JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Is’hoqxon Ibrat nomidagi Namangan
davlat chet tillari instituti “Turizm va
tarjima” kafedrasi professori,
filologiya fanlari doktori (DSc)
Dosbayeva Nargiza
Turg‘unpo‘latovna taqrizi ostida
Sobirova Nodirabegim Murodjon kizi
Teacher
Kokand University Uzbekistan
e-mail:
nodirabegimsobirova600@gmail.com
ORCID ID: 0009-0007-6733-9067
BARQAROR FRAZEOLOGIK BIRLIKLARNI TARJIMA QILISHNING O‘ZIGA
XOSLIKLARI
ANNOTATSIYA:
Ushbu maqolada muqim frazeologik birliklarning tarjimasi jarayonidagi
o‘ziga xosliklar o‘rganiladi. Frazeologik birliklarni boshqa tilga tarjima qilishda uchraydigan
lingvistik va madaniy to‘siqlar, ularning ekvivalentlarini izlash muammosi hamda badiiy va
funksional ekvivalentlikni ta‘minlash usullari tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida frazeologik
birliklarning tarjimasi jarayonida qo‘llaniladigan metodlar, ular orqali til va madaniyatning
o‘zaro bog‘liqligi masalalari ko‘rib chiqiladi. Maqola frazeologik birliklarning tarjimasi bo‘yicha
ilmiy-amaliy tavsiyalar berishga qaratilgan.
KALIT SO‘ZLAR
: frazeologik birliklar, tarjima, lingvistik ekvivalentlik, madaniy o‘ziga xoslik,
badiiy tarjima.
KIRISH.
Til – xalqning madaniy boyligini, tarixini va dunyoqarashini aks ettiruvchi muhim vositadir.
Frazeologik birliklar esa bu tilning eng ifodali qatlamlaridan biri bo‘lib, xalqning madaniyati,
urf-odatlari va an‘analari haqida chuqur ma‘lumot beradi. Ular tildagi turli xil semantik va
stilistik ma‘nolarni mujassam etgan, boy ma‘naviy merosning bir qismi sifatida alohida ahamiyat
kasb etadi. Shu sababli frazeologik birliklarni tarjima qilish nafaqat tilshunoslik, balki
madaniyatshunoslik va tarjimashunoslik uchun ham muhim masaladir.
Frazeologik birliklarni tarjima qilish jarayonida lingvistik va madaniy to‘siqlar uchraydi. Har bir
tilning o‘ziga xos leksik-semantik tizimi va madaniy konteksti mavjud bo‘lgani sababli,
frazeologik birliklarni boshqa tilda to‘liq ekvivalent shaklda ifodalash ko‘pincha qiyinchilik
tug‘diradi. Masalan, bir tilga xos frazeologik ifodaning boshqa til madaniyatida ekvivalenti
topilmasligi mumkin yoki u boshqa konnotatsiyani ifodalashi ehtimoli bor. Shu nuqtai nazardan,
tarjimonlar faqatgina lingvistik bilim bilan cheklanib qolmay, tarjima qilinayotgan til va
madaniyatni ham chuqur o‘rganishlari lozim.
Frazeologik birliklarni tarjima qilish masalasi ko‘p qirrali va murakkab jarayon bo‘lib, bunda bir
necha asosiy muammolar yuzaga keladi. Bularga lingvistik ekvivalentlikni topish, madaniy
mazmunni to‘g‘ri yetkazish va badiiy ta‘sirni saqlash kiradi. Shu bilan birga, tarjima jarayonida
badiiy va funksional ekvivalentlikka erishish, frazeologik birlikning semantik qatlamlarini saqlab
qolish, uning ifodaviyligini qayta yaratish kabi talablar qo‘yiladi.
Ushbu maqolada muqim frazeologik birliklarni tarjima qilishdagi asosiy yondashuvlar va
metodlar, shuningdek, bunday birliklarni tarjima qilishda duch kelinadigan qiyinchiliklar va
ularning yechimlari tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida frazeologik birliklarning tarjimasi
jarayonida madaniy va lingvistik xususiyatlarni hisobga olishning ahamiyati yoritiladi va ushbu
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
yo‘nalishda tarjimonlarga ilmiy-amaliy tavsiyalar beriladi. Shuningdek, maqolada muqim
frazeologik birliklarning tarjimasi orqali turli tillar va madaniyatlar o‘rtasidagi o‘zaro
bog‘liqlikning ahamiyati ko‘rib chiqiladi.
O‘zbek tilida keng qo‘llaniladigan “frazeologik birliklar” atamasi boshqa tillarda “idio‘malar”,
“fixed expressions” yoki “fixed phrases” sifatida ma‘lum. Biroq, har bir tilda frazeologik
birliklarning ma‘no va ifoda uslubi turlicha bo‘lib, ularni boshqa tilga tarjima qilish jarayoni
alohida e‘tiborni talab qiladi. Shu sababli, ushbu maqola frazeologik birliklarni tarjima qilishning
nazariy va amaliy jihatlarini o‘rganishga bag‘ishlangan.
MATERIALLAR VA USLUBLAR.
Ushbu tadqiqotda muqim frazeologik birliklarning tarjimasi jarayonini o‘rganish uchun bir
nechta metodologik yondashuvlar qo‘llanildi. Quyida tadqiqotda foydalanilgan asosiy metodlar
va materiallar keltiriladi:
Frazeologik birliklarni tahlil qilish
Frazeologik birliklar lingvistik birlik sifatida tilning leksik-semantik tizimida alohida o‘rin tutadi.
Tadqiqot davomida o‘zbek, ingliz va rus tillaridagi frazeologik birliklarning strukturaviy va
semantik xususiyatlari taqqosiy tahlil qilindi. Bunda:
Frazeologik birliklarning lingvistik tasnifi (idiomalar, metaforik iboralar, maqol va matallar)
ko‘rib chiqildi.
Ularning semantik va stilistik jihatlari o‘rganildi.
Tarjima metodlarini o‘rganish
Tarjima jarayonida frazeologik birliklarning ekvivalentini topish muhim ahamiyatga ega. Shu
sababli, quyidagi asosiy tarjima metodlari o‘rganildi:
To‘g‘ridan-to‘g‘ri ekvivalentni izlash
: Frazeologik birlikning boshqa tilda aniq
muqobilini topish.
Adaptatsiya
: Frazeologik birlikni tarjima qilinayotgan til va madaniyatga moslashtirish.
Izohli tarjima
: Frazeologik birlikning ma‘nosini batafsil tushuntirish orqali tarjima qilish.
Transformatsiya
: Asliy til frazeologik birliklarini boshqa tilning lingvistik imkoniyatlariga
mos ravishda o‘zgartirish.
Misol tahlili
Tadqiqotda frazeologik birliklarning amaliy tarjimasi yuzasidan misollar tahlil qilindi. O‘zbek
tilidan ingliz va rus tillariga tarjima qilingan frazeologik birliklar orqali lingvistik va madaniy
muammolar aniqlanib, quyidagi jihatlar tahlil qilindi:
Frazeologik birlikning asl mazmuni va maqsadi tarjima jarayonida qanchalik saqlanadi.
Tarjima qilinayotgan madaniyat uchun mos keladigan yangi ifodalarni yaratish usullari.
Badiiy va funksional ekvivalentlikka erishish imkoniyatlari.
Empirik materiallar
Tadqiqot materiallari sifatida quyidagi manbalardan foydalanildi:
O‘zbek, ingliz va rus tillaridagi frazeologik lug‘atlar.
Tarjimonlarning amaliy tajribasi asosida olingan real tarjima misollari.
Badiiy asarlarda ishlatilgan frazeologik birliklar va ularning tarjimasi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Statistik va matnshunoslik tahlillari
Frazeologik birliklarning tarjimasi jarayonida yuzaga keladigan muammolarni tahlil qilish uchun
statistik yondashuvlardan foydalanildi. Masalan, uch tilli lug‘atlar asosida frazeologik
birliklarning tarjima usullari bo‘yicha miqdoriy tahlil o‘tkazildi. Bu orqali qaysi tarjima
metodlari samarador ekanligi haqida aniq xulosalar chiqarildi.
Ushbu metodlar yordamida tadqiqotda frazeologik birliklarning tarjimasi jarayonida uchraydigan
asosiy muammolar va ularning yechimlari aniqlanib, ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqildi.
Diagramma 1:
Diagramma har bir metodning tadqiqotdagi ahamiyatini aks ettiradi.
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR.
Frazeologik birliklarni tarjima qilishda quyidagi asosiy muammolar va yondashuvlar aniqlangan:
Ekvivalentlikning yo‘qligi
: Har bir tilning o‘ziga xosligi sababli ba‘zi frazeologik birliklarning
boshqa tilda to‘g‘ridan-to‘g‘ri ekvivalenti mavjud emas. Masalan, o‘zbek tilidagi “yo‘lini
poylash” ifodasi ingliz tilida “to wait eagerly for someone” deb tarjima qilinishi mumkin. Biroq,
ushbu tarjima frazeologik tusni yo‘qotadi.
Madaniy kontekstning saqlanishi
: Frazeologik birliklar ko‘pincha xalqning madaniyati va
an‘analarini aks ettiradi. Ularni tarjima qilishda madaniy mazmunni saqlab qolish muhimdir.
Masalan, o‘zbek tilidagi “qor yog‘ib ketdi” ifodasi boshqa tilda to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilinsa,
asl ma‘no yo‘qolishi mumkin.
Badiiy va funksional ekvivalentlik
: Frazeologik birliklarni tarjima qilishda badiiy
ekvivalentlikka erishish qiyin bo‘lishi mumkin. Misol uchun, “yig‘lasa arslon yig‘lasin” ifodasi
ingliz tilida “Let the lion cry if it must” tarzida tarjima qilinsa, badiiy ta‘sir yo‘qoladi.
Lingvistik transformatsiyalar
: Ba‘zi frazeologik birliklar tarjima qilinayotganda lingvistik
o‘zgartirishlarni talab qiladi. Masalan, ingliz tilidagi “‘Break the ice” o‘zbek tiliga “Gap boshlab
yuborish” tarzida tarjima qilinishi mumkin.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Muhokama.
Frazeologik birliklarni tarjima qilishda bir nechta yondashuv qo‘llaniladi:
To‘g‘ridan-to‘g‘ri ekvivalentni izlash
: Bu yondashuvda tarjimon boshqa tilda ekvivalent
bo‘lgan frazeologik birlikni topishga harakat qiladi. Biroq, bu har doim ham mumkin emas.
Adaptatsiya qilish
: Tarjima qilinayotgan tilning madaniyati va uslubiga mos keladigan ifodani
tanlash.
Izohli tarjima
: Frazeologik birlikning ma‘nosini tushuntirish orqali tarjima qilish. Bu usul ilmiy
va texnik tarjimalarda samarali hisoblanadi.
Frazeologik transformatsiya
: Asliy tilning frazeologik birliklarini boshqa tilning
imkoniyatlariga mos ravishda o‘zgartirish orqali tarjima qilish.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, frazeologik birliklarni tarjima qilishda madaniy mazmunni
saqlab qolish va badiiy uslubni ta‘minlash uchun adaptatsiya va transformatsiya usullari eng
samarali hisoblanadi. Biroq, har bir yondashuvdan foydalanish uchun tarjimon yuqori darajada
lingvistik va madaniy bilimga ega bo‘lishi kerak.
XULOSA.
Frazeologik birliklar har bir tilning o‘ziga xos madaniyati, mentaliteti va tarixini
ifodalaydigan boy ma’naviy xazina hisoblanadi. Ularni boshqa tilga tarjima qilish jarayoni
murakkab va o‘ziga xos nozikliklarga ega bo‘lib, tarjimondan lingvistik, madaniy va
kommunikativ qobiliyatlarning uyg‘unlashgan holda qo‘llanilishini talab qiladi. Ushbu jarayonda
quyidagi asosiy xususiyatlar kuzatiladi:
Ekvivalentlik masalasi: Frazeologik birliklar boshqa tilga bevosita tarjima qilinishi qiyin bo‘lib,
ularga ma’no jihatidan ekvivalent bo‘lgan iboralarni topish talab etiladi. Shu sababli, tarjimonda
ekvivalentni to‘g‘ri tanlash katta ahamiyatga ega.
Madaniy o‘xshashlikni hisobga olish: Har bir frazeologik birlik o‘z xalqining urf-odatlari,
dunyoqarashi va madaniyatini aks ettiradi. Tarjimada mazkur birliklarning ma’nosi va ularning
madaniy o‘xshashligi e’tiborga olinishi lozim.
Sinonimik usul: Agar boshqa tilga to‘g‘ri keladigan frazeologik ekvivalent topilmasa, ma’noni
to‘g‘ri ifodalash uchun sinonimlar yoki yaqin ma’nodagi so‘z birikmalari ishlatiladi.
Konnotatsiya va stilistik xususiyatlar: Frazeologik birliklarning emotsional va stilistik tusini
tarjimada saqlab qolish muhimdir. Tarjima jarayonida birliklarning ijobiy yoki salbiy
konnotatsiyalari, shuningdek, ularning qo‘llanilish konteksti hisobga olinadi.
Adabiy uslubning saqlanishi: Frazeologik birliklarning badiiy, obrazli ma’nolarini tarjimada
aslicha ifodalash, ayniqsa, adabiyot va poetik asarlar tarjimasida alohida e’tibor talab etadi.
Frazeologik birliklarni tarjima qilish nafaqat tilshunoslik, balki madaniyatshunoslik va
kommunikatsiya fanlari nuqtai nazaridan ham qiziqarli va dolzarb soha hisoblanadi. Frazeologik
birliklarning to‘g‘ri tarjima qilinishi xalqaro aloqa va madaniyatlararo muloqotni boyitishga
xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Alimov, A. (2007). Frazeologiya va tarjima. Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
2. Baker, M. (2011). In Other Words: A Coursebook on Translation. London: Routledge.
3. Karimova, O. (2024). Comparative study of sla: effects of early exposure, education, and
psychology on sixth-graders. Tamaddun nuri jurnali, 12(63), 28-30.
4. Karimova, O., & Sobirova, N. (2025). MUQIM FRAZEOLOGIK BIRLIKLAR
TARJIMASINING O ‘ZIGA XOSLIKLARI. TAMADDUN NURI JURNALI, 1(64), 214-217.
5. Kunin, A. V. (1996). Angliyskaya frazeologiya. Moskva: Vysshaya shkola.
6. Newmark, P. (1988). A Textbook of Translation. London: Prentice Hall.
7. Nodirabegim, S. (2024). MEDIA MATNLARINING PRAGMATIK XUSUSIYATLARI.
QO‘QON
UNIVERSITETI
XABARNOMASI,
13,
343–347.
https://doi.org/10.54613/ku.v13i.1094
8. Sodiqov, A. (2015). Tarjima nazariyasi asoslari. Toshkent: Akademnashr.
9. Sobirova N. Ingliz va o‘zbek tillarida so‘z muqobillarini leksik muvofiqlashtirish.
//Komparativistika (Comparative Studies). — 2024. — Vol.2, № 1. — B. 110-129.
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
10. Собирова, Н. (2022). Principles of teaching english in non-linguistic higher education
institutions on the basis of non-traditional methods. Общество и инновации, 3(4/S), 73-77.
11. Vinay, J. P., & Darbelnet, J. (1995). Comparative Stylistics of French and English: A
Methodology for Translation. Amsterdam: John Benjamins Publishing.
12. Zohidov, Z. (2005). Til va madaniyat. Toshkent: Fan nashriyoti.
