International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 6 (52) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
12
ЎЗБЕКИСТОН ЭЛЕКТРОЭНЕРГЕТИКАСИНИ БАРҚАРОР
РИВОЖЛАНТИРИШДА ЭНЕРГИЯ САМАРАДОРЛИГИНИ
ОШИРИШ УСТУВОР ЙЎНАЛИШ СИФАТИДА
AS A PRIORITY AREA FOR IMPROVING ENERGY EFFICIENCY IN THE
SUSTAINABLE DEVELOPMENT OF THE ELECTRIC POWER INDUSTRY
OF UZBEKISTAN
Tursunov Alisher Muhamadnazarovich
Toshkent davlat texnika universiteti professori
Anatation:
The article analyzes the issues of improving energy efficiency in the
electric power industry of Uzbekistan and ways to solve them. Taking into account
the growing demand for electricity, increasing environmental problems and the need
to modernize infrastructure, special attention is paid to the importance of energy
efficiency in the sustainable development of the country's energy industry. The
current state of energy efficiency in the industry has been analyzed, problems such as
high energy losses in the industry, dependence on traditional energy sources and a
low share of renewable energy sources have been identified, and a number of
practical proposals and solutions have been put forward to eliminate these problems.
In particular, proposals were made to update the energy infrastructure, introduce
modern and energy-saving technologies, and expand the use of renewable energy
sources. At the same time, the article also highlights the importance of developing
public-private partnerships, creating an attractive environment for investors,
introducing smart industries and energy-saving technologies.
Key words:
electric power industry, energy efficiency, investments, renewable
energy
sources,
sustainable
development,
energy
security,
infrastructure
modernization, economic analysis, tariff policy.
I.KIRISh
Energiya samaradorligi elektr energiyasi sanoatining barqaror rivojlanishida,
ayniqsa energiya narxlarining oshishi, iqlim oʻzgarishi va issiqxona gazlari
chiqindilarini kamaytirish boʻyicha koʻrilayotgan global choralar sharoitida muhim
rol oʻynaydi. Bu energiya ishlab chiqarish va iste'mol xarajatlarini hamda ekologik
yukni kamaytirishga yordam beradi, yanada barqaror va raqobatbardosh energetika
modellariga oʻtishni tezlashtiradi.
Bunda tarmoqda energiya samaradorligini oshirish va mamlakat yalpi ichki
mahsulotining energiya sigʻimliligini kamaytirish oʻrtasidagi bogʻliqlik koʻrilayotgan
masalaning muhim jihatidir. Energiya samaradorligini oshirish — ishlab chiqarilgan
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 6 (52) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
13
mahsulot birligiga toʻgʻri keladigan energiya sarfini kamaytirishga xizmat qiladi. Bu,
oʻz navbatida, iqtisodiyotning energiya sigʻimliligini pasaytiradi, ishlab chiqarish
tannarxini esa kamaytiradi hamda ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga olib
keladi. Shu tariqa, mamlakatning xalqaro maydondagi raqobatbardoshligi sezilarli
darajada ortadi.
Oʻzbekiston sanoatida energiya samaradorligini oshirish orqali yalpi ichki
mahsulot hajmini 27 foizgacha qoʻshimcha ravishda oshirish imkoniyati mavjud.
Elektr energiyasining tannarxini pasaytirish esa yana bir muhim masala hisoblanadi.
Bu boradagi asosiy omil — muqobil energiya manbalarini kengaytirishdir. Shuni
inobatga olgan holda, 2030 yilga qadar umumiy elektr energiyasi ishlab chiqarishda
“yashil” energiyaning ulushini 50 foizdan oshirish rejalashtirilgan [1].
Oʻzbekiston uchun energiya samaradorligini oshirish nafaqat elektr energiyasi
tannarxini optimallashtirish, balki energiya xavfsizligini ta'minlash, iqtisodiy
koʻrsatkichlarni yaxshilash va milliy iqtisodiyot barqarorligini oshirishda ham muhim
ahamiyatga ega. Elektr energiyasiga boʻlgan talab ortib borayotgan va iqtisodiy
oʻsishning yuqori sur’atlari sharoitida energiya samaradorligini oshirish muammosini
hal etish energetika sanoatini barqaror rivojlantirishning asosiy vazifasiga
aylanmoqda.
II.TADQIQOT METODOLOGIYASI
Mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi — Oʻzbekiston elektroenergetika sanoatida
energiya samaradorligining joriy holatini tahlil qilish hamda tarmoqning barqaror va
ekologik xavfsiz rivojlanishini ta'minlashga qaratilgan energiya samaradorligini
oshirish boʻyicha amaliy tavsiyalarni ishlab chiqishdan iboratdir. Ushbu tadqiqot
O‘zbekiston elektroenergetika sanoatida energiya samaradorligiga ta’sir etuvchi
omillarni har tomonlama va chuqur tahlil qilish, shuningdek, ularning mamlakat
yagona energetika tizimi doirasidagi o‘zaro aloqalarini o‘rganishga yo‘naltirilgan
tizimli yondashuvga asoslanadi. Bunday yondashuv energiya samaradorligini texnik,
iqtisodiy va tashkiliy jihatlarni qamrab oluvchi murakkab muammo sifatida ko‘rib
chiqishga imkon yaratadi hamda ishlab chiqarish va taqsimotning barcha
bosqichlarida energiyadan foydalanish samaradorligiga ta’sir ko‘rsatuvchi o‘zaro
bog‘liqliklarni aniqlash imkonini beradi.
Tadqiqotda energiya samaradorligini oshirish masalasi iqtisodiy tahlilning
zamonaviy usullari asosida o‘rganildi. Xususan, statistik usul yordamida energiya
samaradorligining joriy holati miqdoriy ko‘rsatkichlar asosida baholandi. Bu orqali
mavjud muammolar aniqlanib, ularni bartaraf etish uchun tavsiyalar ishlab chiqildi.
Qiyosiy tahlil usuli yordamida turli yillar, hududlar yoki davlatlar kesimidagi
energiya samaradorligiga oid miqdoriy ko‘rsatkichlar taqqoslandi. Bu esa tarmoqdagi
mavjud muammolar ko‘lami, ichki imkoniyatlar, amalga oshirilgan islohotlar
samaradorligi hamda istiqboldagi rivojlanish yo‘nalishlarini mavjud tajriba nuqtai
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 6 (52) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
14
nazaridan aniqlash imkoniyatini yaratdi. Omilli tahlil usuli orqali energiya
samaradorligiga ta’sir etuvchi asosiy omillar aniqlanib, ularning ta’sir darajasi
baholandi. Ushbu tahliliy yondashuv yechimlar qabul qilishda asosiy vosita sifatida
xizmat qiladi.
Tadqiqotning empirik asosi sifatida O‘zbekiston Respublikasining ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanishiga oid milliy va xalqaro manbalardan to‘plangan ma’lumotlar
xizmat qiladi. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi hisobotlari,
tegishli davlat organlarining rasmiy ma’lumotlari, Hukumat portalida e’lon qilingan
ochiq ma’lumotlar tadqiqotda asosiy axborot manbalari sifatida foydalanilgan. Ushbu
tadqiqot metodologiyasi orqali O‘zbekiston elektroenergetika sanoatida energiya
samaradorligi bilan bog‘liq muammolarni chuqur tahlil qilish va ularning yechimlari
bo‘yicha aniq takliflar ishlab chiqish maqsad qilingan.
III. MUHOKAMA
Iqtisodiy ma'noda energiya samaradorligi nisbiy ko‘rsatkich bo‘lib, turli
ko‘rsatkichlarni, jumladan xarajatlar va erishilgan natijalarni (ta’sirni) taqqoslash
imkonini beradi. O‘zbekiston Respublikasining 2024-yil 9-noyabrda qabul qilingan
“Energiyani tejash, undan oqilona foydalanish va energiya samaradorligini oshirish
to‘g‘risida”gi Qonunida energiya samaradorligi — yoqilg‘i-energetika resurslaridan
foydalanish natijasida olingan samaraning unga sarflangan yoqilg‘i-energetika
resurslari xarajatlariga nisbatini aks ettiruvchi ko‘rsatkich sifatida tariflangan [2].
Elektroenergetikada energiya samaradorligi — energiyani ishlab chiqarish,
uzatish, taqsimlash va iste'mol qilishning barcha bosqichlarida yo‘qotishlarni
kamaytirishga qaratilgan chora-tadbirlar va texnologiyalar majmuasidir. Uning asosiy
xususiyatlari — energiya tejash bo‘yicha katta salohiyatning mavjudligi, jihozlarning
texnik holatiga yuqori darajada bog‘liqlik, elektr ta’minotining ishonchliligiga ta’siri
va atrof-muhitga chiqariladigan zararli moddalarni kamaytirishdir. Energiya
samaradorligiga erishish uchun tizimli yondashuv va davlat tomonidan qo‘llab-
quvvatlash talab etiladi, chunki u texnologiya, iqtisodiyot va ekologiya sohalarini
qamrab oladi.
Energiya samaradorligini oshirish — elektroenergetika va iqtisodiyotning
barqaror rivojlanishida muhim omillardan biri hisoblanadi.
O‘zbekistonda energiya samaradorligini oshirish mamlakatning energiya
xavfsizligini ta’minlash, ekologik yukni kamaytirish va barqaror iqtisodiy
rivojlanishni
qo‘llab-quvvatlash imkonini beradi. Energiya samaradorligi
O‘zbekistonning umumiy iqtisodiy va energetik barqarorligiga xizmat qiluvchi asosiy
ko‘rsatkich hisoblanadi. U xalqaro darajada — jumladan BMT, Xalqaro energetika
agentligi (IEA) va jahonning yetakchi barqarorlik indekslarida baholanadi.
Elektr energetika tizimini barqaror rivojlantirish — iqtisodiy, ekologik va
ijtimoiy jihatlarni hisobga olgan holda resurslardan oqilona foydalanish, tabiatga
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 6 (52) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
15
ta’sirni minimallashtirish va energiyaning barqaror mavjudligini ta’minlashni nazarda
tutadi. Elektr energetikasi barqarorligining asosiy tarkibiy qismlari iqtisodiy,
ekologik, ijtimoiy va texnologik barqarorlikdir.
Energiya samaradorligi va ushbu komponentlarning har biri o‘rtasidagi
bog‘liqlikni yanada aniqroq tavsiflash mumkin:
a) energiya ishlab chiqarish va iste'mol qilish xarajatlarini kamaytiradi;
b) uglerod izi va boshqa ifloslantiruvchi moddalarni kamaytirishga yordam
beradi;
v) hayot sifatini va energiya mavjudligini yaxshilashga hissa qo‘shadi;
g) yangi texnologiyalarning rivojlanishiga bevosita ta’sir qiladi.
Binobarin, elektroenergetikada energiya samaradorligi — bu shunchaki texnik
ko‘rsatkich emas, balki texnologiya, iqtisodiyot, ekologiya va siyosatni qamrab
oluvchi strategik yo‘nalishdir.
2017–2023-yillarda O‘zbekiston elektroenergetika tarmog‘ining rivojlanish
dinamikasi tahlili mamlakat energetika infratuzilmasini modernizatsiya qilish va
kengaytirish, shuningdek, energetika sohasida katta islohotlarni amalga oshirishda
sezilarli yutuqlarga erishilganini ko‘rsatadi. Natijada, 2023-yilda elektr energiyasi
ishlab chiqarish hajmi 78,0 mlrd kVt/soatni tashkil etib, 2016-yilga nisbatan 32,2
foizga o‘sdi (2016-yilda bu ko‘rsatkich 59,0 mlrd kVt/soat bo‘lgan). 2023-yilda
iste’molchilarga 20,4 mlrd kVt/soat elektr energiyasi yetkazib berildi, bu 2016-yilga
nisbatan 44,6 foizga ko‘pdir.
2017–2022-yillarda elektroenergetika sanoatini rivojlantirishga 10,2 milliard
AQSH dollari miqdorida sarmoya kiritildi. Bu esa energetika infratuzilmasini
takomillashtirish va modernizatsiya qilishga sezilarli hissa bo‘ldi. So‘nggi yillarda
qayta tiklanuvchi energiya loyihalari faol rivojlanmoqda. Xususan, 2021 va 2022-
yillarda quyosh elektr stansiyalari foydalanishga topshirildi. 2017-yildan boshlab
shamol energetikasini rivojlantirish bo‘yicha ham ishlar boshlangan bo‘lib, bu
kelajakda “yashil” energiya ulushini kengaytirishga turtki beradi. Xususiy sektor
uchun katta imkoniyatlar yaratilgan bo‘lib, umumiy quvvati 11,2 gigavatt bo‘lgan
yangi quvvatlar ishga tushirildi. Natijada, xususiy sektorning ishlab chiqarishdagi
ulushi 24 foizga, “yashil” energiya ulushi esa 16 foizga yetdi. Energetika
infratuzilmasini modernizatsiya qilish jarayonida 46 ming kilometrdan ortiq elektr
uzatish liniyalari va 14 ming transformator stansiyasi yangilanmoqda [3].
O‘zbekistonda elektr energiyasiga bo‘lgan talab muttasil oshib bormoqda. 2019-
yildan beri elektr energiyasiga bo‘lgan talab taklifdan 3 foizga ortib bormoqda. Shu
bilan birga, elektr energiyasi ishlab chiqarish yalpi ichki mahsulotning o‘sishiga
nisbatan (o‘rtacha 5–6 foiz) pastroq, ya’ni o‘rtacha 2,5–2,7 foizga o‘smoqda.
Mamlakatning energiya ishlab chiqarish quvvati elektr energiyasiga bo‘lgan o‘sib
borayotgan talabni to‘liq qondira olmayapti. Elektr taqchilligi qo‘shni davlatlar
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 6 (52) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
16
importi hisobidan qoplanmoqda: Turkmanistondan 64 %, Tojikistondan 20,3 %,
Qozog‘istondan 11,3 % va Qirg‘izistondan 4,4 % [4].
Shunday qilib, 2017–2023-yillarda O‘zbekiston elektroenergetika sanoatini
rivojlantirishda
ma’lum darajada muvaffaqiyatlarga erishdi. Bu yutuqlar
infratuzilmani modernizatsiya qilish, yangi quvvatlarni barpo etish va qayta
tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirishga investitsiyalarni jalb qilish bilan
bog‘liq. Innovatsion texnologiyalarni joriy etish va ob’ektlarning ishlash
samaradorligini oshirish muhim qadam bo‘ldi. Bundan tashqari, yanada barqaror va
ekologik toza energiya tizimini yaratish ishlari boshlandi, bu esa tabiatga ta’sirni
kamaytirishga xizmat qiladi.
Biroq
modernizatsiya
qilinganiga
qaramay,
O‘zbekiston
energiya
samaradorligini oshirishga to‘siq bo‘layotgan bir qator muammolarga duch
kelmoqda. So‘nggi o‘n yilliklarda yalpi ichki mahsulotning energiya sig‘imi
pasayganiga qaramay, mamlakat iqtisodiyoti hanuzgacha dunyodagi eng ko‘p
energiya talab qiluvchi iqtisodiyotlardan biri bo‘lib qolmoqda. Mutaxassislar
ma’lumotlariga
ko‘ra,
iqtisodiyotning
energiya
sig‘imi
rivojlangan
mamlakatlarnikidan 2–2,5 baravar yuqori [5], bu esa bu boradagi sa’y-harakatlarni
yanada kuchaytirish zarurligini ko‘rsatadi.
Energiya samaradorligi pastligining asosiy sabablaridan biri — eskirgan
infratuzilma va uskunalardir. Ko‘pgina elektr stansiyalarida 1950–70-yillarda ishga
tushirilgan eski, samarasiz turbinalar va qozonlardan foydalaniladi. Bu esa yuqori
yoqilg‘i sarfiga va karbonat angidrid chiqindilarining oshishiga olib keladi.
O‘zbekiston energetika obyektlarining 70 foizdan ortig‘i, jumladan issiqlik elektr
stansiyalari va transformator podstansiyalarining eskirish darajasi sezilarli darajada.
Zamonaviy elektr stansiyalari 40–45 foizga yaqin samaradorlikka erishmoqda,
biroq O‘zbekistondagi eski stansiyalarda bu ko‘rsatkich sezilarli darajada past
bo‘lishi mumkin — atigi 35–40 foiz. Bu esa bir xil miqdorda energiya ishlab
chiqarish uchun qo‘shimcha resurslar va yoqilg‘idan foydalanishni talab qiladi. Bu
holat ko‘mir va tabiiy gazga bo‘lgan talabning oshishiga, shuningdek, karbonat
angidrid chiqindilarining ko‘payishiga olib keladi. Bu nafaqat obyektlarning
samaradorligini pasaytiradi, balki energiya ta’minotining ishonchliligiga ham tahdid
soladi.
Bundan tashqari, ekspert hisob-kitoblariga ko‘ra, tarmoqlarda elektr
yo‘qotishlari ishlab chiqarilgan energiyaning umumiy hajmining 15–20 % gacha
bo‘lishi mumkin. Taqqoslash uchun: rivojlangan mamlakatlarda bu ko‘rsatkich
odatda 7–10 foizdan oshmaydi. Bu esa energiya samaradorligini oshirish uchun
infratuzilmani modernizatsiya qilish zarurligini ko‘rsatadi.
O‘zbekistonda energiya samaradorligini oshirishdagi asosiy muammolardan biri
— an’anaviy energiya manbalariga qaramlikni kamaytirishdir. 2023-yilda birlamchi
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 6 (52) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
17
energiya iste’moli 2,10 ekzoulni tashkil etdi, shundan tabiiy gaz 80 %, neft 10,3 %,
ko‘mir 6,5 % va gidroenergetika 3,2 % [6]. Bu ma’lumotlar O‘zbekiston energetika
balansida tabiiy gaz va ko‘mirning muhim o‘rin tutishini ko‘rsatadi.
2022-yilda mamlakatimizda elektr energiyasining qariyb 80–85 foizi tabiiy
gazdan foydalangan holda issiqlik elektr stansiyalarida ishlab chiqarildi.
O‘zbekistonda elektr energiyasi ishlab chiqarishda ko‘mirning ulushi 10 foizga yaqin.
2019-yildan boshlab elektr energiyasiga bo‘lgan talab demografik bosim va
urbanizatsiya tufayli har yili 3 foizga ortmoqda. Biroq bu holat an’anaviy energiya
manbalariga qo‘shimcha bosim o‘tkazadi va atmosferani ifloslantiradi.
Atrof-muhit sharoitlarining yomonlashuvi va iqlim o‘zgarishi sharoitida
energiya resurslarini barqaror boshqarish ustuvor vazifaga aylanmoqda. Quyosh,
shamol va gidroenergetika kabi qayta tiklanadigan energiya manbalariga o‘tish —
qazilma boyliklarga qaramlikni kamaytirishga va tabiatga salbiy ta’sirni pasaytirishga
xizmat qiladi.
Bundan tashqari, qayta tiklanuvchi manbalardan foydalanish elektr energiyasi
tannarxini ham pasaytiradi: issiqlik elektr stansiyalarida bir kilovatt-soat 5–6 sent,
quyosh va shamol elektr stansiyalarida esa 3 sentni tashkil etadi [7]. Bu
O‘zbekistonda “yashil” energiya istiqbollarini tasdiqlaydi.
IV. NATIJALAR
Bugungi kunda elektroenergetika tarmogʻida koʻpchilik uskunalarning jismoniy
va ma'naviy eskirganligi muammosini bartaraf etish uchun quyidagi ishlarni amalga
oshirish maqsadga muvofiq:
1.
Yoqilgʻi-energetika resurslarini tejash va energiya ishlab chiqarishning
atrof-muhitga ta'sirini kamaytirish imkonini beruvchi zamonaviy innovatsion
texnologiyalar va uskunalarni tarmoqqa joriy etish.
2.
Elektr stansiyalarini aniq iqtisodiy sharoitlarda oʻrnatilgan quvvatlarni
saqlab qolishga yoʻnaltirilgan holda, texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlarini yaxshilash
maqsadida ularni texnik qayta jihozlash, rekonstruksiya qilish va modernizatsiya
qilish boʻyicha ishlarni amalga oshirish.
Innovatsiyalar asosida ishlab chiqarish salohiyatini oshirish, raqobatbardosh
mahsulot ishlab chiqarishning zamonaviy texnika, texnologiya va usullarini joriy
etishga qaratilgan modernizatsiya energetika korxonasining moliyaviy xarajatlarini
kamaytiradi, ishlab chiqarish hajmini oshiradi va pirovardida ishlab chiqarish
samaradorligini oshiradi.
Oʻz navbatida, zamonaviy standartlarga javob beradigan infratuzilmani
yangilash katta sarmoya va strategik rejalashtirishni talab qiladigan qimmat ishdir.
Xususan, energetika sektori 25-30 milliard dollar sarmoya talab qiladi. Bunga
kompaniyalarni sarmoya uchun jozibador qilish orqali potensial investorlarni
qiziqtirish natijasida xususiy investitsiyalarni jalb qilish orqali erishish mumkin.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 6 (52) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
18
Energiya kompaniyalarining investitsion jozibadorligini oshirish uchun korxona
aktivlarini restrukturizatsiya qilish boʻyicha kompleks chora-tadbirlarni amalga
oshirish, ya'ni uning samaradorligini oshirish va barqaror rivojlanishni ta'minlash
maqsadida kompaniya tuzilmasini oʻzgartirishga qaratilgan chora-tadbirlar majmuini
amalga oshirish zarur.
Bunday holda, birinchi navbatda, chora-tadbirlar kompaniyaning mulkining
barcha tarkibiy qismlarini (doimiy aktivlar, aylanma mablagʻlar, pul mablagʻlari va
moliyaviy investitsiyalar) qamrab olishi kerak. Ikkinchidan, barcha texnik-iqtisodiy
koʻrsatkichlarni, mavjud aktivlarning aylanish darajasini, kapitalning real
rentabelligini, moliyaviy barqarorlik darajasini va aktivlarning likvidligini batafsil
tahlil qilish zarur.
Energiya tejamkor texnologiyalarga sarmoya kiritish, tejamkorlik choralarini
ilgari surish va energiyaga boʻlgan talabga javob berish dasturlarini ragʻbatlantirish
umumiy energiya sarfini kamaytirishi, tarmoqdagi kuchlanishni engillashtirishi va
iste'molchilar uchun xarajatlarni kamaytirishi mumkin. Energiyani saqlash
texnologiyalaridagi yutuqlar elektroenergetika sanoatini oʻzgartirish uchun ulkan
salohiyatga ega. Energiyani saqlash samaradorligi va mavjudligini oshirish boʻyicha
ilmiy tadqiqot va loyiha-konstruktorlik ishlanmalar ushbu maqsadlarni amalga
oshirish uchun juda muhimdir.
Amaldagi aksiyadorlik jamiyatlarini boshqarishga innovatsiyalarni joriy etish
orqali uning bozorda uzoq muddatli hukmronligini ta'minlash elektr energetikasini
rivojlantirish
imkoniyatlaridan
biridir.
Keyingi
davrda
rivojlanish
uchun
korxonalarga resurslardan maksimal darajada foydalangan holda oʻz maqsadlariga
erishish imkonini beradigan tarmoqni strategik boshqarishga oʻtish zarur. Shu bilan
birga, energiya samaradorligini oshirish va talabni boshqarish strategiyasini amalga
oshirish elektroenergetika sanoatini barqaror rivojlantirishning asosiy tarkibiy
qismlari hisoblanadi.
Energiyani tejash darajasini oshirish va raqobatbardosh elektr energiyasi
bozorini yaratish orqali elektr energiyasini ishlab chiqarish tannarxini pasaytirish
tarmoq oldida turgan dolzarb vazifalardan biri boʻlib qolmoqda. Bu yoʻnalishdagi
imkoniyatlardan biri — yangi model, ya’ni davlat-xususiy sheriklik asosidagi
generatsiya loyihalarini yanada izchil amalga oshirishdir. Davlat-xususiy
hamkorlikning oʻziga xos jihati shuki, xususiy hamkor obyektni boshqarishga
majbur. Bunday holatda, hamkorlikni kelajakda muammolar yuzaga kelmasligi uchun
qurilish va boshqaruv jarayonlarini aniq rejalashtirish orqali tashkil qilish lozim.
Ishlab chiqarish va iste'mol qilishning vaqt boʻyicha uzluksiz jarayoni elektr
energiyasi bozorining oʻziga xos xususiyatidir. Bu holat energiya yetkazib
beruvchilar bilan tuzilgan shartnomalarga kiritilmagan xaridorlar uchun energiya
tarmogʻiga kirishda vertikal cheklovlarga olib kelishi mumkin. Bu muammo, ayniqsa,
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 6 (52) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
19
elektr energiyasini ulgurji yetkazib beruvchining ishlab chiqarish quvvati joriy
ehtiyojlarni qondirish uchun yetarli boʻlmaganda juda muhimdir. Bunday holda,
elektr energiyasi sotuvchisi qoldiq talab boʻyicha narxni kamsitish imkoniyatiga ega
boʻlgan vaziyat yuzaga keladi. Bundan tashqari, xorij tajribasini hisobga olgan holda
raqobatbardosh bozor tizimiga oʻtish bosqichlarini belgilash, bozor qoidalarini
oʻrganish va yaxlit konsepsiya ishlab chiqish zarur. Transformatsiya jarayonining
asosiy maqsadi — stansiyalar modernizatsiyasini amalga oshirish, energiya
samaradorligini oshirish, xizmatlar sifatini yaxshilash va ishlab chiqarilayotgan elektr
hamda issiqlik energiyasining raqobatbardosh narxlarini ta'minlashdan iborat.
Korxonalarni qayta tashkillashtirish xorijiy tajribaga asoslanib amalga oshirilishi
kerak. Shu bilan birga, raqamli texnologiyalarni joriy etish koʻlamini kengaytirish
muhim ahamiyatga ega. Raqamlashtirish va avtomatlashtirish tarmoqning
barqarorligini va oʻzgaruvchan sharoitlarga moslashuvchanlik qobiliyatini oshiradi.
Shuni alohida ta'kidlash kerakki, resursga asoslangan rivojlanishdan resurs-
innovatsion rivojlanishga oʻtish elektr energetikasini yanada rivojlantirish va uning
energiya samaradorligini oshirishda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Bu vazifani bajarish
uchun quyidagilarni amalga oshirish kerak:
1.
Boshqaruvga an'anaviy boshqaruv usullaridan tubdan farq qiluvchi yangi
tamoyillar asosida innovatsiyalarni joriy etish.
2.
Innovatsiyalar keng koʻlamli usul va jarayonlarni oʻz ichiga olishi hamda
tizimli boʻlishini ta'minlash.
3.
Vaqt oʻtishi bilan takomillashtirishga olib keladigan va uzluksiz
jarayonning bir qismiga aylanadigan innovatsiyalarni amalga oshirish uchun zarur
shart-sharoitlarni yaratish.
Energetikada innovatsion texnologiyalarning asosiy yoʻnalishlaridan biri —
qayta tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanish hisoblanadi. Quyosh va
shamol energiyasi soʻnggi yillarda xarajatlarini sezilarli darajada kamaytirdi, bu
ularni an'anaviy energiya manbalari bilan iqtisodiy jihatdan raqobatbardosh qildi.
Fotovoltaik panellar, shamol turbinalari va gidroelektrostansiyalardagi texnologik
yutuqlar ularning samaradorligini oshirdi, elektr energiyasi tannarxini pasaytirdi va
uglerodsiz energiya tizimlariga oʻtishni tezlashtirdi.
Innovatsion texnologiyalar faqat ishlab chiqarish jihatlari bilan cheklanib
qolmaydi. Intellektual tarmoqlar (yoki “aqlli tarmoqlar”) energetika tizimlarining
barqarorligi va samaradorligi uchun ham katta ahamiyatga ega. Bugungi “aqlli”
tarmoqlar energiya sarfini real vaqt rejimida boshqarish va nazorat qilish uchun
axborot texnologiyalari va buyumlar interneti (IoT) qurilmalarini birlashtiradi. Bu
tarmoqlarning samaradorligini sezilarli darajada oshirish, energiya yoʻqotishlarini va
infratuzilmaga tushadigan yukni kamaytirish imkonini beradi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 6 (52) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
20
Bunday tarmoqlarning asosiy afzalligi — ularning energiyaga boʻlgan talab va
taklifdagi oʻzgarishlarga moslasha olish va oʻzgaruvchan boʻlishi mumkin boʻlgan
turli xil energiya manbalarini, jumladan qayta tiklanadigan energiya manbalarini
birlashtirish qobiliyatidir. “Aqlli” tarmoq boshqaruv tizimlari energiya oqimlarini
avtomatik tartibga solish, tarmoq ishonchliligini ta'minlash va tashqi ta'sirlarga
chidamliligini oshirish uchun algoritmlar va real vaqt ma'lumotlaridan foydalanadi.
Yashil energiyaga o‘tish, erishilgan texnologik taraqqiyotga qaramay, kompleks
yondashuvni talab qiladigan ko‘plab muammolar bilan birga keladi. Eng
muhimlaridan biri — quyosh va shamol kabi qayta tiklanadigan energiya manbalarini
mavjud energiya tizimlariga integratsiyalash muammosidir. Bu manbalar tabiatan
uzluksiz emas, ya’ni ularning energiya ishlab chiqarishi ob-havo sharoitlariga bog‘liq
bo‘lib, barqaror va ishonchli energiya ta’minotini ta’minlashni qiyinlashtiradi. Ushbu
muammoni hal qilish uchun energiya ishlab chiqarishdagi vaqtinchalik uzilishlarni
bartaraf eta oladigan, qayta tiklanadigan manbalar faolligi past bo‘lgan davrda elektr
energiyasi bilan uzluksiz ta’minlanishini ta’minlaydigan akkumulyator va
gidroelektrostansiyalar kabi energiya saqlash tizimlarini ishlab chiqish zarur.
Yana bir muhim yo‘nalish — yuklanishning eng yuqori cho‘qqisida mavjud
energiyadan samaraliroq foydalanish va ishlab chiqarish tebranishlari vaqtidagi
yo‘qotishlarni minimallashtirish uchun talabni boshqarish texnologiyalarini ishlab
chiqishdir.
Bundan tashqari, elektr transport vositalari va issiqlik nasoslariga o‘tish bilan
bog‘liq bo‘lgan transport va issiqlik tarmoqlarini keng elektrlashtirish infratuzilmaga
qo‘shimcha talablar qo‘yadi. Bu nafaqat elektr tarmog‘ini yangilashni, balki ortib
borayotgan energiya sarfini qoplash uchun quvvatlash stansiyalari va qo‘shimcha
quvvatlar uchun yangi yechimlarni ishlab chiqishni talab qiladi.
Yashil energiyani rivojlantirishni rag‘batlantirishga qaratilgan aniq va barqaror
qonunchilik innovatsiyalar muhim to‘siqlarsiz rivojlanishi mumkin bo‘lgan
sharoitlarni yaratish uchun zarur.
Yashil iqtisodiyotga o‘tish bilan bog‘liq qiyinchiliklarga qaramay, energetika
sektorining istiqbollari ijobiyligicha qolmoqda. 2030-yilga borib jami ishlab
chiqarishdagi “yashil” energiya ulushini 50 foizdan ortiq darajaga yetkazish
rejalashtirilgan. Jumladan, umumiy quvvati 164 megavatt bo‘lgan 3 mingta mikro
GES, shuningdek, 750 megavatt quvvatga ega kichik quyosh va shamol stansiyalarini
ishga tushirish rejalashtirilgan.
Qayta tiklanadigan energiya manbalariga investitsiyalarning ortib borishi,
shuningdek, saqlash va aqlli tarmoq texnologiyalarini rivojlantirish yanada barqaror
va samarali energiya tizimlarini yaratish uchun yangi ufqlarni ochmoqda.
Xususan, energiyani tejash sohasidagi yutuqlar uzluksiz va barqaror energiya
ta’minotini ta’minlashi mumkin, va zamonaviy aqlli tarmoqlar energiya
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 6 (52) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
21
infratuzilmasining moslashuvchanligini sezilarli darajada oshirishi mumkin.
Zamonaviy texnologiyalar, shuningdek, operatsion xarajatlarni kamaytirish, energiya
iste’molini monitoring qilish va boshqarishni yaxshilash imkonini beradi, bu esa
energiya resurslaridan yanada oqilona foydalanishga yordam beradi.
Bundan tashqari, xalqaro investitsiyalarni jalb etish, texnologik bilimlar
almashinuvi sohasida hamkorlikni kengaytirish muhim jihatdir. Qo‘shma tadqiqot
loyihalari va ilg‘or tajriba almashish bo‘yicha xalqaro platformalar barqaror
energetika infratuzilmasiga o‘tishni jadallashtirishning asosiy omiliga aylanmoqda.
V.
XULOSA
Elektr energetikasi sektori transformatsiyaning muhim bosqichida turibdi —
bugungi sharoitda u ko‘plab muammo va imkoniyatlar bilan yuzma-yuz kelmoqda.
O‘zbekistonda elektr energetikasida energiya samaradorligining past darajada
ekanligi mavjud muammolarni bartaraf etish uchun kompleks yondashuvni talab
qiladi. Eskirgan infratuzilmani modernizatsiya qilish, resurslardan foydalanishni
optimallashtirish va kogeneratsiya, “aqlli” tarmoqlar hamda qayta tiklanadigan
energiya manbalari kabi zamonaviy texnologiyalarni joriy etish — samaradorlikni
oshirish va yo‘qotishlarni kamaytirishga qaratilgan zarur qadamlardir.
E’tibor faqat texnik jihatlarga emas, balki energetika sohasining uzoq muddatli
barqarorligini ta’minlash uchun davlat tomonidan tartibga solish tizimini isloh
qilishga ham qaratilishi lozim. Qayta tiklanadigan energiya manbalariga
investitsiyalar kiritish va raqamli texnologiyalarni rivojlantirish nafaqat ekologik
barqarorlikni yaxshilashga, balki an’anaviy uglevodorod resurslariga bog‘liqlikni
kamaytirishga, mamlakat energetika tizimini ko‘proq diversifikatsiya qilingan va
xavfsiz qilishga yordam beradi.
Ushbu chora-tadbirlarni muvaffaqiyatli amalga oshirishning muhim sharti —
yangi texnologiyalar bilan ishlashga tayyor bo‘lgan kadrlarni tayyorlash va qulay
normativ-huquqiy bazani shakllantirish hisoblanadi.
Shunday qilib, infratuzilmani modernizatsiya qilish va tozarok hamda yuqori
samaradorlikka ega energiya manbalariga o‘tish masalalarini hal etish orqali,
O‘zbekiston energetik xavfsizlikni ta’minlash, ekologik holatni yaxshilash va
barqaror iqtisodiyotni shakllantirishga erishishi mumkin.
Oʻzbekiston energetika tarmogʻida energiya samaradorligining pastligi energiya
infratuzilmasi
va
uskunalarining
eskirganligi,
resurslardan
foydalanish
samaradorligining pastligi, tarmoqdagi yoʻqotishlarning yuqoriligi kabi bir qator
muammolar bilan bogʻliq. Energetika sohasidagi muhim muammolardan biri –
an'anaviy energiya manbalariga bogʻliqlik va qayta tiklanadigan energiya
manbalarining ulushining pastligi boʻlib, bu holat ekologik barqarorlikni cheklaydi.
Shuningdek, davlat tomonidan tartibga solish samaradorligining etarli emasligi va
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 6 (52) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
22
boshqaruv tizimining dolzarb vazifalarga mos kelmasligi ham mavjud muammolarni
yanada kuchaytirmoqda.
Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun energetika infratuzilmasini
modernizasiya qilish zarur. Elektr stansiyalari, transformator podstansiyalari va elektr
uzatish liniyalari kabi eskirgan ob'ektlarni yangilash muhim. Eski uskunalarni yuqori
samarali turbinalar va qozonlar kabi zamonaviy texnologiyalar bilan almashtirish
energiya samaradorligini oshirish va chiqindilarni kamaytirish imkonini beradi.
Kogenerasiyani joriy etish (elektr va issiqlik energiyasini bir vaqtning oʻzida ishlab
chiqarish) resurslardan oqilona foydalanishni ta'minlaydi va umumiy samaradorlikni
oshiradi.
Energiya taqsimlash tizimini modernizasiya qilish uchun elektr uzatish
liniyalaridagi yoʻqotishlarni kamaytirish va yangi materiallar, texnologiyalar joriy
etish zarur. Shuningdek, raqamli texnologiyalar va smart-tarmoqlardan foydalanish
samaradorlikni oshiradi. Aqlli tarmoqlar energiya oqimlarini real vaqt rejimida
nazorat qilish, energiya taqsimotini optimallashtirish va qayta tiklanadigan
manbalarni integrasiya qilish imkonini beradi. Bu yoʻqotishlarni kamaytirib, tarmoq
ishonchliligini oshiradi.
Qayta tiklanadigan energiya manbalarini rivojlantirish uchun Oʻzbekiston
quyosh, shamol va gidroenergetika sohalariga sarmoya kiritish orqali an'anaviy
uglevodorod manbalariga qaramlikni kamaytirish mumkin. Soliq imtiyozlari,
subsidiyalar,
yashil
obligasiyalar
kabi
moliyaviy
mexanizmlar
xususiy
investisiyalarni ragʻbatlantirishda muhim ahamiyatga ega. Ushbu mexanizmlar
investorlarning moliyaviy yukini kamaytirib, loyihalarning amalga oshirilishini
tezlashtiradi.
Tabiiy gaz va koʻmirdan samarali foydalanishni ta'minlash uchun yuqori
samarali gaz turbinalarini joriy etish va chiqindilarni kamaytirish mumkin. Koʻmirda
ishlaydigan stansiyalarni modernizasiya qilishda esa kogenerasiya va gazlashtirish
kabi toza texnologiyalardan foydalanish maqsadga muvofiq. Energetika tarmogʻidagi
yoʻqotishlarni minimallashtirish va resurslardan samarali foydalanish uchun
energiyani boshqarish tizimlarini va toza texnologiyalarni rivojlantirish talab etiladi.
Qayta tiklanadigan energiya manbalari va energiya samaradorligi sohasida aniq
standartlar yaratish, soliq imtiyozlari va grantlar berish orqali xususiy investisiyalarni
qoʻllab-quvvatlash, shuningdek, nazorat tizimini takomillashtirish lozim. Smart-
tarmoqlar joriy etilishi, infratuzilmani raqamlashtirish va kadrlar malakasini oshirish
esa barqaror rivojlanishni ta'minlaydi.
Innovasion
texnologiyalarning
elektr
energiyasi
sohasidagi
asosiy
yoʻnalishlaridan biri qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanishdir. Soңgi
yillarda quyosh va shamol energiyasi oʻz xarajatlarini sezilarli darajada kamaytirdi,
bu esa ularni an'anaviy energiya manbalariga nisbatan iqtisodiy jihatdan raqobatdosh
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 6 (52) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
23
qiladi. Masalan, hozirda issiqlik elektr stansiyalarida bir kilovatt-soatning oʻrtacha
qiymati 5-6 sentni tashkil etadi, shu bilan birga quyosh va shamol stansiyalarida u 3
sentdan oshmaydi. Xorijiy mutaxassislar ham Oʻzbekistonda "yashil" energetika
rivojlanishi uchun katta imkoniyatlar mavjudligini qayd etmoqda. Fotogalvanik
panellar, shamol turbinalari va gidroenergetika oʻstunliklari sohasidagi texnologik
yangiliklar ularning samaradorligini oshirishga, elektr energiyasining oʻz narxini
kamaytirishga va uglerodga muhtaҷ emas energetika tizimlariga oʻtishni
tezlashtirishga yordam berdi.
Shuningdek, "yashil" energetikaning muhim tarkibiy qismi energiyani saqlash
texnologiyalari hisoblanadi. Qayta tiklanuvchi energiya manbalaridagi asosiy
muammolardan biri ularning uzilishliligiga bogʻliq: quyosh energiyasi faqat kunduzgi
vaqtda mavjud, shamol esa nestabil boʻlishi mumkin. Bu cheklovlarni engish uchun
batareyalar, gidroakkumulyatorlar stansiyalari va energiyani saqlashning yangi
usullari, masalan, vodorod, faol rivojlanmoqda. Energiyani saqlash texnologiyalari
orqali yuqori ishlab chiqarish davrida orttirilgan energiyani saqlab, past ishlab
chiqarish davrida foydalanish mumkin, bu esa energiya ta'minotini barqaror va
ishonchli qilishga yordam beradi.
Innovasion texnologiyalar faqat ishlab chiqarish sohasi bilan cheklanib
qolmaydi. Elektr tarmoqlarining barqarorligi va samaradorligi uchun "aqlli"
tarmoqlar (abonentlar yoki "aqlli" tarmoqlar) ham muhim ahamiyatga ega.
Zamonaviy "aqlli" tarmoqlar ma'lumot texnologiyalari va Internetdagi ob'ektlarning
(IoT) qurilmalarini elektr energiyasini haqiqiy vaqtda boshqarish va monitoring qilish
uchun integrasiya qiladi. Bu tarmoqlarning ishlash samaradorligini sezilarli darajada
oshirishga, energiya yoʻqotishlarini kamaytirishga va infratuzilmani yuklashni
kamaytirishga imkon beradi.
Bu kabi tarmoqlarning asosiy afzalligi shuki, ular energiya taklif va talabining
oʻzgarishlariga moslashish, shuningdek, qayta tiklanuvchi energiya manbalarini
integrasiya qilish qobiliyatiga ega. "Aqlli" tarmoqlarni boshqarish tizimlari
algoritmlar va haqiqiy vaqtdagi ma'lumotlardan foydalanib, energiya oqimlarini
avtomatik tarzda tartibga soladi, tarmoqning ishonchliligini ta'minlaydi va uni tashqi
ta'sirlardan barqaror qilishga yordam beradi.
Mavjud energetika tizimlarini modernizasiya qilish katta sarmoya va uzoq
muddatli rejalashtirishni talab qiladi, chunki yangi texnologiyalarni joriy etish,
masalan, yuqori voltli uzatish liniyalari, jarayonlarni avtomatizasiya qilish va
transformator va tarqatish stansiyalarini yangilash, tarmoqlarning mas'uliyati va
ishonchliligini oshirish uchun muhimdir. "Aqlli" texnologiyalarni joriy qilish,
shuningdek, tarmoqqa koʻplab mahalliy va tarqatilgan energiya manbalarini
integrasiya qilish imkonini beradi, masalan, uy tomlaridagi quyosh panellari va
kichik shamol energiyasi stansiyalari.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 6 (52) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
24
"Yashil" energetikaga oʻtish, eng yangi texnologik yutuqlarga qaramay, koʻplab
muammolarni keltirib chiqarishi mumkin, ular esa kompleks yondashuvni talab
qiladi. Bunday muammolardan biri qayta tiklanuvchi energiya manbalari, masalan,
quyosh va shamol energiyasini mavjud energetika tizimlariga integrasiya qilish
muammosidir. Bu manbalar uzilishlilikka ega boʻlib, ularning energiya ishlab
chiqarishi havo sharoitlariga bogʻliq boʻladi, bu esa energiya ta'minotini barqaror va
ishonchli qilishda qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Bu muammolarni hal qilish
uchun energiyani saqlash tizimlarini rivojlantirish zarur, masalan, akkumulyatorlar va
gidroakkumulyator stansiyalari, ular energiya ishlab chiqarishdagi vaqtinchalik
toʻxtashlarni kompensasiya qilish va qayta tiklanuvchi manbalar faoliyati past
boʻlgan paytlarda uzluksiz energiya ta'minotini ta'minlash imkonini beradi.
Shuningdek, energiya talabini boshqarish texnologiyalarini rivojlantirish muhim
yoʻnalishdir, bu energiya manbalari maksimal foydalanish uchun energiya talabini
keskin kesilishlariga moslashtirishga yordam beradi.
Shuningdek, transport va isitish sektorlarini keng elektroenergiyalashtirish,
elektromobillar va issiqlik nasoslariga oʻtish bilan bogʻliq boʻlib, infratuzilmadan
qoʻshimcha talablar paydo boʻladi. Bu nafaqat elektr tarmoqlarini yangilashni, balki
zaryadlash stansiyalari uchun yangi echimlar ishlab chiqishni ham talab qiladi,
shuningdek, energiya iste'molining ortgan talabi uchun qoʻshimcha quvvatlar talab
etiladi.
"Yashil" energetika rivojini ragʻbatlantirishga qaratilgan aniq va barqaror
qonunchilik innovasiyalar rivojlanishini katta toʻsqinliklarsiz ta'minlash uchun zarur.
Qiyinchiliklarga qaramay, "yashil" iqtisodiyotga oʻtishning energetika sektori
uchun istiqbollari koʻp. 2030 yilga qadar umumiy generasiyada "yashil" energiya
ulushi 50 foizdan oshishi rejalashtirilgan. Jumladan, 3 mingta mikro GESning
umumiy quvvati 164 megavatt, shuningdek, 750 megavattlik kichik quyosh va
shamol stansiyalarini ishga tushirish rejalashtirilgan. Qayta tiklanuvchi energiya
manbalarini rivojlantirishga sarmoya kiritish va energiyani saqlash hamda "aqlli"
tarmoqlar texnologiyalarini rivojlantirish yangi istiqbollar ochmoqda, bu esa samarali
va barqaror energetika tizimlarini yaratish uchun imkoniyat yaratadi.
Ayniqsa, energiyani saqlash sohasidagi yutuqlar uzluksiz va barqaror energiya
ta'minotini ta'minlash imkonini beradi, zamonaviy "aqlli" tarmoqlar esa energetika
infratuzilmasining ham javobgarligiga sezilarli darajada ta'sir koʻrsatadi. Zamonaviy
texnologiyalar, shuningdek, ekspluatasiya xarajatlarini kamaytirishga, monitoring va
energiya iste'molini boshqarishga yordam beradi, bu esa energetika resurslarini
yanada samarali foydalanishga koʻmaklashadi.
Shuningdek, xalqaro sarmoyalarni jalb qilish va texnologik bilimlar bilan
almashish sohasida hamkorlikni kengaytirish muhim jihatdir. Birgalikda olib
boriladigan tadqiqot loyihalari va xalqaro platformalarda almashish asosiy oʻrin
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 6 (52) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
25
tutadi, bu esa barqaror energetika infratuzilmasiga oʻtishni tezlashtirish uchun kalij
boʻladi.
Adabiyotlar:
1. Uzluksiz elektr: Oʻzbekiston elektr energetika sohasini qanday
rivojlantirmoqchi?
https://sputniknews.uz/20250129/elektr-ozbekiston-energetika-
rivoj-47739634.html
2. O‘zbekiston Respublikasining “Energiyani tejash, undan oqilona foydalanish
va energiya samaradorligini oshirish to‘g‘risida”gi Qonuni (09.11.2024).
3.
Elektron
resurs:
https://www.uzdaily.uz/ru/razvitie-elektroenergetiki-v-
uzbekistane-v-2017-2022-gg
4. Elektron resurs: https://strategy.uz/index.php?news=1644&lang=ru
5. Elektron resurs: https://minenergy.uz/ru/news/view/1476
6.
Elektron
resurs:
https://aenert.com/ru/strany/azija/ehnergetika-
uzbekistana/?utm_source=chatgpt.com
7. Elektron resurs: https://president.uz/ru/lists/view/7842
8. Allaev K.R. Zamonaviy energetika va uning rivojlanish istiqbollari - T.: "Fan
va texnologiya nashiryot - matbaa uyi", 2021.P. 521
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi “2022-2026-
yillarda Yangi O‘zbekistonni rivojlantirish strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-60-son
Farmoni.
