“
Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
~ 35 ~
LINGVOMADANIYATSHUNOSLIK: TIL VA MADANIYATNING UZVIY
BOG‘LIQLIGI
Axmatova Muxlisa Azizovna
O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti Xorijiy til va adabiyoti
3- fakulteti 1- bosqich talabasi
axmatovamuxlisa5454@gmail.com
Annotatsıya:
Mazkur maqolada lingvomadaniyatshunoslik fani va uning til
hamda madaniyat o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni o‘rganishdagi o‘rni yoritilgan. Unda
til birliklari orqali milliy mentalitet, qadriyatlar va madaniy xususiyatlar qanday
ifodalanishi tahlil qilinadi. Shuningdek, lingvomadaniyatshunoslikning tarjima,
xorijiy tillarni o‘qitish va madaniyatlararo muloqotdagi amaliy ahamiyati ko‘rsatib
beriladi. Maqola til va madaniyatning o‘zaro ta’sirini chuqur anglash zarurligini
asoslab beradi.
Kalit so‘zlar
: Lingvomadaniyatshunoslik, til va madaniyat, madaniy kontekst,
frazeologizm, tarjima, mentalitet, madaniyatlararo muloqot.
Til va madaniyat insoniyat jamiyatining ajralmas tarkibiy qismlaridir. Ular bir-
biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, til orqali madaniyat ifodalanadi, madaniyat orqali esa
til boyib boradi. Tilshunoslikda til va madaniyat mushtarakligini chuqurroq
o‘rganishga bo‘lgan ehtiyoj natijasida “lingvomadaniyatshunoslik” (yoki
“lingvokulturologiya”) atamasi fanga kirib keldi. Bu yangi fan sohasi tilshunoslik,
madaniyatshunoslik, psixolingvistika, sotsiolingvistika kabi fanlarning kesishgan
nuqtasida shakllanib, til orqali milliy madaniyatning ifodalanish shakllarini, ularning
tildagi aksini, semantik qatlamlarini tadqiq etadi.
Lingvomadaniyatshunoslik tilda yashirin bo‘lgan madaniy va milliy
komponentlarni ochib berish, xalq mentalitetini aks ettiruvchi til birliklarini
o‘rganish, ularning madaniyatlararo muloqotdagi o‘rnini tahlil qilishni maqsad qiladi.
Bu fan tilni nafaqat muloqot vositasi, balki madaniyat tashuvchisi sifatida o‘rganadi.
Hozirgi
kunda
nafaqat
xorijiy,
balki
o‘zbek tilshunos olimlari ham
lingvomadaniyatshunoslik borasida qator izlanishlar olib borishmoqda va bu
yo‘nalishdagi ilmiy tadqiqotlar tobora dolzarb bo‘lib bormoqda.
1. Til – madaniyat xazinasi va uni tashuvchi asosiy vosita
Til insoniyat tomonidan yaratilgan eng muqaddas va mo‘tabar ne’matlardan
biridir. N. Mahmudov ta’kidlaganidek, til insoniyatni birlashtiruvchi, uni taraqqiyot
bosqichlariga olib chiquvchi, tafakkur gulshani darvozalarini ochuvchi bemisl bir
robita sanaladi. Demak, tilga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lish, aslida
insoniyatning o‘zligiga nisbatan hurmat ifodasidir.Til milliy madaniyatni avloddan
“
Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
~ 36 ~
avlodga yetkazuvchi vositadir. U nafaqat axborot uzatuvchi tizim, balki madaniy
merosni saqlovchi va uni jonli shaklda davom ettiruvchi kuchli vositadir.
2. Lingvomadaniyatshunoslik – til va madaniyat uyg‘unligini o‘rganuvchi fan
Til va madaniyat o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni izchil va tizimli ravishda
o‘rganuvchi fan – bu lingvomadaniyatshunoslikdir. A.E. Mamatov bu fan doirasida
til va madaniyatning o‘zaro munosabatini ikki yo‘nalishda ko‘rib chiqadi: bir
tomondan, madaniyatning tilga ta’siri (kulturologik lingvistika), ikkinchi tomondan
esa tilning madaniyatga ta’siri (lingvistik kulturologiya). Lingvomadaniyatshunoslik
aynan shu ikki tomonlama aloqani ilmiy-nazariy asosda tahlil qiladi
.D.U. Ashurova ta’kidlaganidek, til va madaniyat o‘rtasidagi munosabat badiiy
matnlarda ayniqsa yorqin namoyon bo‘ladi. Bu matnlarda nafaqat estetik va hissiy,
balki ijtimoiy-madaniy ma’lumotlar ham yashiringan bo‘ladi. Shuning uchun
lingvomadaniyatshunoslikni puxta egallash nafaqat tilni, balki xalqning ma’naviy va
madaniy merosini tushunishga yordam beradi.
R.U. Madjidova esa o‘z tadqiqotlarida maqollar orqali xalqning antropotsentrik
dunyoqarashi, qadriyatlari va milliy madaniyatini tahlil qilgan. Unga ko‘ra, maqollar
xalq tafakkurining siqiq shakldagi ifodasi bo‘lib, ularning mazmunida o‘ziga xos
madaniy tafovutlar yaqqol aks etadi.
Lingvomadaniyatshunoslik tarjima jarayonida ham katta ahamiyatga ega.
Tarjima faqatgina so‘zlar ma’nosini emas, balki ularning madaniy kontekstini ham
o‘z ichiga oladi. “Apple of my eye” iborasini “ko‘zning nuri” deb tarjima qilish
bunga yorqin misoldir. Agar bu kabi iboralarni faqatgina so‘zma-so‘z tarjima qilsak,
madaniyatlararo tushunmovchiliklar yuzaga kelishi mumkin.
D. Xudoyberganova esa lingvomadaniyatshunoslikni til, etnos va milliy
mentalitet o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni o‘rganuvchi fan deb ta’riflaydi. U
tilshunoslik, etnografiya va psixolingvistika fanlarining integratsiyasidan tashkil
topgan ushbu yo‘nalishda matnning antropotsentrik tahlilini amalga oshirib, til
birliklarining madaniy kontekstdagi mazmunini chuqur ochib beradi.
Shunday qilib, lingvomadaniyatshunoslik fani til va madaniyatning uzviy
aloqasini o‘rganish, madaniy kodlarni tahlil qilish va ularni tavsiflashga xizmat
qiladi. Bu esa nafaqat ilmiy soha uchun, balki chet tillarini o‘rganish, tarjima faoliyati
va madaniyatlararo muloqotda muhim ahamiyat kasb etadi.
Xulosa qilib aytganda, til – bu faqat aloqa vositasi emas, balki xalqning butun
madaniyati, tarixi va dunyoqarashining aksidir. Har bir millatning madaniy boyligi,
qadriyatlari va ruhiy dunyosi aynan til orqali ifodalanadi va avloddan-avlodga
yetkaziladi. Shu bois tilga e’tibor va hurmat ko‘rsatish – madaniyatimizga,
o‘zligimizga bo‘lgan hurmatdir.
Lingvomadaniyatshunoslik esa til va madaniyatning o‘zaro aloqalarini chuqur
o‘rganish orqali inson tafakkurining madaniy negizlarini ochib beradi. Bu fan
“
Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
~ 37 ~
yordamida biz til birliklari ortida yashiringan madaniy kontekstni tushunamiz, tarjima
jarayonida madaniyatlararo tafovutlarga e’tibor beramiz va til o‘rgatishda milliy
madaniyatni
hisobga
olish
zarurligini
anglaymiz.
Shu
sababli
lingvomadaniyatshunoslik nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan
muhim fan sohasidir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Mahmudov, N. Til va tafakkur. — Toshkent: Fan, 2002.
2. Safarov, Sh. Til va madaniyat: o‘zaro bog‘liqlik masalalari. — Toshkent:
O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2009.
3. Mamatov, A.E. Lingvokulturologiya: nazariy va amaliy jihatlar. — Toshkent:
O‘qituvchi, 2011.
4. Ashurova, D.U. Badiiy matnda madaniy axborotning ifodalanishi. —
Toshkent: Fan va texnologiya, 2015.
5. Madjidova, R.U. Antropotsentrik maqollarni aksiologik tahlil (o‘zbek va rus
tillari materiali asosida). — Toshkent: Fan, 2018.
6. Xudoyberganova, D. Matnning antropotsentrik tahlili. — Toshkent:
O‘zbekiston, 2017.
7. Tojiyev, S. Til va xalq ruhi: lingvomadaniy yondashuv. — Toshkent: Yangi
asr avlodi, 2012.
8. Shukurov, M. Frazeologizmlar va ularning madaniy mazmuni. — Toshkent:
Fan, 2019.
