International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 6 (52) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
187
RAQAMLI ARXITEKTURA: BIM TEXNOLOGIYALARI ASOSIDA
LOYIHALASHNING AFZALLIKLARI VA MUAMMOLARI
Masharipova Madina Quvonchbek qizi
Mirzo Ulug’bek nomidagi Samarqand davlat arxitektura va qurilish universiteti
talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqola zamonaviy raqamli arxitektura yo'nalishida keng
qo'llanilayotgan BIM (Building Information Modeling) texnologiyasining nazariy va
amaliy jihatlarini batafsil yoritishga bag'ishlangan. Unda BIM texnologiyasining
loyihalash, qurilish va ekspluatatsiya jarayonlaridagi ahamiyati, samaradorlik darajasi,
iqtisodiy foydasi va ko'p tomonlama hamkorlik imkoniyatlari ilmiy asosda tahlil
qilinadi. Shu bilan birga, O'zbekistonda BIM texnologiyasini joriy etishdagi dolzarb
muammolar, texnik infrastrukturadagi kamchiliklar va kadrlar tayyorlash masalalari
ham har tomonlama ko'rib chiqilgan.
Kalit so'zlar:
raqamli arxitektura, BIM texnologiyasi, axborot modeli, qurilish
jarayoni, loyiha boshqaruvi, innovatsiya, integratsiya, raqamli transformatsiya.
Kirish
. Raqamli texnologiyalar taraqqiyoti butun dunyoda arxitektura va
qurilish sanoatida tub o'zgarishlarni yuzaga keltirdi. Shu jarayonlarning markazida
Building Information Modeling (BIM) texnologiyasi turibdi. An'anaviy loyihalash
metodlaridan farqli o'laroq, BIM loyiha ob'ektining to'liq axborot modelini yaratish
imkonini beradi, bu esa qurilish jarayonlarida aniqlik, shaffoflik va samaradorlikni
ta'minlaydi. BIM texnologiyasi ob'ektning butun hayot aylanasini qamrab oladi:
dastlabki loyihadan tortib, qurilish, ekspluatatsiya va hatto buzishgacha. Shu sababli,
dunyoning ko'plab mamlakatlarida BIM texnologiyasidan foydalanish majburiy talab
sifatida belgilangan.
O'zbekistonda ham so'nggi yillarda qurilish sohasida raqamli transformatsiya
bosqichma-bosqich joriy qilinmoqda. Ammo BIMning keng qo'llanilishi hali ham
ko'plab muammolarga duch kelmoqda. Ushbu maqolaning maqsadi - BIM
texnologiyasining ilmiy-nazariy asoslarini va amaliy imkoniyatlarini chuqur o'rganish,
O'zbekistonda joriy etilishidagi asosiy to'siqlar va ularni bartaraf etish yo'llarini
ko'rsatib berishdir.
Materiallar va metodlar
Maqola tayyorlash jarayonida bir nechta ilmiy-
tadqiqot metodlaridan foydalanildi:
Tizimli-tahliliy metod
: BIM asosida amalga oshirilgan xalqaro va
mahalliy loyihalar o'rganildi va ularning natijalari tahlil qilindi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 6 (52) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
188
Solishtirma usul
: An'anaviy CAD tizimlari va BIM texnologiyalari
o'rtasidagi funksional va metodik farqlar ko'rib chiqildi.
Amaliy tadqiqotlar
: Qurilish va loyihalash kompaniyalari, oliy ta'lim
muassasalari va mustaqil mutaxassislar bilan intervyu va so'rovnomalar o'tkazildi.
Hujjat tahlili
: Autodesk Revit, ArchiCAD va boshqa BIM dasturlarining
amaliy qo'llanmalaridan foydalanildi. O'zbekiston Qurilish va Arxitektura agentligi
tomonidan ishlab chiqilgan normativ-huquqiy hujjatlar o'rganildi.
Bu metodlar orqali nazariy va amaliy manbalarni birlashtirib, holatga chuqur va
har tomonlama yondashildi.
Natijalar
Tadqiqot natijalariga ko'ra, BIM texnologiyasining quyidagi asosiy
afzalliklari aniqlangan:
Uzluksiz axborot almashinuvi
: Loyiha bosqichlari o'rtasidagi ma'lumotlar
uzluksiz va real vaqtda yangilanadi.
Aniq va vizual model
: 3D va hatto 4D (vaqt faktori bilan) modellar yordamida
qurilishdagi xatoliklar kamayadi.
Resurs va xarajatlarni optimallashtirish
: Materiallar, vaqt va mehnat
resurslaridan oqilona foydalanish imkonini beradi.
Qurilish sifati va xavfsizligi oshishi
: Raqamli model yordamida xavf tahlillari
va oldindan profilaktika tadbirlari o'tkaziladi.
Biroq, O'zbekistonda BIM joriy etish jarayonida quyidagi asosiy muammolar
aniqlangan:
BIM mutaxassislarini tayyorlash tizimining sustligi;
Litsenziyalangan dasturiy ta'minotlarning yuqori narxi va muqobil
variantlarning yetishmasligi;
Qurilish kompaniyalarida raqamli texnologiyalarga nisbatan konservativ
munosabat;
BIMga mos keluvchi me'yoriy va texnik hujjatlar bazasining yetarlicha
shakllanmaganligi.
Muhokama.
BIM texnologiyasining global miqyosda joriy qilinishi ko'plab
mamlakatlarda qurilish sanoatining transformatsiyasiga olib keldi. AQSh, Buyuk
Britaniya, Germaniya kabi davlatlarda BIM joriy etish majburiy normativga aylangan.
BIM yordamida loyiha ishonchliligi ortib, ekspluatatsiya xarajatlari kamayadi, texnik
xizmat ko'rsatish tizimlari soddalashtiriladi.
O'zbekiston sharoitida BIM texnologiyasining keng joriy etilishi uchun qator
tizimli choralar zarur: birinchidan, oliy ta'lim muassasalarida maxsus BIM kurslari va
laboratoriyalar tashkil etilishi; ikkinchidan, yirik qurilish kompaniyalari tomonidan
raqamli texnologiyalarni qo'llash siyosatini ishlab chiqish; uchinchidan, davlat
tomonidan normativ-huquqiy bazani zamonaviy talablar asosida yangilash va
soddalashtirish.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 6 (52) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
189
BIM texnologiyasini joriy etish nafaqat loyiha va qurilish bosqichlarida, balki
ob'ektning butun umr bo'yi ishlash jarayonida ham katta ahamiyat kasb etadi.
Shuning uchun ham O'zbekistonda raqamli loyihalashning kengayishi, oxir-oqibatda,
qurilish sanoatining global raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladi.
Xulosa
BIM texnologiyasi raqamli arxitektura rivojining poydevori hisoblanadi.
U nafaqat loyiha sifati va samaradorligini oshirishga, balki resurslardan oqilona
foydalanishga, barqaror rivojlanishga ham xizmat qiladi. O'zbekiston sharoitida BIM
texnologiyasini ommaviy joriy etish uchun kadrlar salohiyatini rivojlantirish,
moliyaviy va texnik infratuzilmani mustahkamlash, me'yoriy-huquqiy bazani
zamonaviylashtirish va qurilish kompaniyalarining raqamli madaniyatini oshirish
zarur.
Kelgusida, raqamli arxitektura va BIM texnologiyalari O'zbekiston qurilish va
shaharsozlik sohasining raqobatbardoshligini oshirishda hal qiluvchi rol o'ynaydi
.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Eastman, C., Teicholz, P., Sacks, R., & Liston, K. (2011).
BIM
Handbook: A Guide to Building Information Modeling
. Wiley.
2.
Autodesk.
(2022).
Revit
User
Manual
.
Retrieved
from
https://www.autodesk.com/
3.
Gorbunova, L., & Yudina, O. (2019). Implementation of BIM in
Architecture.
Journal of Civil Engineering
, 5(2), 45-53.
4.
Qurilish va Arxitektura agentligi (2023).
O‘zbekistonda BIM
texnologiyalarini joriy etish bo‘yicha strategik konsepsiya
. Toshkent.
5.
Abdug‘aniev, R. (2022). Raqamli loyihalash va BIM texnologiyalari.
Oliy ta‘limda innovatsiyalar
, 1(1), 23-31.
6.
Sukhov, A. (2020). Comparative analysis of CAD and BIM in design.
International Engineering Journal
, 3(4), 12-20.
7.
Khojayev, I. (2021). BIM texnologiyalarining qurilishdagi o‘rni.
Texnika
va Qurilish
, 2(3), 34-40.
