“
Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
~ 314 ~
BADIIY TARJIMA VA BU JARAYONDA YUZAGA KELUVCHI LEKSIK
MUAMMOLAR
(Erkin Vohidov she’riyati asosida)
Sattorova Dilnura Musirmon Kizi
Third- year- student at the National University of Uzbekistan
named after Mirzo Ulugbek
Jalolova Shakhnoza Mukhamedjanovna
PhD, associate professor
dilnurasattorova0515@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada badiiy tarjima jarayonida yuzaga keluvchi
lingvistik, madaniy va uslubiy qiyinchiliklar yoritilgan bo'lib, ular taniqli oʻzbek
shoiri Erkin Vohidov sheʼrlarini ingliz tiliga tarjima qilish asnosida tahlil qilinadi.
Xususan, tarixiy leksik birliklar (masalan, “bobolar ruhi”), iboralar (“ko‘ngil ko‘zi”)
va poetik nozikliklarning tarjimada saqlanishi masalalari koʻrib chiqiladi.
Muammolar yechimi sifatida kontekstual moslashtirish, semantik ekvivalent tanlash
va kompensatsiya usullari kabi amaliy strategiyalar e'tibor markazoga qo'yilgan.
Kalit soʻzlar:
badiiy tarjima, leksik qiyinchiliklar, madaniy terminlar, milliy
metaforalar, sheʼriy uslub, ekvivalentlik, kontekstual moslashtirish.
Kirish
Tarjima bu nafaqat bir tilni ikkinchi tilga o‘girish balki, ikki madaniyat
o‘rtasidagi muloqot vositasi hamdir. Ayniqsa, badiiy tarjima jarayoni, tarjima
mobaynida bir qancha leksik va grammatik muammolarni yuzaga keltiradi. Chunki
adabiy asarlar nafaqat lug‘aviy ma’noni, balki poetik ohang, milliy ruh, yozuvchi va
shoirning ichki kechinmalarini ham o‘zida aks ettiradi. Badiiy tarjimada leksik
muammolar, asosan, metaforik birliklar, arxaik yoki tarixiy so‘zlar, shevaga oid
iboralar hamda o‘ziga xos milliy tushunchalarning boshqa tilga tabiiy va to‘g‘ri
ifodalanishida yuzaga keladi. Shu sababli tarjimon lingvistik bilim bilan cheklanib
qolmasdan, original matndagi ma’no va tuyg‘ularni yetkazish uchun badiiy
bo‘yoqlardan ham o‘rinli foydalana olish mahoratiga ega bo‘lmog‘i lozim.
O‘zbek adabiyotining yirik vakillaridan biri bo‘lgan Erkin Vohidov she‘riyatini
tarjima qilish jarayonida ham badiiy va leksik muammolar kuzatilishi mumkin. Shoir
ijodida xalqona iboralardan keng foydalanilgan bo‘lib, milliy timsollar, tarixiy va
diniy obrazlar, falsafiy qarashlar keng uchraydi. Shu sababli, adibning asarlarini
boshqa tillarga tarjima qilish jarayonida milliy va tarixiy leksik birliklar, metafora,
metonimiya va iboralar, shuningdek, she‘riy shakl va ritm kabi qiyinchiliklar yuzaga
“
Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
~ 315 ~
keladi. Tarjimon bu muammolarni hal qilish uchun lingvistik, stilistik va estetik
jihatlarni hisobga olishi zarur [1].
Badiiy tarjimada uchraydigan asosiy leksik muammolar quyidagilardir:
1. Tillararo farqlar - har bir tilning o‘ziga xos leksik tizimi va semantik
strukturalari mavjudligi.
2. Madaniy o‘ziga xosliklar - har bir xalqning o‘ziga xos madaniy ifodalari va
timsollari tarjimada qiyinchilik tug‘diradi.
3. She‘riy leksika va metaforalar - poetik ifodalar, iboralar va timsollar
tarjimada ko‘pincha o‘z badiiy ta‘sirini yo‘qotishi mumkin.
Bular tarjimon duch keladigan asosiy muammolar bo‘lib, ayniqsa, she‘riyat
tarjimasida bular yanada keskinroq namoyon bo‘ladi. Ushbu tadqiqotda tarjima
jarayonidagi muammolar hamda yechimlar, Erkin Vohidovning she‘rlari asosida olib
borilgan bo‘lib, bu jarayonda original she‘r matni va tarjima o‘rtasidagi o‘xshashlik
hamda farqlarni aniqlash uchun taqqoslash usulidan keng foydalanilgan [2,3].
Milliy va tarixiy leksik birliklar: Shoirning ijodida ko‘plab milliy, tarixiy,
arxaik, shevaga oid birliklarni uchratish mumkin. Misol uchun:
“Bobolar ruhi” – “Ancestors’ spirit” yoki “The spirit of forefathers”
“Ona zamin” – “Motherland” yoki “The sacred land”
Bunday atamalarni tarjima qilishda so‘zma-so‘z usul ishlatilsa, ular o‘z poetik
ta‘sirini yo‘qotishi mumkin. Shu sababli tarjimon muqobil variantlarni topishga
majbur bo‘ladi.
Dialektal va folklor unsurlar: Shoir o‘z ijodida xalqona ifodalarni keng
ishlatgan. Masalan:
“Ko‘ngil ko‘zi” – “The eye of the heart”
“Yo‘l bo‘lsin” – “Where are you heading?” yoki “May your journey be safe”.
Bunday iboralarni so‘zma-so‘z tarjima qilishdan ko‘ra, ularning ma‘no jihatdan
ekvivalent variantini topish orqali she‘rdagi asl mazmun mohiyatni saqlab qolish
mumkin [4].
Tarjima jarayonida qo‘llaniladigan tahlil usullari:
1. Lingvistik tahlil - she‘riy matnlardagi leksik birliklarning semantik va stilistik
xususiyatlari o‘rganiladi.
2. Poetik tahlil - asarning badiiy-estetik jihatlarini saqlab qolish uchun
ishlatilgan usullar tahlil qilinadi.
3. Qiyosiy tahlil - tarjima variantlari taqqoslanib, eng maqbul ekvivalent tanlash
yo‘llari ko‘rib chiqiladi.
Tarjima jarayonidagi asosiy yondashuvlar:
➢
Ekvivalent tanlash - tarjimada aniq ekvivalentlarni topish orqali badiiy
ifodaning to‘g‘ri yetkazilishi ta‘minlanadi.
“
Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
~ 316 ~
➢
Kompensatsiya usuli - tarjimada yo‘qolishi mumkin bo‘lgan poetik unsurlar
boshqa joyda muqobil tarzda ifodalanadi.
➢
She‘riy ritm va ohangni saqlash - original matndagi ritm, qofiya va ohang
imkon qadar tarjimada ham saqlab qolinadi [5].
Bundan tashqari, tarjimon asarning ruhiyatini to‘g‘ri anglab yetishi va uni
boshqa madaniyat kontekstida qayta yaratishi kerak. Tarjima jarayonida dinamik
ekvivalentlik yondashuvi, ya’ni mazmun va ifodani saqlab qolish orqali badiiy
ta’sirni yetkazish muhim hisoblanadi.
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, Erkin Vohidov she‘riyatini tarjima qilish
jarayonida leksik muammolar tarjimonning ijodiy yondashuvi va badiiy mahoratini
talab qiladi. Milliy va madaniy unsurlarni yetkazish, metaforalar va poetik obrazlarni
tarjima qilish, ritm va qofiyani saqlash kabi masalalar tarjima jarayonining eng
muhim jihatlaridir. Shunday ekan, badiiy tarjima nafaqat lingvistik, balki madaniy va
estetik hodisa hamdir. Shu sababli, har bir tarjima asar muallifining ruhini,
tuyg‘ularini va uslubini maksimal darajada yetkazishga xizmat qilishi lozim. Badiiy
tarjimada innovatsion usullar va zamonaviy tarjima nazariyalaridan foydalanish,
tarjimonning ijodiy mahoratini yanada oshiradi va asarning butunligiga yetarlicha
yaqin turadi.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Karimov N. Erkin Vohidov gulshani. To quyosh sochgayki nur. Erkin
Vohidov hayoti va ijodi zamondoshlari nigohida. –Toshkent: O‘zbekiston, 2016.
2.
Eshqobilova M.P. Erkin Vohidov publitsistikasing ijtimoiy-estetik mohiyati //
Miasto Przyszłości Vol.45, 2024.–B130-133.
3.
G‘afurov.I. Mo‘minov.O. N.Qahramonov. Tajima nazariyasi. – Toshkent:
Tafakkur Bo‘stoni, 2012.– 197 b.
4.
Vohidov E. Saylanma. Ikki jildlik. Birinchi jild. Muhabbatnoma. – Toshkent:
G‘.G‘ulom nomidagi Adabiyot va san`at nashriyoti, 1986
