“
Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
~ 69 ~
LINGVISTIKADA AMALIY TILSHUNOSLIK FANINI O‘RGANISHNING
AHAMIYATI
Dehqonboyeva M.Q
Talaba, O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti
Tel: (99894) 016 57 22
dehqonboyevamunojatxon@gmail.com
Ilmiy rahbar: Xakimbayeva O.К
Umumiy tilshunoslik kafedrasi o‘qituvchisi O‘zbekiston davlat
jahon tillari universiteti
Annotatsiya:
Mazkur maqolada lingvistikada amaliy tilshunoslik tushunchasi,
uning shakllanishi, asosiy yo'nalishlari, nazariy tilshunoslik bilan bog'liqligi hamda
ularning farqlari yoritilgan. Shuningdek, maqolada amaliy tilshunoslikning tarjima,
lug'at tuzish, sun'iy intellekt kabi sohalardagi ahamiyati va uni o'rganish talabalar
uchun qanday foydali ekani tushuntirib berilgan.
Kalit so‘zlar:
lingvistika, amaliy tilshunoslik, nazariy tilshunoslik, Mashinaviy
tarjima dasturlari, ovozli yordamchilar, chatbotlar, nutqni avtomatik tanish tizimlari.
Inson hayotida til asosiy vosita sifatida o‘rin tutadi, u orqali biz fikrlaymiz, his-
tuyg‘ularimizni ifodalaymiz, bilim olamiz va boshqalar bilan muloqot qilamiz. Shu
bois tilshunoslik fani har doim dolzarb bo‘lib kelgan. Tilshunoslik tilning kelib
chiqishi, rivojlanishi, tuzilishi va ishlatilishini o‘rganadi. Ammo tilshunoslik birgina
yo‘nalishdan iborat emas, u ikki katta bo‘limga ajraladi: nazariy tilshunoslik va
amaliy tilshunoslik. Bu ikki yo‘nalish bir-birini to‘ldiradi, ular birgalikda tilni chuqur
tushunish va to‘g‘ri qo‘llashga yordam beradi.
Nazariy tilshunoslik tilning umumiy qonuniyatlari, ichki tuzilishi, til tizimlari va
asosiy tushunchalarini o‘rganadi. Bu yo‘nalishda fonetika, morfologiya, sintaksis,
semantika, stilistika kabi asosiy bo‘limlar mavjud. Nazariy tilshunoslik yordamida
tilning qanday shakllanganini, qanday ishlashini tushunamiz, umumiy qoidalarni
ishlab chiqamiz va til hodisalarini tushuntirishga harakat qilamiz.
Amaliy tilshunoslik esa nazariy bilimlarni amaliyotga tadbiq etish yo‘llarini
o‘rganuvchi fandir. Agar nazariy tilshunoslik grammatik qoidalarni ishlab chiqsa,
amaliy tilshunoslik ularni dars o‘tishda, tarjima jarayonida yoki matn tahlilida qanday
ishlatishni o‘rgatadi. Shunday qilib, nazariya – poydevor, amaliyot esa shu poydevor
ustida barpo etiladigan bino hisoblanadi.
Bu ikki yo‘nalish alohida emas, balki bir-biriga chambarchas bog‘langan.
Nazariy tadqiqotlar amaliy ishlar uchun asos bo‘lsa, amaliy tajribalar nazariy
tushunchalarni boyitadi va yangilaydi. Masalan, nazariyada ishlab chiqilgan qoidalar
“
Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
~ 70 ~
tarjima jarayonida duch keladigan muammolarni yechishda amaliy sinovdan
o‘tkaziladi. Shu sababli ularni uyg‘un holda ko‘rish va tushunish tilshunoslik fanini
to‘liq tushunishga yordam beradi.
Nazariy va amaliy tilshunoslikning umumiy maqsadi: bir tilni o‘rganish va
tushunish. Lekin ular bajaradigan vazifalar jihatidan farqlanadi: Nazariy tilshunoslik
umumiy qoidalar, tushuntirishlar, ilmiy asoslarni ishlab chiqadi. Amaliy tilshunoslik
esa shu nazariy bilimlarni hayotiy vaziyatlarda qanday ishlatishni, amaliy
muammolarni qanday hal qilishni ko‘rsatadi. Misol uchun, grammatik tushunchalar
nazariy bilimga kiradi, biroq ularni darsda tushuntirish yoki tarjimada ishlatish -
amaliy faoliyatdir.
Amaliy tilshunoslik juda keng sohalarni qamrab oladi. U quyidagilarni o‘z
ichiga oladi: Til o‘rgatish metodlari: samarali pedagogik yondashuvlarni ishlab
chiqish, dars metodikasini yaratish. Tarjima nazariyasi va amaliyoti: tarjimada
yuzaga keladigan muammolarni hal qilish, kontekst asosida tarjima qilish. Fonetika:
talaffuz, urg‘u, intonatsiya bilan ishlash. Pragmatika: gapning ma’nosini kontekstdan
tushunish, vaziyatga mos til ishlatish. Diskurs tahlili: matn va nutqning maqsadini
tushunish, uni tahlil qilish. Leksikografiya: izohli, ikki tilli, terminologik lug‘atlar
yaratish, ularning amaliy qo‘llanishini tushuntirish. Texnologiyalar yordamida
o‘qitish: mashinaviy tarjima, elektron lug‘atlar, sun’iy intellekt asosidagi vositalardan
foydalanish. Leksikografiya – lug‘at tuzish amaliyoti amaliy tilshunoslikning muhim
yo‘nalishlaridan biridir. Tilshunoslar izohli lugʻatlar, sinonimlar, antonimlar
lug‘atlari, ikki tilli lug‘atlar yaratishda so‘zlarning to‘g‘ri izohini topish, ularning
ishlatilish kontekstini belgilash uchun amaliy yondashuvlarga tayanishadi. Lug‘atlar
nafaqat tarjimonlar, balki o‘qituvchilar, tadqiqotchilar, talabalar uchun ham juda
muhim vosita hisoblanadi.
Bugungi kunda amaliy tilshunoslik sun’iy intellekt sohasida ham katta ahamiyat
kasb etmoqda. Mashinaviy tarjima dasturlari, ovozli yordamchilar, chatbotlar, nutqni
avtomatik tanish tizimlarini yaratishda lingvistik bilimlar, ayniqsa, amaliy
tilshunoslik asoslari kerak bo‘ladi. Tilning amaliy jihatlarini tushunmasdan, bunday
texnologiyalarni yaratishning imkoni yo‘q.
Amaliy tilshunoslik talabalar uchun quyidagi jihatlarda katta foyda beradi: -
grammatikani faqat nazariy emas, balki amalda ham to‘g‘ri ishlatish; - talaffuz va
nutq madaniyatini rivojlantirish; - tarjima ko‘nikmalarini oshirish; - matn tahlili va
diskurs tushunchalarini o‘zlashtirish; - pedagogik yondashuvlarni o‘rganish; - sun’iy
intellekt va texnologiyalardan foydalanish yo‘llarini bilib olish. Bu fan nafaqat bilim
beradi, balki talabalarni amaliy jihatdan ham tayyorlaydi, ularni mustaqil va ishonchli
mutaxassis sifatida shakllantiradi.
Xulosa qilib aytganda, lingvistikada amaliy tilshunoslik - bu nazariy bilimlarni
real hayotiy vaziyatlarga tadbiq etadigan, ta’lim, tarjima, texnologiya va
“
Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
~ 71 ~
leksikografiyada muhim o‘rin tutadigan fan. Uni chuqur o‘rganish har bir tilshunos,
tarjimon, o‘qituvchi yoki texnologiya sohasi mutaxassisi uchun juda muhim. Amaliy
tilshunoslikka e’tibor qaratish, uni rivojlantirish bugungi kunda zamonaviy dunyoda
raqobatbardosh kadrlar yetishtirishning ajralmas qismidir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Abdulxayev A. Amaliy tilshunoslikka kirish. Toshkent, 2019.
2.
Qodirov A. Tilshunoslikka kirish. Toshkent, 2016.
3.
Hojiyev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati. Toshkent, 2002.
4.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Amaliy_tilshunoslik.
5.
https://www.appliedlinguistics.org
