International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 5 (51) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
226
AVTOMOBILLARDAN ELEKTR SKUTERLARNI ZARYADLASH BLOK
PITANIYASINI YASASH TEXNOLOGIYASI
Polvonov Xolbek Nematovich
TATU Qarshi filiali Optik Aloqa Tizimlari va Tarmoq
Xavfsizligi kafedrasi katta o’qituvchisi
Ziyodullayev Temurbek Oybekovich
TATU Qarshi filiali Telekomunikatsiya Texnologiyalari yo’nalishii
3-bosqich talabasi
temurbekziyodullayev9@gmail.com
Annotatsiya
: Ushbu maqolada avtomobil akkumulyatoridan elektr skuterni
zaryadlash uchun maxsus blok pitaniya yaratish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi.
Avtomobillar odatda 12V yoki 24V DC kuchlanishiga ega bo‘lib, elektr skuterlar esa
36V, 48V yoki 60V kuchlanishda ishlaydi. Shuning uchun zaryadlash tizimini tashkil
etish uchun DC-DC konvertor yoki invertor ishlatilishi kerak. Maqolada turli xil DC-
DC konvertor turlari, ularning samaradorligi va xavfsizlik choralari tahlil qilinadi.
Shuningdek, avtomobil akkumulyatoridan elektr skuterni samarali zaryadlash uchun
kerak bo‘ladigan tok kuchi, quvvat hisob-kitoblari va issiqlik boshqaruvi haqida
ma’lumot beriladi. Ushbu tadqiqot avtomobillar va elektr transport vositalari uchun
alternativ energiya manbalaridan samarali foydalanish imkoniyatlarini o‘rganishga
qaratilgan.
Kalit so‘zlar
: avtomobil akkumulyatori, elektr skuter, DC-DC konvertor,
zaryadlash bloki, invertor, quvvat ta’minoti, induktor, tranzistor, diod va kondensator.
Avtomobil elektr tizimi va skuter zaryad parametrlari
Avtomobillar odatda 12V yoki 24V akkumulyator tizimiga ega. Elektr skuterlar
esa 36V, 48V yoki 60V (ba'zan 72V) bilan ishlaydi. Shuning uchun 12V yoki 24V ni
skuterning zaryadlovchi voltajiga aylantirish uchun DC-DC konvertor kerak bo'ladi.
DC-DC Konvertor yoki Invertor
Agar skuter 220V AC bilan zaryad oladigan bo‘lsa, unda avtomobil
akkumulyatoridan 12V DC → 220V AC invertor orqali oddiy zaryadlovchini
ishlatish mumkin. Agar skuter 48V DC bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri zaryad olsa, unda 12V
DC → 48V DC boost konvertor kerak bo‘ladi.
DC-DC Konvertor nima?
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 5 (51) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
227
DC-DC konvertor
– bu elektr qurilma bo‘lib,
doimiy tok (DC) kuchlanishini
boshqa darajadagi doimiy tok kuchlanishiga o‘zgartiradi
. U past kuchlanishni
yuqoriga oshirishi (boost) yoki yuqori kuchlanishni pasaytirishi (buck) mumkin.
DC-DC konvertor turlari
Pastga tushiruvchi konvertor
. Yuqori kuchlanishni past kuchlanishga tushiradi.
Masalan, 12V → 5V o‘zgartirish uchun ishlatiladi. Telefon zaryadlovchilari, Arduino
kabi qurilmalar uchun qo‘llanadi.
Oshiruvchi konvertor
. Past kuchlanishni yuqoriga
oshiradi. Masalan, 12V → 48V o‘zgartirish uchun ishlatiladi. Elektr skuter, LED
yoritgichlar va boshqa yuqori voltaj talab qiluvchi qurilmalar uchun mos.
Ikkilamchi
konvertor
. Kuchlanishni oshirish yoki tushirish xususiyatiga ega. Masalan, 10V kirish
5V yoki 15V chiqish berishi mumkin.
Izolyatsiyalangan DC-DC konvertor
. Kiritish
va chiqish orasida elektr aloqasi bo‘lmaydi, xavfsizlik talab qilinadigan joylarda
ishlatiladi. DC-DC konvertor
induktor, tranzistor, diod va kondensatorlar
yordamida elektr energiyasini o‘zgartiradi. U
tezkor impulsli signal (PWM - Pulse
Width Modulation)
orqali kuchlanishni boshqaradi.
Misol: Agar 12V dan 48V DC olish kerak bo‘lsa,
oshiruvchi konvertor
kerak
bo‘ladi. Agar 24V dan 12V qilish kerak bo‘lsa,
pastga tushiruvchi konvertor
ishlatiladi.
Agar avtomobil akkumulyatoridan elektr skuterni zaryadlamoqchi bo‘lsangiz,
12V → 48V yoki 12V → 60V
DC-DC boost konvertor kerak bo‘ladi.
Tok kuchi (Amper) va quvvat (Watt)
Skuterning zaryadlovchi qurilmasi odatda 2A-5A o‘rtasida bo‘ladi.
Masalan, 48V 2A zaryadlovchi 48V × 2A = 96W quvvat talab qiladi.
Agar 12V akkumulyatordan bunday quvvat olish kerak bo‘lsa:
ya'ni, avtomobil akkumulyatori kamida
8A tok bera olishi
kerak.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 5 (51) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
228
1-mavzu. Skuterlarni zaryadlash blok pitaniyasi sxemasi.
Ishonchlilik va xavfsizlik
Sigortalardan foydalanish
: Har qanday qisqa tutashuv yoki haddan tashqari
yuklamaning oldini olish uchun sigortalar qo‘shish kerak.
Sovutish
: Konvertor yoki invertor zo‘riqib qizib ketmasligi uchun yaxshi
sovutish tizimi (ventilyator yoki radiator) kerak.
Avtomobil
akkumulyatorini
ehtiyot
qilish
:
Doimiy
zaryadlash
akkumulyatorni tez o‘ldirishi mumkin, shuning uchun avtomobil ishlayotgan vaqtda
foydalanish tavsiya etiladi.
Ha, avtomobildan elektr skuterni zaryadlash uchun maxsus blok pitaniya yasash
mumkin. Eng oddiy usul –
invertor ishlatib, skuterning standart zaryadlovchini
ulash.
Ammo, agar samaraliroq va ixcham tizim kerak bo‘lsa,
DC-DC oshiruvchi
konvertor
dan foydalansa bo‘ladi.
Elektr skuterlar – zamonaviy va ekologik toza transport vositalari bo‘lib, ular
akkumulyator orqali harakatlanadi. Ularning asosiy xususiyatlari quvvati, kuchlanishi,
yurish masofasi va tezligiga bog‘liq. Skuterlarning quvvati odatda 250W dan 2000W
gacha bo‘lib, past quvvatli modellar shahar ichida qisqa masofalar uchun, kuchliroq
motorli skuterlar esa uzoq safarlar va notekis yo‘llar uchun mos keladi.
Akkumulyatorning kuchlanishi skuterning umumiy samaradorligiga ta’sir qiladi.
Oddiy modellar 24V yoki 36V bilan ishlasa, kattaroq va tezroq skuterlar 48V, 60V
yoki 72V kuchlanishga ega bo‘ladi. Qancha voltaj yuqori bo‘lsa, motor shuncha
kuchli bo‘ladi va skuter tezroq harakatlanadi. Skuterlarning yurish masofasi esa
batareyaning sig‘imiga bog‘liq bo‘lib, u 10 km dan 80 km gacha bo‘lishi mumkin.
Zaryadlash tizimi ham muhim ahamiyatga ega. Ko‘pchilik skuterlar 2A yoki 5A
oqimga ega zaryadlovchi orqali quvvatlanadi. To‘g‘ri zaryadlovchi tanlash muhim,
aks holda batareya tez eskirishi yoki zarar ko‘rishi mumkin. Shu sababli, elektr
skuterni avtomobil akkumulyatoridan zaryadlash uchun maxsus moslashtirilgan blok
pitaniya yoki DC-DC konvertor talab qilinadi.
Tezlikka kelsak, skuterlar odatda 25-60 km/soat oralig‘ida harakatlanadi. Biroq,
ba’zi kuchli modellar 80 km/soatgacha yetishi mumkin. Tezlik motor quvvati, yo‘l
sharoiti va haydovchining vazniga bog‘liq. Shuningdek, xavfsizlik jihatlari ham
e’tiborga olinishi kerak, chunki yuqori tezlikda yurish maxsus himoya vositalarini
talab qiladi. Umuman olganda, elektr skuterlar qulay va tejamkor transport turi bo‘lib,
ularning parametrlari foydalanish maqsadiga qarab tanlanishi lozim. Kuchliroq model
uzoq masofalarga va yuqori tezlikka ega bo‘lsa-da, u ko‘proq energiya sarflaydi va
katta batareya talab qiladi. Shu sababli, foydalanish ehtiyojlarini inobatga olib, eng
optimal variantni tanlash muhim.
Elektr skuterlar uchun turli xil zaryadlash qurilmalari mavjud bo‘lib, ular
akkumulyatorning kuchlanishi, zaryadlash toki va foydalanish sharoitiga qarab
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 5 (51) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
229
farqlanadi. Asosiy turlari quyidagilardan iborat: Standart zaryadlovchilar – bu skuter
bilan birga keladigan odatiy zaryad qurilmalari bo‘lib, odatda 2A yoki 3A oqim bilan
ishlaydi. Ular 220V tarmoq kuchlanishini skuterning batareyasiga mos kuchlanishga
aylantiradi. Masalan, 48V skuter uchun odatda 54.6V zaryadlovchi ishlatiladi. Tezkor
zaryadlovchilar – bu turdagi qurilmalar yuqori amperaj bilan ishlaydi (5A, 8A yoki
undan yuqori) va zaryadlash vaqtini qisqartiradi. Biroq, tezkor zaryadlash batareyaga
qo‘shimcha yuk tushirishi va uning umrini qisqartirishi mumkin. Smart (aqlli)
zaryadlovchilar – bu zamonaviy zaryad qurilmalari batareyaning holatini kuzatib
borib, ortiqcha zaryadlashning oldini oladi. Ular odatda har xil rejimlarga ega bo‘lib,
sekin yoki tez zaryadlashni tanlash imkonini beradi. Ba’zilari hatto Bluetooth orqali
boshqarilishi mumkin. Portativ quyosh batareyali zaryadlovchilar – bu ekologik va
mobil variant bo‘lib, uzoq safarlar yoki elektr tarmog‘iga ulanib bo‘lmaydigan
joylarda foydali bo‘lishi mumkin. Quyosh panellari orqali quvvat olib, uni skuter
batareyasiga yuboradi. Lekin bu usul odatda sekinroq ishlaydi. Avtomobil uchun
invertor yordamida zaryadlash – agar elektr tarmog‘iga ulanish imkoni bo‘lmasa,
avtomobilning 12V akkumulyatoridan foydalanish mumkin. Buning uchun 12V DC
→ 220V AC invertor orqali skuterning oddiy zaryadlovchisini ishlatish yoki maxsus
DC-DC konvertor yordamida to‘g‘ridan-to‘g‘ri kerakli voltajga aylantirish mumkin.
Zaryadlovchi tanlashda eng muhim jihat – u skuter batareyasiga mos kelishi
kerak. Noto‘g‘ri zaryad qurilmasi batareyani shikastlashi yoki yomonlashishiga olib
kelishi mumkin. Shuningdek, harorat nazorati va ortiqcha zaryadlashdan
himoyalangan qurilmalar tavsiya etiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Z. Li, Y. Yang, & X. Zhang,
"Electric Scooters: Design, Power
Management, and Performance"
, Springer, 2020.
2. M. Rashid,
"Power Electronics: Circuits, Devices and Applications"
,
Pearson, 2017.
3. IEEE Power Electronics Society,
"Automotive Power Systems: DC-DC
Converters and Inverters",
2022.
4. A.T. Sodiqov, "Elektromobillar va ularning energetik tizimlari", Toshkent:
Fan va texnologiya, 2021.
5. R. Karimov, "Zamonaviy elektr transport vositalari", Toshkent: Texnika
universiteti nashriyoti, 2020.
6. O. Jo‘rayev, "Avtomobil elektr jihozlari", Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Universiteti, 2018.
7. U. Nurmatov,
"Elektr zaryadlash qurilmalari va ularning samaradorligi",
Toshkent: Energetika, 2021.
