International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 6 (52) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
177
HOZIRGI JAMIYATIMIZDA SUN’IY INTELLEKTNING AHLOQIY VA
SALBIY MUAMMOLARI
Oqbutayeva Kibriyo Jamshid qizi
Shahrisabz davlat pedagogika institute Filologiya fakulteti Xorijiy til va adabiyoti
yo’nalishi 2.24-guruh talabasi
Annotatsiya:
Bugungi kunda sun'iy intellekt (SI) texnologiyalari hayotimizning
deyarli barcha sohalariga chuqur kirib bormoqda. Ushbu maqola sun'iy intellektning
hozirgi jamiyatda yuzaga kelayotgan axloqiy va salbiy muammolarini tahlil qiladi.
Asosan, SI tizimlarining odamlar o‘rnini bosishi, shaxsiy hayot daxlsizligiga tahdid
solishi, ijtimoiy tengsizlikni kuchaytirishi hamda qaror qabul qilishda adolatsizliklar
yuzaga kelishiga sabab bo‘layotgan omillar muhokama qilinadi. Shu bilan birga,
maqola SI sohasida axloqiy me'yorlarni shakllantirish va tartibga solish zarurati
haqida fikr yuritadi. Muallif sun'iy intellektni boshqarishdagi ehtiyot choralarini va
uning jamiyat uchun ijobiy jihatlarini rivojlantirish yo‘llarini taklif etadi.
Kalit so‘zlar
: Sun'iy intellekt, axloqiy muammolar, salbiy oqibatlar, shaxsiy
hayot, ijtimoiy tengsizlik, adolatsizlik, texnologik rivojlanish, SI boshqaruvi, axloqiy
me'yorlar.
Аннотация:
В современном обществе технологии искусственного
интеллекта (ИИ) глубоко проникли почти во все сферы жизни. Данная статья
посвящена анализу этических и негативных проблем, возникающих вследствие
применения ИИ. Основное внимание уделяется таким вопросам, как замещение
человека машинами, угроза личной неприкосновенности, усиление социального
неравенства и возникновение несправедливости при принятии решений. Кроме
того, в статье рассматривается необходимость формирования и регулирования
этических норм в сфере ИИ. Автор предлагает пути развития положительных
сторон искусственного интеллекта и меры предосторожности в его управлении.
Ключевые слова:
Искусственный интеллект, этические проблемы,
негативные последствия, личная неприкосновенность, социальное неравенство,
несправедливость, технологическое развитие, управление ИИ, этические
нормы.
Annotation:
In today's society, artificial intelligence (AI) technologies have
deeply penetrated almost every sphere of life. This article analyzes the ethical and
negative issues arising from the use of AI. It focuses on concerns such as the
replacement of human labor, threats to personal privacy, the intensification of social
inequality, and injustices in decision-making processes. Additionally, the article
discusses the urgent need to establish and regulate ethical standards in the field of AI.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 6 (52) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
178
The author also proposes strategies for promoting the positive aspects of AI and
outlines precautionary measures necessary for its responsible management.
Keywords:
Artificial intelligence, ethical issues, negative consequences,
personal privacy, social inequality, injustice, technological development, AI
governance, ethical standards.
So‘nggi yillarda sun’iy intellekt (SI) texnologiyalari global miqyosda jadal
rivojlanib, jamiyatning turli sohalarida chuqur o‘zgarishlarga sabab bo‘lmoqda. 2024-
yilgi McKinsey Global Survey ma’lumotlariga ko‘ra, tashkilotlarning 72 foizi SI
texnologiyalarini faol qo‘llamoqda, bu esa ilgari 50 foiz atrofida bo‘lgan
ko‘rsatkichdan sezilarli o‘sishni anglatadi. Biroq, bu texnologik taraqqiyot bilan
birga, axloqiy va salbiy muammolar ham yuzaga kelmoqda. AI Index 2024
hisobotida ta’kidlanishicha, SI texnologiyalarining keng qo‘llanilishi natijasida
yuzaga kelayotgan muammolar orasida algoritmik diskriminatsiya, shaxsiy
ma’lumotlarning suiiste’mol qilinishi va ish o‘rinlarining qisqarishi kabi masalalar
mavjud. Masalan, Buyuk Britaniyada o‘tkazilgan so‘rov natijalariga ko‘ra,
ishchilarning 26 foizi SI texnologiyalari tufayli ish o‘rinlarini yo‘qotishdan xavotirda.
Shuningdek, SI tizimlarining qaror qabul qilish jarayonlarida adolatsizlikka olib
kelishi, inson huquqlariga tahdid solishi va ijtimoiy tengsizlikni kuchaytirishi kabi
axloqiy muammolar ham dolzarb bo‘lib bormoqda. Forbes nashrida e’lon qilingan
maqolada, SI tizimlarining ma’lumotlardagi noaniqliklar va xatoliklar sababli
noto‘g‘ri qarorlar qabul qilishi mumkinligi ta’kidlangan. Kelajakda, SI
texnologiyalarining jamiyatga ta’siri yanada chuqurlashishi kutilmoqda. Bu esa, SI
tizimlarining axloqiy me’yorlarga muvofiqligini ta’minlash, ularning salbiy
oqibatlarini minimallashtirish va inson huquqlarini himoya qilish bo‘yicha aniq
strategiyalar ishlab chiqishni talab etadi. Ushbu maqola, hozirgi jamiyatimizda sun’iy
intellektning axloqiy va salbiy muammolarini tahlil qilishga, mavjud muammolarni
aniqlashga va ularni bartaraf etish bo‘yicha takliflar ishlab chiqishga qaratilgan.
So‘nggi yillarda sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining axloqiy va salbiy
oqibatlari ilmiy hamjamiyat tomonidan keng ko‘lamda o‘rganilmoqda. Tadqiqotlar
shuni ko‘rsatadiki, SI tizimlarining keng qo‘llanilishi inson huquqlari, shaxsiy hayot
daxlsizligi va ijtimoiy adolat kabi fundamental qadriyatlarga jiddiy tahdid solmoqda.
Masalan, Harvard Universiteti olimlari tomonidan olib borilgan tadqiqotda, SI
tizimlarining inson qarorlarini almashtira boshlagani va bu jarayon axloqiy
xavotirlarni kuchaytirayotgani ta’kidlangan. Tadqiqotchilar SI algoritmlarining "qora
quti" xususiyatiga (ya’ni ularning qanday qarorga kelishi tushunarsizligiga) e’tibor
qaratib, bu shaffoflik yetishmasligi jamiyatda ishonch inqiroziga sabab bo‘lishi
mumkinligini ta’kidlaydilar. Bundan tashqari, National Institutes of Health (NIH)
nashrida e’lon qilingan maqolalarda SI tizimlari tomonidan qabul qilingan
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 6 (52) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
179
qarorlarning noaniqligi va biasga (ya’ni, ma'lumotlar asosida noto‘g‘ri yo‘nalgan
qaror qabul qilish) moyilligi ijtimoiy tenglikka tahdid tug‘dirishi haqida jiddiy
ogohlantirishlar berilgan. Tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, agar SI tizimlari nazoratsiz
rivojlantirilsa, ular mavjud ijtimoiy tafovutlarni yanada kuchaytirishi mumkin (NIH,
2024).Shuningdek, UNESCO tomonidan tayyorlangan 2022-yilgi hisobotda sun’iy
intellektning ijtimoiy adolat, teng imkoniyatlar va diskriminatsiyani oldini olish
nuqtayi nazaridan global me’zonlarga muvofiq ishlab chiqilishi va qo‘llanilishi
zarurligi alohida ta’kidlangan. Hisobotda SI rivojlanishida etik me'yorlarning joriy
etilishi insoniyat taraqqiyotining asosiy sharti sifatida ko‘rsatiladi (UNESCO, 2022).
Natijada, mavjud ilmiy adabiyotlarning tahlili shuni ko‘rsatadiki, sun’iy
intellektning jamiyatdagi roli ortib borishi bilan bir qatorda, axloqiy va salbiy
oqibatlarni boshqarish, aniqlash va oldini olish zarurati ham ortib bormoqda. Bu esa,
nafaqat texnologik rivojlanishni, balki etik me’yorlar asosidagi siyosatlarni ham
takomillashtirishni talab etadi.Olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatdiki, sun’iy intellekt
(SI) texnologiyalarining jamiyatga ta’siri nafaqat texnologik yutuqlar bilan, balki
ijtimoiy va axloqiy xavotirlar bilan ham uyg‘un rivojlanmoqda. So‘nggi statistik
ma’lumotlarga ko‘ra, Buyuk Britaniyada 2024-yilda o‘tkazilgan tadqiqot natijalari
ishchilarning 26 foizi SI texnologiyalari tufayli ish o‘rnini yo‘qotishdan jiddiy
xavotirda
ekanligini
ko‘rsatdi (The Times, 2024). Ish jarayonlarining
avtomatlashtirilishi esa, o‘z navbatida, zamonaviy kasbiy ko‘nikmalar va qayta
tayyorlanish zaruratini keskin oshirmoqda.
Boshqa tomondan, SI texnologiyalari shaxsiy ma’lumotlar xavfsizligi sohasida
ham katta muammolarni yuzaga keltirmoqda. Xususan, 2024-yilda IAPP tomonidan
o‘tkazilgan so‘rovda ishtirokchilarning 63 foizi generativ sun’iy intellekt
texnologiyalari shaxsiy maxfiylikni buzishi mumkinligidan xavotir bildirgan (IAPP,
2024). Shaxsiy ma’lumotlarni ruxsatsiz yig‘ish va ulardan noto‘g‘ri foydalanish
holatlari, ayniqsa, SI asosida ishlaydigan monitoring tizimlari va reklama
platformalari misolida aniq ko‘rindi.Axloqiy muammolar esa sun’iy intellekt
tizimlarining "qora quti" xususiyati sababli yanada dolzarb tus olmoqda. Harvard
Business Review tahliliga ko‘ra, SI tizimlari qanday qarorga kelayotgani insonlar
uchun tushunarsiz qolayotgani, ularning jamiyatdagi ishonchliligiga jiddiy zarar
yetkazmoqda (Harvard Business Review, 2024). Bu holat axloqiy javobgarlikni
belgilashda va noto‘g‘ri qarorlar uchun kim javobgar bo‘lishini aniqlashda
murakkabliklar tug‘dirmoqda.
Kelajak bashoratlari ham ehtiyotkorlik bilan yondashishni talab qiladi.
Microsoft kompaniyasi tomonidan e’lon qilingan 2025-yilgi hisobotda har bir xodim
o‘zining sun’iy intellekt agentiga ega bo‘lib, uni boshqarishi va ko‘plab ish
funksiyalarini avtomatlashtirishi prognoz qilingan (The Guardian, 2025). Bu esa, o‘z
navbatida, inson kapitalini modernizatsiya qilishni va zamonaviy SI bilan ishlash
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 6 (52) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
180
uchun yangi kasbiy ko‘nikmalarni egallashni hayotiy zaruratga aylantiradi.Umuman
olganda, olib borilgan tahlillar SI texnologiyalarining jamiyatdagi o‘rni tobora
murakkablashib borayotganini tasdiqlaydi. Ish o‘rinlarining qisqarishi, shaxsiy
ma’lumotlar xavfsizligining zaiflashuvi va axloqiy mas’uliyatning noaniqligi kabi
omillar, SI texnologiyalarini rivojlantirishda ijtimoiy va axloqiy me’yorlarga
asoslangan, tizimli yondashuvni talab qilayotganligini ko‘rsatmoqda.Sun’iy intellekt
(SI) texnologiyalarining jamiyatga ta’siri tobora chuqurlashib bormoqda. So‘nggi
yillarda sun’iy intellektning imkoniyatlari va cheklovlarini tahlil qilish, shu jumladan
uning axloqiy va salbiy oqibatlarini ko‘rib chiqish zaruriyati oshdi. Olib borilgan
tadqiqotlar va statistik ma’lumotlar, SI texnologiyalarining ijtimoiy, iqtisodiy va
axloqiy sohalardagi ta’sirini yanada chuqurlashtirmoqda.
Buyuk Britaniyada o‘tkazilgan so‘rov natijalariga ko‘ra, ishchilarning katta
qismining sun’iy intellekt texnologiyalari tufayli ish o‘rnini yo‘qotishdan xavotirda
ekanligi bildirildi. Bu o‘zgarishlar ko‘plab sohalarda avtomatlashtirishning
kengayishi va yangi ish o‘rinlarining paydo bo‘lishiga olib kelishi mumkin. Biroq, bu
o‘zgarishlar mavjud ishchilarni o‘z malakalarini yangilash zaruratiga olib kelmoqda.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, SI texnologiyalarining jamiyatda keng qo‘llanilishi
o‘zgartiruvchi omil sifatida, ko‘plab odamlarning kasbiy yo‘nalishlarini yangilashni
talab qiladi. Bu iqtisodiy ta’sir, ayniqsa, oddiy mehnat ishchilariga sezilarli darajada
ta’sir ko‘rsatmoqda.Shaxsiy ma’lumotlar xavfsizligi va maxfiylik masalalari ham SI
texnologiyalarining salbiy oqibatlaridan biri sifatida alohida muhokama qilinishi
kerak. Yangi texnologiyalar orqali shaxsiy ma’lumotlarning buzilishi yoki ruxsatsiz
foydalanishidan xavotirda bo‘lganlarning soni ortmoqda. Bu xavotirlar, ayniqsa, SI
tizimlarining shaxsiy ma’lumotlarni yig‘ish va ularni tahlil qilish jarayonlarida
yuzaga keladi. Sun’iy intellektning rivojlanishi maxfiylikni himoya qilish uchun
yangi yondashuvlarni talab etmoqda, chunki jahon bo‘ylab keng tarqalgan “data
mining” (ma’lumotlarni qazib olish) texnologiyalari orqali foydalanuvchilar haqidagi
ma’lumotlar nohaq foydalanish uchun oshirilgan xavf ostida qolmoqda.
Sun’iy intellekt tizimlarining qaror qabul qilish jarayonida yuzaga keladigan
axloqiy muammolar ham jiddiy tashvishlarni keltirib chiqarmoqda. SI tizimlarining
"qora quti" xususiyati, ya’ni tizimlarning qanday qarorga kelayotgani insonlar uchun
tushunarsiz qolishi, bu tizimlarning ishonchliligini pasaytirishi mumkin. Bu esa,
masalan, sun’iy intellektning ishga olish qarorlarini qabul qilishda noaniqliklar,
odamlarga nisbatan tengsizlik va diskriminatsiya keltirib chiqarishi mumkin.
Shunday qilib, axloqiy javobgarlik va noto‘g‘ri qarorlar uchun kim javobgar ekanini
belgilashda murakkabliklar yuzaga kelmoqda. Tahlil qilinayotgan masala — bu SI
tizimlarining jamiyatda ishonch inqiroziga olib kelishi va bunday texnologiyalarga
bo‘lgan ishonchning sezilarli darajada pasayishi mumkinligi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 6 (52) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
181
Islom Karimovning "O‘zbekistonda mustaqil davlat va jamiyat qurish" asarida
jamiyatning o‘sish va rivojlanishidagi ahamiyatli omillar haqida so‘z yuritilgan. U
o‘z asarida, texnologiyalar va iqtisodiyotning rivojlanishi uchun ko‘proq
innovatsiyalar va yangi bilimlarni qo‘llashni ta’kidlagan. Biroq, Karimovning fikriga
ko‘ra, bu jarayon ijtimoiy barqarorlikni saqlab qolish va axloqiy me’yorlarga
asoslanishi kerak. Shuningdek, uning so‘zlariga ko‘ra, xalqaro hamkorlik va
yangilanish, o‘z navbatida, axloqiy tamoyillarni rivojlantirishga yordam beradi.Yangi
bashoratlarga ko‘ra, har bir ishchi o‘zining sun’iy intellekt agentiga ega bo‘lib, uni
boshqarishi va ko‘plab ish funksiyalarini avtomatlashtirishi mumkin. Bu, o‘z
navbatida, ishchilarning yangi ko‘nikmalarni o‘zlashtirishini va o‘z malakalarini
yangilashni talab qiladi. SI texnologiyalarining o‘zgarishi, yangi kasb va rollarni
yaratish bilan birga, mavjud ishchilarni zamonaviy texnologiyalar bilan ishlashga
o‘rgatish zaruratini kuchaytiradi. Bu kelajakda yangi ijtimoiy va iqtisodiy
tuzilmalarni keltirib chiqarishi mumkin, chunki texnologik yangiliklar ijtimoiy
tizimlarda katta ta’sir o‘tkazadi.Shavkat Mirziyoyevning "Yangi O‘zbekiston:
Yangilanish va taraqqiyot yo‘lida" kitobida jamiyatni axloqiy asosda modernizatsiya
qilishning zarurligini ta’kidlaydi. Uning fikricha, texnologik o‘zgarishlar inson
huquqlari va adolatga asoslangan bo‘lishi kerak. Shu bilan birga, Mirziyoyev
zamonaviy texnologiyalarni jamiyatni rivojlantirishda ijtimoiy barqarorlikni
ta’minlash va fuqarolarning farovonligini oshirish uchun qo‘llashni ta’kidlaydi. U
sun’iy intellektning axloqiy masalalariga alohida e’tibor qaratib, texnologiyalarning
odamlar hayotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishini nazarda tutadi.
Xulosa
Olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt texnologiyalarining
jamiyatdagi o‘rni tobora murakkablashib bormoqda. Ish o‘rinlarining qisqarishi,
shaxsiy ma’lumotlar xavfsizligining zaiflashuvi va axloqiy mas’uliyatning noaniqligi
kabi omillar, SI texnologiyalarini rivojlantirishda ijtimoiy va axloqiy me’yorlarga
asoslangan, tizimli yondashuvni talab etayotganligini ko‘rsatmoqda. Shu sababli, SI
texnologiyalarini rivojlantirishda axloqiy prinsiplar va shaxsiy ma’lumotlar
himoyasini ta’minlash, kelajakdagi ijtimoiy barqarorlikni saqlashda muhim rol
o‘ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mirziyoyev, Sh. (2020). Yangi O‘zbekiston: Yangilanish va taraqqiyot
yo‘lida. Tashkent: O‘zbekiston Milliy Noshirlik.
2.
Karimov, I. (2000). O‘zbekiston: Mustaqil davlat va jamiyat qurish.
Tashkent: O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi nashriyoti.
3.
Binns, R. (2018). Understanding Artificial Intelligence Ethics and
Safety.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 6 (52) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
182
4.
Crawford, K. (2021). Atlas of AI: Power, Politics, and the Planetary
Costs of Artificial Intelligence. Yale University Press.
5.
UNESCO. Global Media and Information Literacy Assessment
Framework. — Paris: UNESCO, 2024. — 70 b. (bet 18).
6.
Aralovna, Ochilova Guzal, et al. "Ecological globalization and its social
place in the globalization system of processes." Journal of Survey in Fisheries
Sciences 10.1S (2023): 5000-5006.
7.
Ayonovna A. S. IN THE CONTEXT OF ENVIRONMENTAL
GLOBALIZATION, THE NEED FOR ENVIRONMENTAL EDUCATION
BECOMES A PRIORITY //American Journal Of Social Sciences And Humanity
Research. – 2024. – Т. 4. – №. 07. – С. 30-35.
8.
Omonov, Bakhodir Nurillaevich, Go‘zal Aralovna Ochilova, and Sitora
Ayonovna Azamova. "SPECIFIC CHARACTERISTICS OF THE ECOLOGICAL
ENVIRONMENT IN UZBEKISTAN." World of Scientific news in Science 1.3
(2023): 15-28.
9.
Ayonovna, Azamova Sitora. "The Need for the Formation of
Environmental Education and Upbringing in Young People in the Conditions of
Environmental Globalization." Global Scientific Review 13 (2023): 7-10.
10.
Ayonovna, Azamova Sitora, and Pirimov Lerik Xudoyberdi o’g’li.
"EKOLOGIK MADANIYATNI SHAKLLANTIRISHDA EKOLOGIK OMIL
TUSHUNCHASI ‘." TADQIQOTLAR. UZ 40.4 (2024): 135-139..
11.
Ayonovna A. S. IN THE CONTEXT OF ENVIRONMENTAL
GLOBALIZATION, THE NEED FOR ENVIRONMENTAL EDUCATION
BECOMES A PRIORITY //American Journal Of Social Sciences And Humanity
Research. – 2024. – Т. 4. – №. 07. – С. 30-35..
12.
Shakhrisabz A. S. A. THE USE OF THE SCIENTIFIC HERITAGE OF
ORIENTAL SCIENTISTS IN THE FORMATION OF ECOLOGICAL CULTURE
AMONG SCHOOLCHILDREN IN THE CONTEXT OF ECOLOGICAL
GLOBALIZATION //International Scientific and Current Research Conferences. –
2024. – С. 94-97.
13.
Azamova
S.
EKOLOGIK
TA’LIM
VA
TARBIYANING
RIVOJLANISH BOSQICHLARI //Talqin va tadqiqotlar. – 2024. – Т. 1. – №. 1.
