JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Mamatova Nilufar Abduxoshimovna
Xorijiy tillar kafedrasi
Andijon davlat tibbiyot instituti
TILSHUNOSLIKDA SOHALAR TERMINOLOGIYASINING ILMIY-NAZARIY VA
METODOLOGIK ASOSLARI
Annotatsiya:
Ushbu maqola tilshunoslikda sohalar terminologiyasining ilmiy-nazariy va
metodologik asoslarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Maqolada terminologiyaning ta'rifi,
strukturasini o‘rganish va terminologik tizimlar haqida ma'lumot berilgan. Shuningdek,
terminologiyani o‘rganish uchun komparativ tahlil, korpus tahlili va onlayn resurslardan
foydalanish kabi metodologik yondashuvlar ko‘rib chiqilgan. Muallif, soha terminologiyasining
rivojlanishi, yangi terminlarning yaratilishi va xalqaro terminlarning qabul qilinishi jarayonlarini
ham ta'kidlaydi. Ushbu maqola, tilshunoslikda terminologiyaning ahamiyatini va uning fan va
texnologiyalarni rivojlantirishdagi rolini ochib beradi. Natijada, maqola tilshunoslik sohasida
terminologiya masalalariga e'tibor berishning dolzarbligini ko‘rsatadi.
Kirish. Terminologiya, tilshunoslikning muhim bir bo‘lagi bo‘lib, har bir soha o‘ziga xos
terminologik tizimga ega. Bu tizimlar orqali soha ichidagi tushunchalar va bilimlar aniq
ifodalanadi. Til, terminologiyaning rivojlanishida asosiy rol o‘ynaydi, chunki har bir termin
ma'lum bir til tizimida shakllanadi. Terminologiya, nafaqat tilni, balki fan va texnologiyalarni
rivojlantirishda ham muhim ahamiyatga ega. Terminologiya, ilmiy va texnik sohalarda aniq va
ravon muloqot uchun muhim vosita hisoblanadi. Terminlarni standartlashtirish jarayoni, ilmiy
muloqotni soddalashtiradi va tushunmovchiliklarni kamaytiradi. Ushbu maqolada tilshunoslikda
sohalar terminologiyasining ilmiy-nazariy va metodologik asoslari keng yoritiladi.
Termin bilan tushuncha o‘rtasidagi bog‘liqlikdan tashqari, zamonaviy terminologiyada
terminlarga muvofiq bo‘lishi kerak bo‘lgan bir qator boshqa muhim talablar ajratib ko‘rsatiladi:
bir ma'nolilik, aniqlik, adabiy til me'yorlariga moslik, qisqalik, hissiy va ekspressivlikning
yo‘qligi, motivatsiyalilik, tizimlilik va boshqalar. Ushbu shartlar ideal holatda terminlarga
qo‘yiladigan talablarni ifodalaydi, ammo amaliyotda ushbu talablarni bajara olmaydigan
terminlar ham mavjud bo‘lib, ular tushuncha maqsadlarini muvaffaqiyatli amalga oshiradi.
Shunday qilib, turli talablarning majburiyligi masalasi hozirgi kunda juda muhokama qilinadigan
masala bo‘lib qolmoqda.
Masalan, bir ma'nolilik talabi konkret terminologik tizimlarni o‘rganish jarayonida inkor etiladi,
chunki polisemiya juda keng tarqalgan hodisadir [1]. Bugungi kunda bir ma'nolilik terminning
majburiy sharti emas, balki har qanday terminologik tizim uchun intilish holati ekanligi
to‘g‘risida fikr yuritilmoqda; amaliyotda esa bir ma'nolilik terminning "har bir terminologik soha
sharoitlari tomonidan qo‘yilgan cheklovlar orqali" erishiladi [2]. Biroq shuni ta'kidlash kerakki,
ko‘plab hollarda hatto bitta terminologik soha ichida ham termin bir emas, bir nechta leksik
ma'noga ega bo‘lishi mumkin, chunki terminning ma'nosi, bir tomondan, tegishli tushunchaning
obyektiv mazmuni bilan, ikkinchi tomondan esa, tadqiqotchining maxsus tushunchaning
mazmunini aniqlashtirish maqsadida kiritgan muayyan subyektiv jihati bilan belgilanadi [3].
Aniqlik talabi ham munozarali hisoblanadi. Bizning fikrimizcha, eng to‘g‘ri nuqtai nazar
shundaki, terminning aniqligi avvalo terminni ishlatishda aniqlik orqali erishiladi. Aniqki,
noaniqlik va noaniq ma'no terminlar shakllanishi yoki qayta talqin qilinishi davrida xos bo‘ladi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Terminologiyaning nazariy asoslari. Terminologiya — bu ma'lum bir soha yoki faoliyatga oid
maxsus atamalar to‘plami. Uning nazariy asoslari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
• Terminlarning ta'rifi: Terminlar — bu o‘ziga xos bilimlarni ifodalovchi so‘zlar yoki iboralardir.
Ular aniq va ravshan tushunchalarni ifodalash uchun mo‘ljallangan. Terminlarning ta'rifi
ularning funksional vazifasini belgilaydi.
• Terminlarning strukturasini o‘rganish: Har bir terminning tuzilishi, uning morfologik, sintaktik
va semantik jihatlari o‘rganilishi kerak. Terminologiyada morfologik tahlil atamaning qismlari
va ularning o‘zaro aloqalarini aniqlashga yordam beradi.
• Terminologik tizimlar: Har bir soha o‘z terminologik tizimiga ega. Bu tizimlar ichida atamalar
o‘rtasidagi munosabatlar, sinonimlar, antonimlar va boshqa leksik aloqalar o‘rganiladi.
Terminologik tizimlarning tuzilishi va dinamikasi, soha rivojlanishiga bog‘liq holda o‘zgaradi.
Terminologiyaning metodologik asoslari. Terminologiyani o‘rganish uchun bir qator
metodologik yondashuvlar mavjud:
• Komparativ tahlil: Turli tillardagi terminlarni taqqoslash orqali ularning o‘zaro aloqalari va
farqlarini aniqlash mumkin. Bu yondashuv, xususan, xalqaro terminlarni o‘rganishda muhimdir.
Komparativ tahlil yordamida global kontekstdagi terminlarning qabul qilinishi va
moslashtirilishi jarayonlari o‘rganiladi.
• Korpus tahlili: Terminlarni real matnlarda qanday ishlatilishini o‘rganish uchun korpus tahlili
metodidan foydalaniladi. Bu metod yordamida terminlarning kontekstdagi ma'nosi va ishlatilish
tezligi aniqlanadi [4]. Korpus tahlili, terminlarning amaliyotdagi rolini aniqlashda muhim
ahamiyatga ega.
• Onlayn resurslardan foydalanish: Zamonaviy texnologiyalar yordamida terminologik
ma'lumotlar bazalari va onlayn lug‘atlar orqali kerakli ma'lumotlarni tezda topish mumkin.
Internetdagi resurslar yordamida terminlarning zamonaviy holati va evolyutsiyasi haqida
ma'lumot olish mumkin.
Soha terminologiyasining rivojlanishi. Soha terminologiyasi doimo rivojlanib boradi. Yangi
ilmiy kashfiyotlar, texnologiyalar va ijtimoiy o‘zgarishlar yangi terminlarni yaratadi yoki
mavjudlarini yangilaydi. Shuning uchun, tilshunoslar va mutaxassislar ushbu jarayonni doimiy
ravishda kuzatib borishlari zarur.
• Terminlarni yangilash: Soha rivojlanishi bilan yangi tushunchalar paydo bo‘ladi, bu esa
terminlarni yangilashni talab qiladi. Masalan, IT sohasida yangi texnologiyalar paydo bo‘lishi
bilan yangi terminlar yaratiladi.
• Xalqaro terminlarni qabul qilish: Globalizatsiya jarayonida ko‘plab sohalarda xalqaro terminlar
keng qo‘llanilmoqda. Bu esa milliy tillarda yangi terminlarni ishlab chiqishni talab qiladi.
Xulosa. Tilshunoslikda sohalar terminologiyasining ilmiy-nazariy va metodologik asoslarini
o‘rganish, nafaqat tilni rivojlantirish, balki fan va texnologiyalarni ham yanada samarali qilishga
yordam beradi. Terminologiya — bu bilimlarni aniq ifodalash vositasi bo‘lib, uning to‘g‘ri
tushunilishi va qo‘llanilishi har bir sohaning muvaffaqiyatli rivojlanishi uchun zarurdir. Shu bois,
tilshunoslikda terminologiya masalalariga e'tibor berish dolzarb vazifalardan biridir. Ushbu
maqola tilshunoslikda sohalar terminologiyasining ilmiy-nazariy va metodologik asoslarini
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, kelajakda bu sohada yanada chuqurroq tadqiqotlar olib borish
zarurligini ta'kidlaydi.
Adabiyotlar:
1. Dankova, T. N. O'simlikchilikning rus terminologiyasi: shakllanish tarixi va hozirgi holati:
diss. … Doktor Fil. fanlar: 10.02.01 / Dankova Tatyana Nikolaevna. - Voronej, 2010.
2. Superanskaya, A. V. Общая терминология; Терминологическая деятельность. / A. V.
Superanskaya, N. V. Podol'skaja, N. V. Vasil'eva. - 2-nashr. - M.: URSS tahririyati, 2005.
3. Leichik, V. M. Terminology: subject, methods, structure / V. M. Leichik. — 3rd ed. —
Moscow: LKI Publishing House, 2007.
4. Reformatsky, A. A. Introduction to linguistics: textbook. for philol. fak. ped. Institute / A. A.
Reformatsky. — 4th ed., revised. and additional - M.: Education, 1967.
