International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 5 (51) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
169
BARQAROR RIVOJLANISHNING MILLIY MAQSADLARIGA
ERISHISHDA YASHIL BANDLIKNI ROLINI OSHIRISHNING ISTIQBOLLI
YO‘LLARI
Sotvoldiyev Nurmuhammad Ne’matjonovich
«GARANT BANK» AJ Farg‘ona shahar filiali boshqaruvchisi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada barqaror rivojlanishning milliy maqsadlariga
erishishda yashil bandlikning o‘rni va ahamiyati tahlil qilingan. Yashil iqtisodiyotga
o‘tish jarayonida ekologik toza, samarali va ijtimoiy jihatdan adolatli ish o‘rinlarini
yaratish muhim omil hisoblanadi. Maqolada O‘zbekistonda yashil bandlik
imkoniyatlari, mavjud muammolar va istiqbolli yechimlar xususida so‘z boradi.
Shuningdek, ta’lim, infratuzilma, moliyalashtirish va jamoatchilikni xabardor qilish
orqali yashil ish o‘rinlarini kengaytirishga qaratilgan amaliy takliflar ilgari surilgan.
Xalqaro tajribaga asoslangan holda milliy strategiyani yanada takomillashtirish
bo‘yicha tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar:
Barqaror rivojlanish, yashil bandlik, yashil iqtisodiyot, ekologik
ish o‘rinlari, qayta tiklanadigan energiya, ijtimoiy barqarorlik, mehnat bozori, ta’lim,
ekologik siyosat.
1. Kirish.
So‘nggi yillarda jahonda ekologik barqarorlik, iqlim o‘zgarishi,
energiya manbalarining tugallanishi va tabiiy resurslardan oqilona foydalanish
masalalari global muammolar sifatida kun tartibida turibdi. Bu esa mamlakatlarni
an’anaviy iqtisodiy modellardan voz kechib, barqaror rivojlanishga, ya’ni iqtisodiy
o‘sish, ijtimoiy adolat va atrof-muhitni muhofaza qilishni uyg‘unlashtirgan yangi
yo‘nalishga o‘tishga undamoqda. Shu nuqtai nazardan qaralganda, “yashil
iqtisodiyot”ga o‘tish va unda “yashil bandlik”ni keng rivojlantirish nafaqat iqtisodiy,
balki ijtimoiy va ekologik barqarorlikni ham ta’minlashga xizmat qiladi.
“Yashil bandlik” - bu faqatgina yangi ish o‘rinlari yaratish emas, balki atrof-
muhitga zarar yetkazmaydigan, resurslardan tejamli foydalanadigan, ekologik
mas’uliyatli ish faoliyat turlarini joriy etishni anglatadi. Bunday ish o‘rinlari orqali
aholining ekologik ongi yuksaladi, iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashda inson kapitali
faol ishtirok etadi, ayni paytda mehnat bozorida yangi ehtiyojlar va kasblar
shakllanadi.
O‘zbekiston ham “Yashil iqtisodiyot” konsepsiyasini qo‘llab-quvvatlab, qayta
tiklanadigan energiya manbalarini keng joriy etish, chiqindilarni qayta ishlash,
ekologik turizm va biologik resurslarni asrab-avaylash sohalarida qator islohotlarni
amalga oshirmoqda. Ammo yashil iqtisodiyotning real samarasini ko‘rish uchun
yashil bandlikka alohida e’tibor qaratish zarur. Bu, o‘z navbatida, yangi mutaxassislar
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 5 (51) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
170
tayyorlash, infratuzilmani moslashtirish, moliyaviy rag‘batlar yaratish va aholi
xabardorligini oshirish kabi muhim vazifalarni yuklatadi.
2. Mavzuga oid adabiyotlar tahlili.
Yashil bandlik masalasi xalqaro va milliy
darajada keng o‘rganilayotgan sohalardan biriga aylanib bormoqda. Ilmiy
adabiyotlarda bu tushuncha odatiy mehnat munosabatlaridan farq qilib, atrof-muhitni
muhofaza qilishga xizmat qiluvchi, ekotexnologiyalarga asoslangan ish o‘rinlari
sifatida izohlanadi. Ayniqsa, global iqlim o‘zgarishi sharoitida yashil iqtisodiyot va
yashil bandlikning o‘zaro bog‘liqligi haqidagi tadqiqotlar ortib bormoqda.
Jahon mehnat tashkiloti (ILO) tomonidan tayyorlangan “Greening with Jobs”
hisobotida [4] yashil bandlikning mehnat bozoriga ta’siri, yangi ish o‘rinlari va
kasblar transformatsiyasi, shuningdek, siyosatchi va ish beruvchilar uchun tavsiyalar
keltirib o‘tilgan. Unda ta’kidlanishicha, agar mamlakatlar yashil siyosatni izchil
amalga oshirsa, 2030 yilga qadar kamida 24 million yangi ish o‘rni yaratilishi
mumkin. Bu esa har bir mamlakat uchun katta imkoniyatdir.
IRENA (International Renewable Energy Agency)ning 2023 yilgi hisobotida [5]
qayta tiklanadigan energiya manbalari sohasida ish o‘rinlari soni 13,7 millionga
yetgani, bunda quyosh energetikasi yetakchi tarmoq ekani qayd etilgan.
Mutaxassislar ta’kidlashicha, yashil energetika - yashil bandlik rivojining asosiy
drayveri hisoblanadi. Ayniqsa, rivojlanayotgan davlatlar uchun mazkur yo‘nalishdagi
investitsiyalar aholining ish bilan bandligini oshirishda muhim o‘rin tutadi.
Milliy darajada esa O‘zbekistondagi bir qator olimlar va tadqiqotchilar
tomonidan yashil iqtisodiyot, barqaror rivojlanish va mehnat bozori masalalari
o‘rganilmoqda. Jumladan, iqtisod fanlari doktori B.Jo‘rayev o‘z tadqiqotlarida
“yashil transformatsiya”ning milliy mehnat bozoridagi ahamiyati va istiqbolli
imkoniyatlari haqida batafsil to‘xtalib o‘tadi. [3] Uning fikricha, yashil bandlik
nafaqat ekologik samaradorlik, balki ijtimoiy barqarorlik va yangi turdagi kasblarni
yaratishda ham muhim o‘rin tutadi.
Shuningdek, G.Toshmatova va Sh.Niyozov [6] kabi mualliflar o‘z tadqiqotlarida
yashil iqtisodiyotni amalga oshirishda kadrlar salohiyati, innovatsion bilimlar va
malaka oshirish tizimini takomillashtirish zarurligini ta’kidlaydilar. Ularning
maqolalarida ta’lim tizimi bilan mehnat bozori o‘rtasidagi hamkorlikning
kuchaytirilishi, yashil kasblarga talabning oshishi va zamonaviy o‘quv dasturlariga
ehtiyoj bo‘yicha fikrlar keltirilgan.
Huquqiy-meyoriy asoslarga to‘xtalar ekanmiz, O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining “Yashil iqtisodiyot”ga o‘tish bo‘yicha 2023-2030 yillarga
mo‘ljallangan strategiya to‘g‘risida” [1] hamda “Yashil energiya” sertifikatlari
tizimini joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risida” [2] qarorlari yashil bandlikka oid
yo‘nalishlarni davlat siyosati darajasida belgilab beradi. Ushbu hujjatlar asosida qator
hududlarda “yashil sektor”lar rivojlantirilmoqda, xususan, qayta tiklanadigan
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 5 (51) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
171
energiya, ekologik turizm, chiqindilarni qayta ishlash kabi sohalarda yangi ish
o‘rinlari tashkil etilyapti.
Shu bilan birga, Jahon banki va UNDP kabi xalqaro institutlar tomonidan
moliyalashtirilayotgan loyihalarda ham yashil bandlikning alohida maqomga ega
ekani ko‘rsatib o‘tilgan. UNDPning “Green Jobs for Youth” dasturi [7] doirasida
O‘zbekiston yoshlari uchun biomassa, agroekologiya va quyosh energiyasi sohalarida
o‘quv va ish o‘rinlari yaratish loyihalari amalga oshirilmoqda.
Umuman olganda, mavjud ilmiy-amaliy adabiyotlar tahlili shundan dalolat
beradiki, yashil bandlik - bu kelajak mehnat bozorining asosiy yo‘nalishlaridan biri
bo‘lib, uning rivojlanishi iqtisodiy o‘sish, ijtimoiy himoya va atrof-muhitni muhofaza
qilishni bir vaqtning o‘zida ta’minlaydi. Bu borada O‘zbekistondagi tadqiqotlar va
siyosiy dasturlar ham global tendensiyalar bilan uyg‘unlikda ekanini ko‘rish mumkin.
3. Materiallar va metodlar.
Mazkur tadqiqotda yashil bandlikni rivojlantirish
orqali barqaror rivojlanishning milliy maqsadlariga erishish istiqbollari o‘rganildi.
Tadqiqot jarayonida quyidagi asosiy manbalar va ma’lumotlardan foydalanildi:
Xalqaro tashkilotlar hisobotlari (ILO, IRENA, UNDP, OECD) - yashil ish
o‘rinlarining o‘sish tendensiyalari, xalqaro siyosatlar, vakil mamlakatlar tajribasi
tahlil qilindi.
O‘zbekiston Respublikasi hujjatlari - "Yashil iqtisodiyot to‘g‘risida"gi Qonun
(2023), O‘zbekistonning Barqaror rivojlanish milliy maqsadlari (2018-2030),
Prezident farmonlari va hukumat qarorlari asosiy normativ-huquqiy baza sifatida
o‘rganildi.
Ochiq statistik ma’lumotlar - O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi,
Jahon Banki va boshqa tashkilotlarning rasmiy portallaridagi ma’lumotlar qiyosiy
tahlil uchun asos bo‘ldi.
Tadqiqotda quyidagi usullardan fiydalanildi:
1.
Tahliliy usul - milliy va xalqaro manbalar tahlil qilinib, yashil bandlikning
ijtimoiy-iqtisodiy ta’siri o‘rganildi.
2.
Qiyosiy tahlil - O‘zbekiston va boshqa mamlakatlardagi yashil ish o‘rinlari
ko‘lami, siyosati va strategik yondashuvlar solishtirildi.
3.
Kontent tahlil - normativ-huquqiy hujjatlar, konsepsiyalar va milliy dasturlar
mazmuniy tahlil qilindi.
4.
Ekspert baholash - mahalliy mutaxassislarning fikrlari asosida yashil
bandlikni rivojlantirishdagi dolzarb muammolar va yechimlar saralandi.
5.
Tavsiyaviy yondashuv - mavjud holatdan kelib chiqib, istiqbolli yechim va
siyosiy tashabbuslar ishlab chiqildi.
4. Tahlil va natijalar.
Tadqiqot davomida olib borilgan tahlillar shuni
ko‘rsatdiki, yashil bandlik nafaqat atrof-muhitni muhofaza qilishga, balki iqtisodiy
o‘sish va ijtimoiy barqarorlikka ham xizmat qiladi. Xususan, Xalqaro mehnat
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 5 (51) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
172
tashkiloti (ILO) va IRENA hisobotlariga [3;4] asosan, 2023 yilga kelib dunyoda
yashil sohalarda 13,7 millionga yaqin ish o‘rinlari mavjud bo‘lib, bu raqam yil sayin
o‘sib bormoqda. Quyosh energetikasi, shamol qurilmalari ishlab chiqarish va
energiya samaradorligini oshirish kabi sohalar eng serdaromad va ishchi kuchini keng
jalb etuvchi tarmoqlardir.
O‘zbekiston misolida olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki:
Mamlakatda qayta tiklanadigan energiya manbalariga, xususan quyosh va
shamol energetikasiga investitsiyalar ortib bormoqda;
“Yashil iqtisodiyot to‘g‘risida”gi Qarorlar, “Yashil energiya” dasturlari va
xalqaro grantlar - bu sohada huquqiy va moliyaviy poydevor yaratib bermoqda;
Ammo soha bo‘yicha mutaxassis kadrlar yetishmasligi, infratuzilmaning to‘liq
shakllanmaganligi, jamoatchilik xabardorligi pastligi hali ham asosiy to‘siqlardan
hisoblanadi.
Yashil
bandlikni
rivojlantirishdagi
rivojlangan
mamlakatlar
tajribasi
O‘zbekiston uchun muhim namuna bo‘la oladi:
Germaniyada “Green Jobs” strategiyasi asosida har bir yangi energetik
loyihaga ijtimoiy hamkorlik va kasbiy qayta tayyorlash dasturlari hamroh qilinadi;
Janubiy Koreya yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayonida ekologik ta’limni
umumta’lim va kasbiy o‘quv dasturlariga joriy etib, yoshlar bandligini kuchaytirgan;
Braziliyada qayta tiklanadigan energiya manbalariga yo‘naltirilgan davlat
investitsiyalari orqali kam ta’minlangan aholi qatlami uchun maxsus kasbiy o‘quv
kurslari tashkil etilgan, bu esa ijtimoiy tenglikni ta’minlashga yordam bergan.
Mazkur sohada erishilgan ijobiy natijalar quyidagilarda o‘z ifodasini topmoqda:
2023 yilda Navoiy va Jizzax viloyatlarida quyosh elektrostansiyalari faoliyati
boshlandi va bu loyihalarda minglab ish o‘rinlari yaratildi.
Yashil bandlik yo‘nalishidagi kasblar: ekolog-injener, shamol turbinalari texnik
mutaxassislari, yashil qurilish muhandislari va hokazo kasblar shakllanmoqda.
Qishloq xo‘jaligida suvni tejovchi texnologiyalarni qo‘llash orqali ham ish
o‘rinlari, ham resurs tejamkorligiga erishilmoqda.
Quyosh va shamol loyihalarida minglab yangi ish o‘rinlari yaratildi.
Ekolog-injenerlar, shamol turbinalari texnikalari, yashil qurilish
mutaxassislari kabi yangi kasblar shakllanmoqda.
Qishloq xo‘jaligida suvni tejovchi texnologiyalarni keng joriy etish orqali ham
resurs tejamkorligi, ham bandlik ta’minlanmoqda.
Shu asosda xulosa qilish mumkinki, O‘zbekistonda yashil bandlikni kengaytirish
orqali 2030 yilgacha bo‘lgan barqaror rivojlanish milliy maqsadlariga erishish
imkoniyati sezilarli darajada ortadi. Buning uchun eng istiqbolli yo‘nalishlar
quyidagilardir:
kasb-hunar ta’limi tizimida “yashil kasblar”ni joriy etish;
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 5 (51) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
173
mahalliy ishlab chiqaruvchilarni rag‘batlantirish orqali yangi ish o‘rinlarini
yaratish;
aholi o‘rtasida ekologik madaniyatni oshirish va faol ishtirokini ta’minlash -
eng muhim vazifalardan bo‘lib qolmoqda.
5. Xulosa va takliflar.
Yuqoridagi tahlil va natijalarga tayangan holda shuni
alohida ta’kidlash lozimki, yashil bandlikni rivojlantirish - bu faqatgina atrof-muhitni
muhofaza qilish bilan cheklanib qolmaydi, balki mamlakatning barcha iqtisodiy va
ijtimoiy sohalarida barqaror rivojlanishni ta’minlashda hal qiluvchi o‘rin tutadi.
Ya’ni, yashil ish o‘rinlari yaratish orqali nafaqat ekologik muammolarga yechim
topiladi, balki aholi bandligi kengayadi, kambag‘allik darajasi pasayadi, innovatsion
faoliyatga rag‘bat kuchayadi va iqtisodiyot diversifikatsiyasi amalga oshadi.
Bugungi kunda barqaror rivojlanishga erishishda inson kapitali hal qiluvchi
resurs sifatida qaralmoqda. Yashil iqtisodiyotga muvaffaqiyatli o‘tish uchun bilimli,
malakaga ega, ekologik madaniyati yuksak kadrlar zarur. Bu degani, yosh avlodda
tabiatga munosabatni qayta shakllantirish, atrof-muhitga mas’uliyatli yondashuvni
tarbiyalash ta’limning eng ustuvor vazifasiga aylanishi lozim. Bu yo‘nalishdagi
muvaffaqiyat, avvalo, ta’lim tizimi, mehnat bozori va davlat siyosatining bir-biriga
integratsiyalashuviga bog‘liq. Masalan, agar ta’lim muassasalari “yashil” kasblar
bo‘yicha mutaxassislar tayyorlasa, mehnat bozorida ushbu mutaxassislar uchun talab
bo‘lmasa, bu tizim samara bermaydi. Shu bois, ishchi kuchini tayyorlash, qayta
tayyorlash va qayta malakadan o‘tkazish jarayonlari mehnat bozorining real
ehtiyojlariga moslashtirilishi kerak.
Bundan tashqari, davlat tomonidan institutsional, moliyaviy va siyosiy qo‘llab-
quvvatlash ham muhim ahamiyatga ega. YA’ni, yashil bandlikni rag‘batlantiruvchi
mexanizmlar (masalan, subsidiyalar, soliq imtiyozlari, “yashil” grantlar, davlat
buyurtmalari) amaliyotga joriy etilishi lozim. Bu esa fuqarolarni, tadbirkorlarni va
jamoat tashkilotlarini barqaror ish o‘rinlari yaratishga faolroq jalb qiladi.
O‘zbekistonda yashil bandlikni kengaytirish uchun quyidagi amaliy tavsiyalarni
taklif etamiz:
1.
Ta’lim va kadrlar tayyorlash tizimini yangilash:
o
Oliy ta’lim va kasb-hunar muassasalarida “yashil kasblar”ga ixtisoslashgan
yo‘nalishlarni tashkil etish;
o
Ekologik bilimlar va yashil texnologiyalar bo‘yicha o‘quv rejalarini
shakllantirish.
2.
Hukumat siyosatini muvofiqlashtirish va rag‘batlantirish mexanizmlari:
o
Yashil ish o‘rinlari yaratayotgan tadbirkorlar uchun soliq imtiyozlari,
subsidiyalar va davlat buyurtmalari berish;
o
Mahalliy hokimiyat organlarini yashil iqtisodiyot va bandlikka yo‘naltirilgan
loyihalarni amalga oshirishda faol jalb etish.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 5 (51) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
174
3.
Jamoatchilik va xususiy sektorni jalb etish:
o
Yashil tashabbuslar, loyihalar va startaplar uchun akselerator dasturlarini
yaratish;
o
Aholini keng qamrovli ekologik targ‘ibot ishlari orqali habardor qilish va
ularni faol ishtirok etuvchi tomon sifatida jalb etish.
4.
Xalqaro hamkorlikni mustahkamlash:
o
UNDP, ILO, IRENA kabi xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikda kadrlar
tayyorlash, texnik ko‘mak va investitsiya loyihalarini kengaytirish.
Yig‘ilgan ma’lumotlar va tahlillarga tayangan holda xulosa qilish mumkinki,
yashil bandlik nafaqat istiqbolli yo‘nalish, balki barqaror kelajak uchun muqarrar yo‘l
hisoblanadi. Ushbu sohada tizimli va maqsadli siyosat yuritilsa, O‘zbekiston barqaror
rivojlanishning milliy maqsadlariga nafaqat yetadi, balki mintaqa miqyosida yetakchi
pozitsiyani egallashi mumkin. Yashil bandlik bu kelajak iqtisodiyotining asosiy
baganalaridan biridir. U mamlakatning ekologik barqarorligi, ijtimoiy farovonligi va
iqtisodiy o‘sishi uchun mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Shu bois, uni
rivojlantirish umummilliy vazifa sifatida qaralishi va davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishlaridan biriga aylanishi shart.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori. “Yashil iqtisodiyot”ga
o‘tish bo‘yicha 2023-2030 yillarga mo‘ljallangan strategiya to‘g‘risida”, 04.10.2023
yil, PQ-4477-son
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, “Yashil energiya”
sertifikatlari tizimini joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risida. 12.05.2023 yil, PQ-156-
son
3.
Жўраев Б.
Яшил трансформациянинг миллий меҳнат бозорига
таъсири ва истиқболлари // Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар. – 2023. –
№4. – Б. 45–52.
4.
Xalqaro mehnat tashkiloti (ILO). Greening with jobs: World
employment and social outlook 2018. - Jeneva: International Labour Office, 2018. -
180 bet.
5.
Xalqaro qayta tiklanuvchi energiya agentligi (IRENA). Renewable
Energy and Jobs: Annual Review 2023. - Abu Dabi: IRENA, 2023. - 84 bet.
6.
Тошматова Г., Ниёзов Ш.
Яшил иқтисодиёт шароитида кадрлар
салоҳияти ва малака ошириш тизимини ривожлантириш. // Иқтисодий
тараққиёт муаммолари. - 2023. - №2. - Б. 45-49.
7.
United Nations Development Programme (UNDP).
Green Jobs for
Youth: Transforming education, skills, and jobs for youth in climate action. - New
York: UNDP, 2022. - 48 p. - [Elektron manba]. - Murojaat manzili:
https://www.undp.org/publications/green-jobs-youth - Murojaat sanasi: 2025.03.31.
