JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Jonqobilov Sh. Sh.
Toshkent Davlat Transport Universiteti
Magistratura MTTYF-1 guruh talabasi.
Ilmiy rahbar:
Begmatov P.A.
texnika fanlari doktori,dotsent,
Toshkent Davlat Transport Universiteti
METROPOLITEN YO’LLARING EKSPLUATATSION ISHONCHLILIGINI
BAHOLASH
Annotatsiya:
Maqolada Metropoliten haqida malumotlar keltirilgan. Eski yo’llarni rivojlantirish
haqida va yangi yo’llarni qurish loyihalari ustida ishlangan.
Metropoliten yo‘llarini tasarruf etishda qo‘llaniladigan texnik shartlar va me’yorlar yo’llarni
qobiliyatini oshirish uchun shart sharoitlari.
Kalit so’zlar:
Metropoliten, rels, shpall, kontaktli rels, kranshteynlar, manyovr, strelkali
o’tkazgich, svetavorlar.
Kirish
Joriy ta'minot yo‘lning barcha elementlari (yer to‘shagi, yo‘l ustki qismi, yo‘l infratuzilmalari)
va kontakt relsining soz holatda bo‘lishini ta'minlashi lozim, bu esa poyezdlarning belgilangan
tezliklarda xavfsiz va silliq harakatini kafolatlaydi. Yo‘l va kontakt relsining joriy ta'minotidagi
asosiy vazifa — ularni belgilangan me'yor va cheklovlar doirasida saqlash, yo‘l va kontakt
relsining barcha elementlarining uzoq muddatli xizmat qilishini ta'minlash, nosozliklarning
oldini olish, ularni o‘z vaqtida bartaraf etish hamda nosozliklarga sabab bo‘ladigan omillarni
yo‘q qilishdan iborat.
Radiusi 600 ga yaqin va undan katta bo’lganda yo’l kengligi: 1520 mm – +6, -4
P 599–400 da yo’l kengligi — 530 mm, +6, -4
P 399–125 da yo’l kengligi — 1535 mm, +6, -4
P 124–100 da yo’l kengligi — 1540 mm, +6, -4
P 99 da va undan kichikbo’lganda yo’l kengligi — 1545 mm, +2, -4
Rels kallagining bir tomonlama yeyilishi (boshdan yassi yeyilish) va yemirinish 2 mm dan ortiq
bo‘lsa, bunday relslarni almashtirish zarur.
Rels kallagining pastki qismida paydo bo‘lgan yorig‘i 4 mm gacha — almashtirish talab qilinadi.
Relslardagi qora dog‘lar (metal charchashi belgisi) — relslarni almashtirish zarur. Piyoda
harakatida har bir 100 metrda 2 ta sirt sinovi amalga oshiriladi. Relslar kallagidagi egilish 3 mm
dan ortiq bo‘lsa, bunday relslar almashtiriladi. Relslar ulanmalaridagi har qanday nosozliklar
relslar faqat o‘z vaqtida ko‘zdan kechirilgan taqdirda aniqlanishi mumkin. Relslarni biriktiruvchi
qismlarining (stik) buralish kuchi 20 mm dan ortiq bo‘lsa, almashtirish zarur.
Stik joylar:
Relslar ikki uchlashgan stiklarda mustahkamlangan bo‘lishi shart.
Relslar ulanmalaridagi stiklar:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Tunnelda:
12,5 mli relslarda – 10 mm
25,0 mli relslarda – 12 mm
Ochiq joylarda:
12,5 mli relslarda – 18 mm
25,0 mli relslarda – 21 mm dan katta bo‘lmasligi kerak.
Relslar ulanmalaridagi relslar joylashgan joylardagi kamida 3 m uzoqlikka yo‘nalishi kerak.
Poezdlarning qarama-qarshi yo‘nalishdagi harakati qoidasi asosida bir izli uchastkalarda har bir
asosiy yo‘l poezdlarning belgilangan bitta (to‘g‘ri) yo‘nalishda xarakatlanishini uchun xizmat
qiladi. Favqulodda xollarda poezdlar xarakatini tartibda saqlab qolish uchun poezd lokomotiv
brigadasi bilan poezdlar chiqaruv dispetcheri tomonidan uzviy aloqani saqlanmaganligi yuzaga
keladi. Poezdlarning bekatdan chiqishi yoki perrondagi poezdlarning qabul qilinishi faqat
lokomotiv brigadasi bilan uzviy aloqani saqlanganidan keyin amalga oshiriladi. Teskari
yo‘nalishda poezdlarni bekatdan chiqarish va bekatga perronda to‘xtatish faqat oldindan
ko‘rilgan tartibda amalga oshiriladi. Chorrahalarni kesib o‘tishda mashinistlar chaqiruvli
ogohlantirishlar va to‘qnashuvni oldini oluvchi vositalardan foydalanadi. Agar uzviy aloqa
buzilgan bo‘lsa yoki marshrutda turib qolgan texnik yordam kerak bo‘lgan poezd bo‘lsa, boshqa
poezdlarni harakatlantirish vaqtincha to‘xtatiladi. Bunday xolatda teskari yo‘nalish bilan
harakatlanish buyruq bo‘yicha xavfsiz xolatda amalga oshiriladi.
Birlamchi o‘t o‘chiruv vositalari va ularning ishlatilish texnik xarakteristikasi:
1. Kumushoksidli o‘t o‘chirgich (ognetushitel) moddasining ishlatilish xarakteristikasi :
Klass B, 9.56 metr kvadrat
Davomiyligi: 15 soniya
Struyaning uzunligi: 13.5 metr
Tumanning zichligi: 3.5 kg
2. Poroshokli o‘t o‘chirgich (ognetushitel) moddasining ishlatilish xarakteristikasi :
Klass B, 3.27 metr kvadrat
Davomiyligi: 12 soniya
Struyaning uzunligi: 5.0 metr
Og‘irligi (to‘liq): 8.0 kg
Poroshok og‘irligi: 5.0 kg
Yo’nalish ko’rsatkichlari
-Poezd yoki manyovr qilayotgan tarkibni qabul qilish yoki harakat yo’nalishini ko’rsatish kerak
bo'lgan xollarda oq-sut rangdagi chiroqli marshrut ko'rsatkichlari qo'llaniladi. Ular harflar,
raqamlar va raqamlar birlashtirilgan haflar bilan ko’rsatilishi lozim.
-Marshrut ko’rsatkichlari taklif signallari ochiq bo’lgan hollarda yonishi kerak.
-marshrut ko’rsatkichlari, tonnelda svetafor boshida yoki yonida o’rnatiladi, yer ustida asosiy
svetaforning ostki qismida joylashgan bo’lishi lozim.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Ish joyidagi yo’riqnomalar:
Nazariy ishlab chiqarish o’quv amaliy o’qish va o’rganish bilan birgalikda to’gridan to’g’ri ish
joyida mustqail ishga ijozat berilishdan oldin yoki boshqa ishga, boshqa bo’linmaga
o’tkazilganda, boshqacha tasnifli ishlar bajarilganda o’tkaziladi.
Birlamchi yo’riqnoma o’tkazishdan maqsad:
-Muayyan ish joyida ishlab chiqarishning aniq xolati, ishlarni bajarishniningxavfsiz usullari bilan
tanishtirishdan iborat.
Shuningchek Toshkent metropolitin haqida o’zgaruvchan qobiliyatni oshirishni ham gapirishimiz
mumkin.
Signallar va avtomatika tizimlarini modernizatsiya qilish
Hozir Toshkent metrosi ko‘plab stansiyalarda an’anaviy rels signallashidan foydalanadi.
CBTC
yoki
ETCS Level 2/3
kabi zamonaviy texnologiyalarni bosqichma-bosqich joriy
etish metroda poyezdlar orasidagi minimal masofani kamaytiradi va qatnovlar sonini oshiradi.
ATO (Automatic Train Operation)
tizimi ham joriy etilsa, ayniqsa yangi Yunusobod va
Sergeli kabi liniyalarda harakat samaradorligi oshadi.
Rel's va yo‘llarni yangilash
Toshkent metrosining eski qismi (Chilonzor va O‘zbekiston yo‘nalishlari)da relslarning
ko‘plari 40 yildan oshgan.
Past shovqinli va elastik relslar o‘rnatilishi orqali xizmat muddati va harakat qulayligi
oshadi.
Titrashni yutuvchi shpal va relslarni yangilash metro eskirishining oldini oladi.
Tarmoqlanish va almashtirish imkoniyatlarini kengaytirish
Hozir metroda ko‘pchilik liniyalar aniq bir start-finish shaklida ishlaydi (masalan, Chilonzor
– Do‘stlik 2).
Liniyalararo
ko‘prik yo‘llar
qurilishi (masalan, Chilonzor liniyasidan Sergeliga bevosita
o‘tish imkoniyati) tarmoq moslashuvchanligini oshiradi.
Yangi qurilayotgan
halqa liniyasi
(Ko‘k rangli ring) imkoniyatni ancha oshiradi, lekin u
ham to‘liq aylanma va zaxira variantlar bilan rejalashtirilsa, foydasi kattaroq bo‘ladi.
Elektr ta’minoti va energiya samaradorligi
Toshkent metrosi asosiy elektr ta’minotida stansiya va liniya uzilishlariga sezgir.
Har bir liniyada
mustaqil energiya manbai
(zaxira generatorlar va akkumulyator tizimlari)
o‘rnatilishi kerak.
Poezdlar uchun
regenerativ tormozlash
tizimi joriy qilinsa, tarmoq energetik jihatdan
mustaqil va ekologik toza bo‘ladi.
Yo‘lovchi oqimlarini dinamik tahlil qilish
Bugungi kunda Toshkent metrosi yo‘lovchi oqimlarining aniq va real vaqt monitoringi
yetarlicha yo‘lga qo‘yilmagan.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Har kuni qatnov zichligini o‘lchaydigan va yo‘lovchi oqimini ko‘rsatadigan
sun'iy intellekt
tahlil tizimi
o‘rnatilsa, poezdlar harakatini vaqtincha tezlashtirish yoki kamaytirish osonroq
bo‘ladi.
Depo va texnik xizmatlarni rivojlantirish
Hozir mavjud depolar (Chilonzor, Qo‘yliq, Olmazor) eskirgan.
Yangi liniyalar uchun zamonaviy texnik baza (zamonaviy diagnostika, avtomatik ta’mirlash
uskunalari bilan) kerak.
Favqulodda vaziyatlarga tayyorlik
Halqa liniya va yangi kesishgan tarmoqlarda favqulodda evakuatsiya chiqishlari va
stansiyalararo zaxira tunellar zarur.
Dispecher markazlari
redundant
(ikki marta zaxira) tizim bilan ishlashi shart.
Qisqacha:
Toshkent metrosi texnik bazasini zamonaviylashtirish,
Signallarni avtomatlashtirish,
Energetik mustaqillikni oshirish,
Yo‘lovchi oqimiga moslashgan tarmoqni shakllantirish zarur.
Xulosa
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, bugungi kunda Metropoliten xizmati oldingiga nisbatan ancha
rivojlangan. Hozirgi kunga kelib bir kunda bir millionta yo’lovchini o’z manziliga yetkazishga
xizmat qilmoqda. Metro yo’llarini ya’ni temir yo’l izini, poezdlarni yangilariga almashtiradigan
bo’lsak, bu ko’rsatkichlar yanada oshishiga olib keladi. Shuningdek, energiya samaradorligini
ta’minlash uchun regenerativ tormozlash va mustaqil energiya manbalarini joriy etish zarur.
Texnik xizmatlarni raqamlashtirish va sun'iy intellekt yordamida boshqarish orqali harakat
jadalligi va tizimning uzluksiz ishlashi yanada kafolatlanadi.Umuman olganda, Toshkent metrosi
uchun 2025–2035 yillarga mo‘ljallangan bosqichma-bosqich rivojlantirish rejasi shahar transport
tizimining barqarorligi, ekologik tozaligi va yo‘lovchilar uchun qulayligini sezilarli darajada
oshiradi. Bu esa O‘zbekiston poytaxtining transport infratuzilmasini dunyo standartlariga
moslashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Adabiyotlar ro’yxati:
1. International Union of Railways (UIC). (2019). Urban Rail Projects: Best Practices and
Guidelines. Paris: UIC Publications.
2. Bombardier Transportation. (2016).
CBTC
and Automatic Train Control Systems Handbook.
Berlin: Bombardier Internal Publishing.
3. Ministry of Transport of the Republic of Uzbekistan. (2020). Toshkent metropolitenini
rivojlantirish konsepsiyasi 2020–2030. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Transport vazirligi.
4. American Association of State Highway and Transportation Officials (AASHTO). (2013).
Transit Capacity and Quality of Service Manual (3rd ed.). Washington, DC: AASHTO.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
5. Siemens Mobility. (2020). Automated Metro Systems
: CBTC
Applications and Solutions.
Munich: Siemens AG.
6. International Association of Public Transport (UITP). (2018). Railway Infrastructure
Management Guidelines. Brussels: UITP Publications.
7. European Union Agency for Railways. (2019). Technical Specifications for Interoperability:
Control-Command and Signalling. Valenciennes: ERA Publications.
