Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 5(63)
~ 65 ~
OMBORXONA XOʻJALIGINI BOSHQARISHDA INNOVATSION
LOGISTIKANI QOʻLLASH
Boymatov O‘tkirbek Tilovmurod o‘g‘li
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti assistenti
Yugayev Shavkat Mansurovich
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti Phd.,
Annotatsiya:
Ushbu maqolada omborxona xoʻjaligini boshqarishda innovatsion
yondashuvlar va texnologiyalarni joriy etishning nazariy va amaliy jihatlari
yoritilgan. Ombor faoliyatida zamonaviy texnologiyalarni joriy qilishning iqtisodiy
samaradorligi, mahsulot harakati tezligini oshirish zamonaviy logistika vositalari
orqali ombor faoliyatining samaradorligini oshirish, xarajatlarni kamaytirish hamda
mijozlarga xizmat koʻrsatish sifatini yaxshilash xarajatlarni kamaytirish va
mijozlarga xizmat sifatini yaxshilashdagi oʻrni tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar
: logistika, omborxona xoʻjaligi, innovatsiya, boshqaruv tizimi,
avtomatlashtirish, innovatsiya, WMS, RFID, avtomatlashtirish raqamlashtirish.
Kirish
Bugungi globallashuv va raqobat sharoitida logistika sohasi har bir korxona
uchun muhim strategik ustuvorlikka aylanmoqda. Ayniqsa, omborxona xoʻjaligini
samarali boshqarish logistik tizimning markaziy boʻgʻini hisoblanadi. Anʼanaviy
ombor tizimlarining cheklovlari, ortiqcha xarajatlar va inson omiliga bogʻliq
xatoliklar korxona samaradorligiga salbiy taʼsir ko‘rsatadi. Shu sababli, ombor
boshqaruvida
innovatsion
logistik
yondashuvlardan
foydalanish
zaruratga
aylanmoqda.
Bozor
iqtisodiyoti
sharoitida
korxona
va
tashkilotlarning
raqobatbardoshligini ta'minlashda logistikani samarali tashkil etish muhim omillardan
biri hisoblanadi. Ayniqsa, omborxona xoʻjaligi logistik tizimning muhim bo‘g‘ini
sifatida mahsulotlarni saqlash, yetkazib berish va tarqatish jarayonida markaziy rol
o‘ynaydi. Innovatsion yondashuvlar bu jarayonlarni optimallashtirishga xizmat qiladi.
Asosiy qism
1 Omborxona xoʻjaligi va uning logistika tizimidagi oʻrni
Omborxona xoʻjaligi – bu mahsulotlarni vaqtincha saqlash, ularni tartibga
solish, belgilangan holatda saqlab turish va keyinchalik taqsimlashga mo‘ljallangan
tizimdir. U samarali ishlamasa, butun logistika zanjiri ishdan chiqishi mumkin. Shu
sababli, ombor faoliyatini boshqarishda zamonaviy texnologiyalar va innovatsion
yondashuvlardan foydalanish zarur. Omborxona xoʻjaligi mahsulotlarni vaqtincha
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 5(63)
~ 66 ~
saqlash, tovar aylanmasini taʼminlash, yuklamalarni optimallashtirish va ehtiyot
zaxiralarini boshqarish orqali taʼminot zanjirida muhim rol oʻynaydi. Samarali tashkil
etilgan ombor korxonaning umumiy logistik xarajatlarini 20-30% gacha kamaytirishi
mumkin.
Omborlar mahsulotlar harakati zanjirida quyidagi funksiyalarni bajaradi:
Saqlash va zaxiralash;
Yuklarni saralash va komplektatsiya qilish;
Tovarlarni jo‘natishga tayyorlash.
Grafik 1: Omborlogistika jarayoni bosqichlari
Qabul qilish → Saralash → Saqlash → Komplektatsiya → Jo‘natish
2. Innovatsion logistik yechimlar va ularning omborxona boshqaruvidagi
roli
Zamonaviy logistikada quyidagi innovatsion texnologiyalar ombor boshqaruvida
keng qoʻllanilmoqda:
Innovatsion logistik yechimlar quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
Avtomatlashtirilgan ombor tizimlari (WMS – Warehouse Management System)
Ombor harakatlarini nazorat qilish, mahsulotlar joylashuvi va harakatini real vaqt
rejimida boshqarish imkonini beradi. Ombor jarayonlarini real vaqt rejimida
boshqarish, buyurtmalarni qayta ishlash va mahsulotlar joylashuvini optimallashtirish
imkonini beradi.
RFID va shtrix-kod tizimlari:
Tovar harakati va inventarizatsiyani
avtomatlashtirish orqali aniqlikni oshiradi. Maxsulotlar haqida ma'lumotlarni
avtomatik ravishda yig‘ish, saqlash va uzatishga xizmat qiladi. QR va shtrix-kod
tizimlariga nisbatan tez va aniq ishlaydi.
LoT (Internet of Things):
Ombor jihozlarini tarmoqqa ulanib, real vaqtli
monitoring va nazoratni amalga oshirishga xizmat qiladi.
Robototexnika va dronlar:
Katta hajmdagi omborlarda yuk ko‘tarish,
joylashtirish va topish ishlarini soddalashtiradi. Katta omborlarda mahsulotlarni
topish, tashish yoki inventarizatsiya qilish jarayonlarini avtomatlashtirish imkonini
yaratadi.
Bulutli hisoblash tizimlari:
Ombor maʼlumotlarini markazlashtirib saqlash va
tahlil qilish imkonini beradi. Ma’lumotlarni markazlashtirilgan holda saqlash va tahlil
qilish, turli bo‘limlar o‘rtasidagi integratsiyani kuchaytiradi.
2.1. WMS (Warehouse Management System)
Bu tizim ombordagi har bir mahsulotning joylashuvi, harakati va zaxirasini real
vaqt rejimida kuzatish imkonini beradi.
Amaliy misol:
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 5(63)
~ 67 ~
“O‘zAvtoSavdo” kompaniyasi 2022-yilda WMS tizimini joriy etgach,
mahsulotlarni yetkazib berish vaqti 22% ga qisqardi, ombordagi aniqlik darajasi esa
95% dan 99.5% gacha oshdi.
2.2. RFID texnologiyasi
RFID texnologiyasi orqali mahsulotlarga o‘rnatilgan chiplar yordamida ularning
harakati avtomatik ravishda qayd etiladi.
Amaliy misol:
“TexnoPlast”
korxonasida
RFID
texnologiyasi
yordamida
kunlik
inventarizatsiya vaqti 4 soatdan 30 daqiqagacha qisqardi.
2.3. Robotlashtirilgan ombor tizimlari
Yirik kompaniyalar robotlar yordamida mahsulotlarni joylashtirish, yetkazish va
saralash ishlarini avtomatlashtirishmoqda.
Grafik 2: Avtomatlashtirish darajasi oshgani sayin mahsulot aylanish
tezligining o‘sishi (foizlarda)
Avtomatlashtirish darajasi (%)
Mahsulot aylanishi o‘sishi (%)
25 %
+12 %
50 %
+23 %
75 %
+35 %
100 %
+44 %
2.4. Bulutli texnologiyalar va LoT
LoT yordamida harorat, namlik, vibratsiya kabi ko‘rsatkichlar monitoring
qilinadi. Bu, ayniqsa, farmatsevtika yoki oziq-ovqat sohasida muhim.
3. Innovatsion logistik yondashuvlar orqali erishiladigan natijalar
Ombor maydonlaridan samarali foydalanish.
Inson omiliga bogʻliq xatoliklarning kamayishi.
Mahsulotlarni tez va aniq topish, taqsimlash va yetkazib berish.
Xarajatlarning kamayishi va mijozlarga xizmat ko‘rsatish tezligining oshishi.
Raqamli nazorat va tahlil asosida strategik qarorlar qabul qilish imkoniyati.
Oʻzbekistonda innovatsion ombor tizimlariga oʻtish jarayoni
s
o‘nggi yillarda
yirik savdo tarmoqlari (Korzinka, Makro), logistik kompaniyalar (Artel Logistics,
Global Trans) va davlat omborlari bosqichma-bosqich WMS, QR/RFID,
avtomatlashtirilgan jo‘natish tizimlariga o‘tayotgani kuzatilmoqda.
Grafik 3:
O‘zbekistonda WMS tizimi joriy etilgan korxonalarning sohalar
bo‘yicha taqsimoti (2024-yil)
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 5(63)
~ 68 ~
- Chakana savdo – 40%
- Logistika kompaniyalari – 25%
- Ishlab chiqarish korxonalari – 20%
- Boshqa – 15%
Ombor faoliyatida innovatsion logistik yechimlarni, jumladan WMS
(Warehouse Management System), RFID texnologiyasi, bulutli hisoblash, IoT va
robotlashtirilgan tizimlarni joriy qilish natijasida quyidagi ijobiy natijalarga
erishiladi:
Saqlash maydonlaridan foydalanish darajasi oshadi;
Inventarizatsiya va buyurtmalarni qayta ishlash tezlashadi;
Ombor jarayonlaridagi xatoliklar kamayadi;
Xarajatlar qisqaradi, xizmat ko‘rsatish sifati ortadi.
Misol tariqasida
, O‘zbekistonning yirik logistika kompaniyalari (masalan,
Artel Logistics yoki Korzinka.uz) WMS va RFID tizimlarini joriy qilish orqali
mahsulot aylanish tezligini 20–30% ga oshirgan.
Shu bois, O‘zbekistonda innovatsion logistikani omborxona boshqaruviga keng
joriy etish orqali nafaqat korxona samaradorligi, balki butun ta'minot zanjirining
raqobatbardoshligini oshirish mumkin.
Ombor jarayonlarida qo‘llaniladigan innovatsion texnologiyalar
Texnologiya nomi
Vazifasi
Afzalliklari
WMS (Warehouse
Management System)
Ombor boshqaruv tizimi
Real vaqt rejimida
boshqaruv, aniqlik,
samaradorlik
RFID (Radio Frequency ID)
Tovar harakatini
avtomatik aniqlash
Xatoliklar kamayadi,
tezkor inventarizatsiya
LoT (Internet of Things)
Ombor jihozlari va
muhitini onlayn nazorat
qilish
Harorat namlik,
xavsizlik nazorati
Robototexnika
Yuklarni ko‘tarish,
saralash, joylashtirish
Inson mehnatini
kamaytiradi, tezlikni
oshiradi
Bulutli texnologiyalar
Ma’lumotlarni saqlash
va tahlil qilish
Yagona markazlashgan
tizim, oson integratsiya
2. Amaliy misollar
Misol 1:
“Artel Logistics” (O‘zbekiston)
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 5(63)
~ 69 ~
2023-yilda kompaniya o‘z omborlariga WMS va RFID tizimlarini joriy etdi.
Natijada:
Ombordagi mahsulotni qidirish va saralash vaqti 35% ga qisqardi;
Inventarizatsiya aniqligi 99.3% ga yetdi;
Buyurtma bajarish tezligi 25% oshdi.
Misol 2:
“Korzinka.uz” supermarket tarmog‘i
Zaxira mahsulotlar omborini bulutli boshqaruv tizimi orqali avtomatlashtirdi.
Har bir filial ombori markaziy tizimga ulangan, bu esa real vaqt monitoringini
ta’minlaydi.
3. Grafik tahlil: Grafik: Avtomatlashtirish darajasi va mahsulot aylanishi
o‘sishi
Avtomatlashtirish darajasi %
Mahsulot aylanishi o‘sishi %
25 %
12 %
50 %
23 %
75 %
35 %
100 %
44 %
Bu grafikdan ko‘rinadiki, avtomatlashtirish darajasi oshgani sari mahsulot
aylanishi ham sezilarli ortadi. Bu esa ombor samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
4. O‘zbekistonda raqamlashtirish jarayoni
2023–2024 yillar davomida quyidagi o‘zgarishlar kuzatildi:
15 dan ortiq yirik korxona WMS tizimini joriy qildi;
10+ savdo tarmog‘i RFID texnologiyasiga o‘tdi;
Logistika universitetlarida innovatsion logistika bo‘yicha maxsus kurslar
ochildi;
Davlat tomonidan raqamli logistika infratuzilmasini rivojlantirish dasturi ishlab
chiqildi.
Oʻzbekistonda ombor logistikasini raqamlashtirish tendensiyalari soʻnggi
yillarda logistika sohasida raqamlashtirish jarayonlari faollashmoqda. Yirik savdo
tarmoqlari, ishlab chiqarish korxonalari hamda e-commerce platformalari ombor
boshqaruvida zamonaviy texnologiyalardan foydalanmoqda. Lekin kichik va oʻrta
korxonalar bu borada hali yetarlicha ilgʻor tajribaga ega emas.
Xulosa
Omborxona xoʻjaligini boshqarishda innovatsion logistikani qoʻllash – bu
zamonaviy talab va ehtiyojlarga moslashish, korxona samaradorligini oshirish hamda
global raqobatda oʻz oʻrnini mustahkamlash imkonini beradi. Innovatsion
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 5(63)
~ 70 ~
texnologiyalarni keng joriy etish orqali ombor faoliyati tezkor, aniq va ishonchli
tizimga
aylanishi
mumkin.
Oʻzbekistonda
logistika
infratuzilmasini
modernizatsiyalash, kadrlar tayyorlash va texnologik bazani rivojlantirish orqali bu
boradagi islohotlarni chuqurlashtirish maqsadga muvofiqdir. Innovatsion logistik
yondashuvlarni omborxona xoʻjaligiga joriy etish orqali nafaqat ichki jarayonlarni
soddalashtirish, balki butun ta’minot zanjirining samaradorligini oshirish mumkin.
Bu esa zamonaviy bozorda raqobatbardoshlikni ta'minlashda muhim omil
hisoblanadi. Shu bois korxonalar o‘z ombor tizimlarini doimiy ravishda yangilab
borishi va zamonaviy texnologiyalardan foydalanishga intilishi zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Christopher, M. (2016). Logistics & Supply Chain Management. Pearson
UK.
2.
Bowersox, D. J., Closs, D. J., & Cooper, M. B. (2013). Supply Chain
Logistics Management. McGraw-Hill Education.
3.
Uzoqov A., & Karimova M. (2021). “Logistika tizimida raqamli
texnologiyalarni joriy etish istiqbollari”. Innovatsion rivojlanish jurnali, №2.
4.
“Oʻzbekiston Respublikasida logistika infratuzilmasini rivojlantirish
konsepsiyasi” – Hukumat qarori, 2023-yil.
5.
Nasriddinov B. (2022). “Omborxona xoʻjaligini avtomatlashtirishning
iqtisodiy samarasi”. TDIU Ilmiy axborotnomasi, №4.
6.
Coals B. U. T. INTEGRATION OF LOGISTICS FUNCTIONAL
AREAS AND THE PLACE OF WAREHOUSING IN THEM //International Journal
Of Management And Economics Fundamental. – 2023. – Т. 3. – №. 12. – С. 50-57.
