International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 6 (52) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
168
DUNYO XALQLARI MADANIYATINING UMUMIYLIGI VA FARQLARI
Jo’rayeva Maftuna Sirojiddin qizi
Miyliyeva Mohinur Muysin qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instutining filologiya fakulteti, xorijiy til va adabiyoti
yo’nalishi 2-24 guruh talabasi
Annotasiya:
Ushbu maqolada dunyo xalqlari madaniyatining bir-biriga
o’xshash jihatlari va ularning bir-biridan farqlanishi haqida mulohaza yuritilgan.
Shuningdek ba'zi xalqlarda o’xshash madaniyat turlari bilan bir qatorda, bir biridan
keskin farq qilib turadigan jihatlari ham yo’q emas. Dunyo xalqlari madaniyati
asosan ularning urfodatlari, qadriyatlari, marosimlari bilan bir umumiylikka ega
bo’lsa, til uslublari, shevalari, diniy e'tiqodlari, ta'lim tizimi, axloqiy qadriyatlari bilan
farqlanishi mumkin.
Kalit so’zlar:
Madaniyat, axloqiy qadriyatlar, diniy e'tiqod, san'at va ijod,
bayramlar, ta'lim, Mehmondo’stlik, mehnat, bilim, hunarmandchilik, urf-odat, diniy
omillar, til uslublari, marosimlar, adolat va halollik, diniy bayramlar, insoniyat tarixi,
axloqiy madaniyat, tarbiya.
Абстрактный:
В данной статье рассматриваются сходства и различия
культур народов мира. Также у некоторых народов наряду со схожими типами
культуры существуют и резко отличающиеся друг от друга аспекты. Хотя
культура народов мира имеет что-то общее с их традициями, ценностями и
ритуалами, ее можно отличить по языковым стилям, диалектам, религиозным
верованиям, системе образования и моральным ценностям.
Ключевые слова:
Культура, моральные ценности, религиозная, искусство
и творчество, праздники, образование, гостеприимство, труд, знания, ремесла,
обычаи, религиозные факторы, языковые стили, ритуалы, справедливость и
честность, религиозные праздники, история человечества, нравственная
культура, образование.
Abstract:
This article discusses the similarities and differences between the
cultures of the peoples of the world. Also, some peoples, along with similar types of
culture, also have aspects that are sharply different from each other. The cultures of
the peoples of the world mainly have something in common with their customs,
values, and rituals, but they can differ in language styles, dialects, religious beliefs,
educational systems, and moral values.
Key words:
Culture, moral values, religious beliefs, art and creativity, holidays,
education, hospitality, work, knowledge, crafts, traditions, religious factors, language
styles, rituals, justice and honesty, religious holidays, human history, moral culture,
upbringing.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 6 (52) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
169
Madaniyat
— jamiyat, inson ijodiy kuch va qobiliyatlari tarixiy taraqqiyotining
muayyan darajasi. Kishilar hayoti va faoliyatining turli ko’rinishlarida, shuningdek,
ular yaratadigan moddiy va ma’naviy boyliklarda ifodalanadi. „ Madaniyat“
tushunchasi muayyan tarixiy davr (antik madaniyat), konkret jamiyat, elat va millat
(o’zbek madaniyati), shuningdek, inson faoliyati yoki turmushining o’ziga xos
sohalari (mas, mehnat madaniyati, badiiy madaniyat, turmush madaniyati) ni izoxlash
uchun qo’llanadi. Tor ma’noda „madaniyat“ atamasi kishilarning faqat ma’ naviy
hayoti sohasiga nisbatan ishlatiladi.
“Madaniyat” arabcha madina (shahar) so’zidan kelib chiqqan. Arablar kishilar
hayotini ikki turga:birini badaviy yoki sahroiy turmush; ikkinchisini madaniy
turmush deb ataganlar. Badaviylik — ko’chmanchi holda dashtu sahrolarda yashovch
i xalqlarga, madaniylik — shaharda o’troq holda yashab, o’ziga xos turmush tarziga
ega bo’lgan xalqlarga nisbatan ishlatilgan.
Dunyo xalqlari madaniyatining umumiyligi insoniyat tarixiy taraqqiyotining
ajralmas qismi hisoblanadi. Har bir xalqning madaniyati o‘ziga xos bo‘lsa-da,
ularning barchasini birlashtiruvchi umumiy jihatlar mavjud. Bu jihatlar asosan inson
tabiatiga, ehtiyojlariga, ijtimoiy hayot tarziga va qadimiy qadriyatlarga tayanadi. Har
bir xalq tarix davomida o‘z hayot tajribasiga asoslanib madaniyatini shakllantirgan,
lekin bu tajribalar ko‘p hollarda bir-biriga o‘xshash bo‘lgan. Chunki insonlar qanday
jamiyatda yashamasin, ularning asosiy maqsadi – farovonlik, tinchlik, oila totuvligi
va ruhiy osoyishtalikni ta’minlash bo‘lgan. Shu bois, xalqdan xalqqa farq qilsa-da,
madaniyatlarning yuragi – ma’naviyat, axloq, e’tiqod, san’at, til va urf-odatlarda
umumiylik kuzatiladi.
Misol uchun, deyarli barcha xalqlarda oila muqaddas hisoblanadi. Kattalarga
hurmat, bolalarga mehr, o‘zaro hurmat va e’tibor madaniyatning asosiy unsurlari
sifatida namoyon bo‘ladi. Mehmondo‘stlik ham insoniyatga xos qadriyat bo‘lib, turli
xalqlarda u turlicha ifodalanadi, ammo mazmunan bir xil – mehmonni izzat qilish,
unga
yaxshi
muomala
qilish
orqali
jamiyatdagi
ijobiy
munosabatlarni
mustahkamlashdir. San’at va musiqaga bo‘lgan muhabbat ham dunyo xalqlarini
birlashtiradi. Har bir millat o‘ziga xos kuy-qo‘shiqlarga, raqslarga ega, lekin
bularning barchasi inson tuyg‘ularini ifodalash, go‘zallikka intilish va ruhiy tasalli
berish vositasidir.
Axloqiy me’yorlar, ya’ni halollik, adolat, mehr-oqibat, sabr-toqat kabi fazilatlar
deyarli barcha madaniyatlarda qadrlanadi. Har bir xalq bu qadriyatlarni yosh avlodga
o‘rgatishni muhim deb hisoblaydi. Shuningdek, til madaniy merosni avloddan
avlodga yetkazuvchi eng muhim vositadir. Har bir xalq o‘z tiliga g‘urur bilan
qaraydi, lekin til orqali boshqa xalqlar bilan ham aloqa qiladi, tajriba almashadi. Bu
esa madaniy umumiylikni yanada mustahkamlaydi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 6 (52) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
170
Din ham madaniyatning ajralmas qismi sifatida ko‘pchilik xalqlar hayotida
muhim o‘rin tutadi. Har xil dinlar mavjud bo‘lsa-da, ularning asosiy g‘oyalari –
yaxshilik qilish, yomonlikdan qaytarish, sabr-toqatli bo‘lish, tinchlikni saqlash kabi
fazilatlarni targ‘ib qiladi. Demak, diniy e’tiqodlar ham madaniy umumiylikka xizmat
qiladi.
Umuman olganda, dunyo xalqlari madaniyatining umumiyligi insoniyatning
yagona ildizga ega ekanligini anglatadi. Bu umumiylik xalqlarni bir-biriga
yaqinlashtiradi, hamkorlik va tinchlik sari yetaklaydi. Har bir xalq o‘z madaniyatini
asrab-avaylab, boshqalarning madaniyatiga ham hurmat bilan qarasa, dunyoda
madaniy uyg‘unlik, o‘zaro tushunish va bag‘rikenglik hukm suradi. Shu jihatdan
madaniyatlar orasidagi umumiyliklar global taraqqiyot uchun muhim zamin yaratadi.
Madaniyatlar o‘rtasidagi tushunish va hurmatni mustahkamlash esa global
tinchlik va taraqqiyot uchun zarur shartlardan biridir.
Diniy an’ana tarixning butunlay boshqacha talqinini taklif qildi. O’rta asrlarda
ilohiy taqdir asosiy tarixiy kuch sifatida e’tirof etiladi. Bu ham dunyo xalqlari
madaniyatining umumiyligi va farqlari bilan bevosita bog’liqdir.
Dunyo xalqlari madaniyatining umumiyligi va farqlari haqida gap borarkan, G.
Spenser (1820- 1903) jamiyatga individlar birlashmasi sifatida yondashadi. Uning
fikricha, mazkur individlarning rivojlanishidagi farqlar jamiyat evolyutsiyasining
dastlabki shartlari hisoblanadi. Jumladan, ibtidoiy qabilalar rivojlanishda oqsaganini
Spenser ularning qobiliyatlari rivojlanish darajasining pastligi bilan tushuntiradi. Eng
moslashuvchan jamiyatning yashash uchun kurashini ijtimoiy taraqqiyotning asosiy
qonuni deb hisoblaydi. U iqlim, tabiiy sharoitning ijtimoiy jarayonlarga ta’sirini
o’rgangan. Spenser yaratgan ta?limotni keyinchalik sotsiologiyadagi geografik
oqimlarning vakillarini rivojlantirgan.
Dunyo xalqlari madaniyatining farqlari insoniyatning tarixiy, geografik, diniy,
ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy sharoitlaridagi xilma-xillikdan kelib chiqadi. Har bir
xalq o‘zining tarixiy tajribasi, yashash muhiti va qadimiy urf-odatlariga tayanib,
o‘ziga xos madaniyatni shakllantirgan. Ana shu omillar tufayli dunyoda juda rang-
barang madaniyatlar mavjud bo‘lib, ularning har biri o‘ziga xosligi bilan ajralib
turadi. Bu farqlilik insoniyat taraqqiyotiga boylik, tafakkur xilma-xilligi va ijodiy
salohiyat baxsh etadi.
Madaniyatdagi farqlar, avvalo, diniy e’tiqodlarda yaqqol ko‘zga tashlanadi.
Masalan, Islom dini ta’siridagi jamiyatlarda kiyinish madaniyati, ovqatlanish odoblari
va ijtimoiy munosabatlar boshqa din vakillariniki bilan sezilarli darajada farq qiladi.
Masihiylik, buddizm, hinduizm yoki boshqa e’tiqodlarga asoslangan xalqlarda ham
hayot tarzi, bayramlar, marosimlar, axloqiy me’yorlar va ma’naviy qadriyatlar o‘ziga
xos ko‘rinish olgan. Shu bois, bir madaniyatda muqaddas yoki joiz hisoblangan narsa
boshqa madaniyatda mutlaqo qabul qilinmasligi mumkin.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 6 (52) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
171
Bundan tashqari, geografik joylashuv ham madaniyat farqlariga katta ta’sir
ko‘rsatadi. Qorli va sovuq mintaqalarda yashovchi xalqlarning kiyinish uslubi,
ovqatlanish tartibi, uy-joy qurilishi va turmush tarzi iliq iqlimdagi xalqlarnikidan
tubdan farq qiladi. Ochiq osmon ostida yashash, tabiat bilan uyg‘unlikda hayot
kechirish ayrim xalqlarda asosiy qadriyat bo‘lsa, boshqalarida texnologik taraqqiyot,
shahar madaniyati va zamonaviylik muhim ahamiyat kasb etadi.
Ijtimoiy tuzilma va an’analar ham madaniyat farqlarini belgilaydi. Masalan,
ba’zi jamiyatlarda kollektive hayot tarzi – ya’ni jamoaviylik, oilaviy qarorlar va
jamoatchilikka suyanish ustun bo‘lsa, boshqa jamiyatlarda individuallik, ya’ni
shaxsiy erkinlik, mustaqil fikrlash va o‘z hayot yo‘lini mustaqil belgilash qadrlanadi.
Shuningdek, ayollar va erkaklar o‘rtasidagi munosabatlar, yosh avlodni tarbiyalash
usullari, ota-onaga munosabat kabi jihatlar ham madaniyatga qarab sezilarli darajada
farq qiladi.
San’at, adabiyot, musiqa va me’morchilikda ham har bir xalq o‘z estetik
qarashlari va didiga asoslangan o‘ziga xos uslubga ega. Misol uchun, Sharq
xalqlarining nozik va nafis naqshlari, G‘arb mamlakatlarining klassik san’ati, Afrika
xalqlarining yorqin ranglarga boy va harakatli san’at shakllari, Osiyo xalqlarining
rasmiyatchilikka asoslangan an’anaviy teatrlari bu farqlarning yaqqol namunalaridir.
Ovqatlanish madaniyati ham xalqlar orasidagi madaniy tafovutlarning muhim
ko‘rinishidir. Ba’zi xalqlarda dengiz mahsulotlari asosiy o‘rinda tursa, boshqalarida
go‘sht yoki sabzavotlar asosiy taom hisoblanadi. Pishirish uslublari, pazandalikdagi
tamaddun darajasi, milliy taomlarning tarkibi va tayyorlash usuli madaniyatlararo
farqlarni ko‘rsatadi. Hatto ovqatlanishdagi odob-axloq qoidalari ham xalqlarga xos
jihatlar bilan ajralib turadi.
Kiyim-kechak madaniyati ham xalqning qadriyatlari, diniy e’tiqodi, iqlim
sharoiti va tarixiy an’analariga bog‘liq holda shakllangan. Masalan, ayrim xalqlarda
yopiq kiyimlar odob-axloqning belgisi sifatida qaralsa, boshqalarda erkin va
zamonaviy uslubdagi kiyinish madaniy taraqqiyotning bir ko‘rinishi hisoblanadi.
Umuman olganda, madaniyatdagi farqlilik insoniyatning boy merosi, tafakkur
xilma-xilligi va o‘zaro bir-birini tushunishga xizmat qiluvchi ko‘prikdir. Har bir xalq
o‘z madaniyatini asrab-avaylashi, uni rivojlantirishi va shu bilan birga, boshqa
xalqlarning madaniyatiga ham hurmat bilan qarashi insoniyat sivilizatsiyasining
barqarorligi va uyg‘unligiga zamin yaratadi. Madaniyat farqlari odamlarni ajratish
emas, balki ularni boyitish, o‘zaro tajriba almashish va yangi imkoniyatlar eshigini
ochish uchun xizmat qilishi kerak. Ana shunda madaniy xilma-xillik dunyo tinchligi,
taraqqiyoti va insoniylikning haqiqiy timsoliga aylanishi mumkin.
Hurmatli prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ham madaniyat haqida quydagi
iboralarni aytadilar: "Adabiyot, san’at, madaniyat yashasa millat va xalq, butun
insoniyat bezavol yashaydi".
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 6 (52) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
172
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. N. Shermuxamedova, D. Fayzixo’jayeva,M. Nurmatova,B. Husanov, M.
Qahhorova, A. Sultanova Falsafa 1-qism darslik, -T: "Fan va texnologiya"185- 187-
betlar,
2. Sh. Madayev, M. Kasimova "Falsafa "O’zbekiston Respublikasi Oliy va o’rta
maxsus ta’lim vazirligi tomonidan o’quv qo’llanma sifatida tavsiya etilgan.219-230
3. https://uz.wikipedia.org/wiki/Madaniyat
4. Aralovna, Ochilova Guzal, et al. "Ecological globalization and its social place
in the globalization system of processes."
Journal of Survey in Fisheries Sciences
10.1S (2023): 5000-5006.
5.Ayonovna
A.
S.
IN
THE
CONTEXT
OF
ENVIRONMENTAL
GLOBALIZATION, THE NEED FOR ENVIRONMENTAL EDUCATION
BECOMES A PRIORITY //American Journal Of Social Sciences And Humanity
Research. – 2024. – Т. 4. – №. 07. – С. 30-35.
6.Omonov, Bakhodir Nurillaevich, Go‘zal Aralovna Ochilova, and Sitora
Ayonovna Azamova. "SPECIFIC CHARACTERISTICS OF THE ECOLOGICAL
ENVIRONMENT IN UZBEKISTAN."
World of Scientific news in Science
1.3
(2023): 15-28.
7.Ayonovna, Azamova Sitora. "The Need for the Formation of Environmental
Education and Upbringing in Young People in the Conditions of Environmental
Globalization."
Global Scientific Review
13 (2023): 7-10.
8.Ayonovna, Azamova Sitora, and Pirimov Lerik Xudoyberdi o’g’li.
"EKOLOGIK MADANIYATNI SHAKLLANTIRISHDA EKOLOGIK OMIL
TUSHUNCHASI ‘."
TADQIQOTLAR. UZ
40.4 (2024): 135-139..
9.Ayonovna
A.
S.
IN
THE
CONTEXT
OF
ENVIRONMENTAL
GLOBALIZATION, THE NEED FOR ENVIRONMENTAL EDUCATION
BECOMES A PRIORITY //American Journal Of Social Sciences And Humanity
Research. – 2024. – Т. 4. – №. 07. – С. 30-35..
10.Shakhrisabz A. S. A. THE USE OF THE SCIENTIFIC HERITAGE OF
ORIENTAL SCIENTISTS IN THE FORMATION OF ECOLOGICAL CULTURE
AMONG SCHOOLCHILDREN IN THE CONTEXT OF ECOLOGICAL
GLOBALIZATION //International Scientific and Current Research Conferences. –
2024. – С. 94-97.
11.Azamova S. EKOLOGIK TA’LIM VA TARBIYANING RIVOJLANISH
BOSQICHLARI //Talqin va tadqiqotlar. – 2024. – Т. 1. – №. 1.
