasi va muloqot qobiliyatini rivojlantirish uchun
ularni ijtimoiy muhitga tayyorlash muhimdir. Bu jarayonda ona tili va adabiyot
darslari asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Darslarda o‘rganilgan mavzular hayotiy
voqeliklar bilan bog‘langanida, o‘quvchilar o‘z fikrlarini ochiq bildirish, muayyan
masalalar yuzasidan mustaqil qaror qabul qilish va jamiyatda erkin fikrlash
ko‘nikmalariga ega bo‘ladilar. Dars jarayonida ijtimoiy hayot bilan bog‘liq mavzular
muhokama qilinganda, o‘quvchilar real hayotda uchraydigan turli vaziyatlarga duch
kelishadi va ularga qanday munosabat bildirishni o‘rganadilar. O‘quvchilar dars
davomida dolzarb mavzularda ommaviy chiqish qilish, o‘z fikrlarini asosli va ravon
bayon etish ko‘nikmalariga ega bo‘ladilar. Masalan, “Zamonaviy yoshlarning
o‘qishga bo‘lgan qiziqishi” mavzusida har bir o‘quvchi o‘z nuqtayi nazarini
ifodalaydi va sinfdoshlariga taqdimot qiladi. Darslarda ijtimoiy mavzularga oid
matnlar o‘qitilib, o‘quvchilarga “Siz bu holatga qanday munosabat bildirgan
bo‘lardingiz?” kabi savollar beriladi. Bu orqali ular ijtimoiy hodisalarga o‘z
qarashlarini shakllantirib, mustaqil fikr bildirishga o‘rganadilar. Ijtimoiy muhitga
moslashish uchun o‘quvchilar real hayotdagi suhbatlar, rasmiy va norasmiy muloqot
uslublarini o‘rganishlari muhim. Masalan, “Ishga kirish uchun suhbat” yoki “Jamoat
joyida muloqot” kabi sahnalashtirilgan vaziyatlar orqali o‘quvchilar turli muhitlarda
qanday gapirish kerakligini mashq qiladilar. Ona tili va adabiyot darslarida
Конференсияи илмии байналмилалй
“Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ”
“Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya
~ 588 ~
o‘quvchilarning muloqot qobiliyatini rivojlantirishda adabiy asarlarning ahamiyati
katta. Badiiy asarlarda aks ettirilgan ijtimoiy muammolar muhokama qilinganda,
o‘quvchilar jamiyatdagi dolzarb masalalarni chuqurroq tushunishga harakat qiladilar.
Masalan, Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlar” romani orqali o‘quvchilar
jamiyatning o‘sha davrdagi muammolarini hozirgi kun bilan solishtirib, o‘z
xulosalarini chiqaradilar.
Ona tili va adabiyot darslarida o‘quvchilarning muloqot qobiliyatlarini
rivojlantirish ularning ijtimoiy muhitga moslashishida muhim omildir. O‘quvchilar
darsda o‘rganilgan bilimlarni hayotiy vaziyatlarda qo‘llay olsalar, ular jamiyatda
erkin fikr bildira olish, o‘z nuqtayi nazarlarini asoslab berish va samarali muloqot
qilish qobiliyatlariga ega bo‘ladilar. Shu bois dars jarayonini hayotiy voqeliklar bilan
bog‘lash o‘quvchilarning nutqiy va ijtimoiy kompetensiyasini rivojlantirishning
muhim shartlaridan biridir.
Xulosa sifatida aytadigan bo‘lsak, ona tili va adabiyot darslarida o‘quvchilarning
gapirish ko‘nikmasini rivojlantirish zamonaviy ta’lim jarayonining asosiy
yo‘nalishlaridan biridir. Bu darslar orqali nafaqat lingvistik bilimlar, balki mustaqil
fikrlash, muloqot qilish va o‘z fikrini aniq ifodalash qobiliyatlari ham shakllantiriladi.
Shunday ekan, ta’lim jarayonida innovatsion usullarni keng qo‘llash muhim ahamiyat
kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Abduqodirov A., Qosimov N. “Ona tili va adabiyot darslarida
innovatsion metodlar” – Toshkent, 2022.
2.
Xasanov S. “Til va nutq madaniyati” – Toshkent, 2020.
3.
Karimov I. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch” – Toshkent, 2008.
4.
Yusupova D. “Pedagogik texnologiyalar asoslari” – Toshkent, 2019.
5.
Qo‘yliyeva
Sh.
Ona
tili
ta’limida
o‘quvchilarning
nutqiy
kompetensiyalarini rivojlantirish muammolari. “Global ta’lim va milliy metodika
taraqqiyoti” konferensiya materiallari, Toshkent – 2023-yil, 338-345-betlar
6.
Respublika ta’lim markazi metodik qo‘llanmalari – 2021.
