“
Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
~ 176 ~
TARJIMA VA TILLARARO ALOQA MUAMMOLARI
Nutfilloyeva Marjona Ismat qizi
OʻzDJTU Sharq filologiyasi 1-kurs talabasi
marjonanutfilloyeva2221@gmail.com
Ilmiy rahbar:
Umurzakova A.U.
OʻzDJTU Sharq filologiyasi arab tili fakulteti kafedrasi oʻqituvchisi
Annotasiya:
Mazkur maqolada tarjima faoliyatida uchraydigan tillararo aloqa
muammolari tizimli tarzda tahlil etiladi. Tarjima jarayonida yuzaga keladigan leksik,
sintaktik va madaniy tafovutlar, ularning muloqot samaradorligiga ta’siri ilmiy
asosda ko‘rib chiqiladi. Mashina tarjimasi va inson omilining qiyosiy tahlili,
shuningdek, tillararo kommunikatsiyaning globalizatsiya sharoitidagi o‘ziga xos
xususiyatlari tadqiq etiladi. Maqolada tarjimonlarning axloqiy va huquqiy
majburiyatlari, madaniyatlararo kontekstda to‘g‘ri tarjima tamoyillari ilmiy
yondashuv asosida yoritiladi va tillararo aloqa samaradorligini oshirishga qaratilgan
amaliy tavsiyalar ilgari suriladi.
Kalit soʻzlar:
sunʼiy intellekt, platformalar, tarjima nazariyasi, madaniy
tafovutlar, globalizatsiya va til, mashina tarjimasi.
Tarjima — bu ikki yoki undan ortiq tillar o‘rtasida nafaqat lingvistik, balki
madaniy va ijtimoiy ko‘prik o‘rnatish san'atidir. So‘zlarning o‘zaro o‘girilishi,
grammatik moslik va leksik ekvivalentlik kabi an'anaviy omillar tarjima jarayonining
faqat tashqi qatlamini tashkil etadi. Aslida esa tarjima faoliyati har bir tilning
madaniy konteksti, tarixiy tajribasi va ijtimoiy qadriyatlarini chuqur tushunishni talab
qiladi.Tillararo aloqa esa o‘z navbatida shunchaki xabar almashinuvi emas, balki
madaniyatlar, tafakkur tizimlari va muloqot uslublarining murakkab o‘zaro ta’siridir.
Har bir tilda mavjud bo‘lgan leksik, sintaktik va pragmatik farqlar, madaniy
tafovutlar va kommunikativ normalar tarjima va tillararo muloqot jarayonini o‘ziga
xos murakkab tizimga aylantiradi.Hozirgi globallashuv sharoitida tillararo aloqaning
ahamiyati keskin oshib borayotgan bir vaqtda, sun'iy intellekt texnologiyalari va
mashina tarjimasi platformalari tarjima sohasiga sezilarli o‘zgarishlar olib kirmoqda.
Bu jarayon, bir tomondan, tarjima tezligini va ommaviyligini oshirsa, ikkinchi
tomondan, madaniy va semantik nozikliklarning yo‘qolish xavfini ham yuzaga
keltiradi.
Tarjima jarayonidagi lingvistik muammolar.
Tarjima faoliyatida leksik,
sintaktik va semantik tafovutlar ko‘plab qiyinchiliklarni yuzaga keltiradi. Har bir til
o‘ziga xos grammatik va semantik tuzilishga ega bo‘lib, ularni mos tarzda aks ettirish
tarjimon uchun muhim vazifa bo‘lib qoladi.
“
Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
~ 177 ~
Masalan, fransuz tilidagi
"avoir le cafard"
ifodasi so‘zma-so‘z tarjima
qilinganda "tarakanlarga ega bo‘lish" degan g‘alati ma’noni beradi. Aslida esa bu
ifoda "kayfiyati tushkun bo‘lish" ma’nosini anglatadi.
Shuningdek, polisemiya masalasi ham muhimdir. Nemis tilidagi
"Schloss"
so‘zi
kontekstga qarab "qasr" yoki "qal'a", yoki "qulf" ma’nolarini anglatadi. Agar kontekst
noto‘g‘ri tahlil qilinsa, tarjimada ma’no buzilishi yuzaga keladi.
Madaniy tafovutlar va kontekstning ahamiyati.
Madaniy tafovutlar tarjimada
katta ahamiyatga ega. Tarjima faqat lingvistik moslikni emas, balki madaniy moslikni
ham ta’minlashi kerak.
Misol uchun, yapon tilidagi
"itadakimasu"
so‘zi ovqat yeyishdan oldin
aytiladigan adabiy ibora bo‘lib, uni to‘g‘ridan-to‘g‘ri "Yeyman" deb tarjima qilish
noto‘g‘ri bo‘ladi. U "Ovqat uchun minnatdorchilik bildiraman" ma’nosini anglatadi.
Mashina
tarjimasi
va
sun’iy intellektning roli.
Mashina
tarjimasi
texnologiyalari tarjima jarayonini tezlashtirgan bo‘lsa-da, madaniy kontekst va til
nozikliklarini to‘liq anglab yetishda muammolar mavjud.Masalan, ingliz tilidagi
"hit
the sack"
iborasi "ko‘rpaga zarba berish" deb so‘zma-so‘z tarjima qilinganida
ma’nosiz bo‘ladi, chunki asl ma’nosi "uxlash uchun yotmoq" deganidir.Yana bir
holatda, ispanchadan avtomatik tarjimada
"embarazada"
so‘zi "sharmandalik" deb
noto‘g‘ri tarjima qilingan holatlar bor. Aslida bu so‘z "homilador" degan ma’noni
anglatadi.Bu kabi xatoliklar sun'iy intellekt asosidagi mashina tarjimasining madaniy
va semantik tafovutlarni hali to‘liq anglay olmasligini ko‘rsatadi.
Tillararo aloqa va globalizatsiya: yangi chaqiriqlar.
Globalizatsiya sharoitida
tillararo aloqa yanada murakkablashib, yuqori darajadagi tarjima sifatini talab
qilmoqda. Turli tillar va madaniyatlar o‘rtasida yuzaga keladigan semantik va
madaniy tafovutlar tarjimada ehtiyotkorlik bilan yondashishni talab qiladi.Masalan,
arab tilidagi
"ya‘tik al-‘afiya" (
كيطعي
ةيفاعلا
)
iborasi so‘zma-so‘z tarjima qilinganda
"Senga salomatlik bersin" degan ma’noni bildiradi. Biroq, bu ibora kundalik hayotda
ko‘proq "Rahmat", "Yaxshi ish qilding" yoki "Qilingan ish uchun minnatdorchilik"
ma’nosida ishlatiladi. Uni to‘g‘ri tarjima qilmaslik aloqa muammolariga olib kelishi
mumkin.Yana bir misol: arab tilida keng tarqalgan
"Insha’Allah" (
نإ
ءاش
الله
)
iborasi
bevosita "Agar Alloh xohlasa" degan ma’noni beradi. Biroq arab madaniyatida bu
ibora faqat diniy mazmunni emas, balki kundalik hayotda kelajakdagi harakatlarga
ehtiyotkorlik bilan yondashishni ifodalaydi. G‘arb tillariga faqat so‘zma-so‘z tarjima
qilish natijasida uning ortidagi madaniy nozikliklar to‘liq yetkazilmasligi mumkin.
Xulosa.
Tarjima va tillararo aloqa jarayoni nafaqat til birliklarini, balki madaniy
kontekst va tafakkur tizimlarini to‘g‘ri yetkazishni talab qiladi. Globalizatsiya va
texnologik taraqqiyot sharoitida lingvistik hamda madaniy tafovutlarni chuqur
anglash va har bir kontekstga mos yondashuvni shakllantirish samarali tarjima va
muloqot uchun muhim omil bo‘lib qolmoqda.
“
Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
~ 178 ~
Adabiyotlar roʻyxati:
1. Collins French-English Dictionary. – HarperCollins Publishers, 2022. – "avoir
le cafard" idiomasi haqida umumiy ma'lumot.
2.Duden Universalwörterbuch. – Dudenverlag, 2021. – "Schloss" so‘zining ko‘p
ma’noliligi (qal'a va qulf) haqida ma'lumot.
3.Hans Wehr Arabic-English Dictionary. – Spoken Language Services, 2011. –
Arab tilidagi iboralar, "ya‘tik al-‘afiya" va "Insha’Allah" haqida asosiy ma'lumotlar.
4.Oxford Dictionary of English Idioms. – Oxford University Press, 2020. –
Ingliz tilidagi "hit the sack", "kill two birds with one stone" kabi idiomalar uchun
manba.
5.
www.ziyouz.com
