JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Andijon davlat texnika instituti
“Texnologik mashinalar va jihozlar”
kafedrasi, PhD, dotsent X.Xashimov
taqrizi ostida
Ruziboyev Javoxir Shokirjon o‘g‘li
“Payvandlash ishlab chiqarish
texnologiyasi va
jihozlari” mutaxassisligi magistranti
Andijon davlat texnika instituti,
O‘zbekiston
Gmail:
javohirruziboyev05215@mail.com
ORCID ID: 0009-0003-3333-9318
MAXSUS ELEKTRODLAR BILAN PAYVANDLAB QOPLANGAN KOLOSNIKLARNI
YEYILISHGA SINASH NATIJALARI
Annotatsiya.
Ushbu maqolada paxta tolasini chigitdan ajratuvchi arrali jin mashinalarining turli
omillar ta’sirida ishchi yuzasi yeyilgan jin kolosniklari olinib, ularga tanlab olingan, maxsus
yeyilishga chidamli elektrodlar yordamida hamda belgilangan payvandlash rejimi ostida payvand
qoplama qoplandi. Tayyor qoplama qoplangan namunalarni yeyilishga sinash qurilmasiga
o‘rnatilib 30 daqiqa davomida belgilangan yuklamalarda yeyilishga sinaldi. Natijalarni
aniqliligini ta’minlash maqsadida har bir tajriba 3 marotabadan amalga oshirildi hamda yeyilish
qiymatlari mikrometr yordamida o‘lchandi. Olingan natijalar asosida eng yuqori yeyishga
chidamlilik hossasiga ega bo‘lgan namuna aniqlanib, uni mavjud kolosnikga nisbatan yuqori
samaradorligi aniqlandi.
Kalit so‘zlar:
Jin kolosniklari, payvandlab qoplash, elektrodlar, yeyilish miqdori, yeyilishga
sinash.
Kirish.
Tolani chigitdan ajratib olish jinlash jarayoni bo‘lib, paxta xomashyosidan tayyor
mahsulot olishdagi texnologik jarayonlarning eng avvalidagi va uning sifati, unimdorligi undan
keyingi texnologik jarayonlarning samaradorligini belgilaydigan jarayon xisoblanadi[1]. Tolani
chigitdan ajratish ikki asosiy valikli jinlash va arrali jinlash qurilmalari yordamida amalga
oshiriladi[2]. Arrali jinlash usuli ish unumdorligi valikli jinlash usuliga nisbatan yuqori
bo‘lganligi uchun xozirgi zamonaviy korhonalar tomonidan afzal ko‘rilmoqda va qo‘llanilmoqda.
Arrali jinlash -
mashinaning asosiy ishchi qisimlari arrali silindr va kolosniklarni tayanch
buruslariga o‘rnatish orqali xosil qilingan panjaradan iborat bo‘lgan bu ikki asosiy ishchi
qisimlarning bir-biri bilan bo‘ladigan texnologik muloqoti natijasida tolani chigitdan ajratilib
olinishidir. Panjaralar orasiga chigit sig‘maganligi sababli u panjara orasidan o‘tmaydi[3].
Kolosnik –
murakkab shaklga ega, Cч 15-35 markadagi cho‘yandan tayyorlangan va ishlash
jarayonida ularni o‘rnatish orqali malum katalikdagi tirqish hosil qilib chigitlarni tutib qolish
uchun qollaniladigan detal hisoblanadi[4].
Chigitdan tolani ajratish jarayonida bir qancha omillar tasirida tolani ishqalanishi, arra diskining
tirqish markazida joylashmasligi va arraning tebranishi kabi omillar ta’sirida kolosniklar ishchi
yuzasi yeyiladi [5]. Yeyilish natijasida kolosnikli panjara orasidagi tirqish kengayib undan tola
bilan birgalikda chigit postlog‘i ham o‘tib ketishi natijasida tolaning sifatini buzilishiga olib
keladi. Paxta tozalash korxonalarida olib borilgan kuzatishlar arrali jin mashinasi
kolosniklarining o‘rtacha hizmat muddati 3-4 oyni tashkil qilishini ko‘rsatdi [6]. Bunda
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
kolosniklarning ishchi yuzasi 1,0 mm dan ortiq yeyilishi bilan yaroqsizga chiqariladi. Bu miqdor
kolosnikning 2% gacha hajmini tashkil etadi.Bunday yeyilgan kolosniklarni yangisiga
almashtirish qolgan ko‘p qisimli metalning isrof bo‘lishi va iqtisodiy jihatdan zarar keltirishi
kabi omilllar sabab mantiqsiz hisoblanadi[7].
Kolosniklarning ish resursini oshirish ustida ko‘plab olimlar hamda izlanuvchilar ish olib
borishgan.
E.N.Avazovich arrali jin mashinalarida mavjud kolosniklarning konstruktsiyasini
takomillashtirish bo‘yicha ilmiy ishlar olib brogan va jin kolosniklarining ishlash muddatini
oshirishda kolosnikning ishchi qismi uchun 65Г markali legirlangan almashuvchan elementli
plastinkadan foydalanish tavsiya qilgan[8].
R.X.Mustafin tomonidan kolosniklarning ishlash muddati va ular ishchi qismidagi yeyilishlar
o‘rganilgan. Kolosniklarning ish muddatini oshirish uchun kolosnikning ishchi qismiga qattiq
qotishmali plastinkani o‘rnatish tavsiya qilingan[9].
Sh.Sh.Shonasirov kolosniklarini yeyilgan ishchi qismlarini tiklash uchun plazmali qoplash
usulini taklif etgan [10]. Ammo usulni amalga oshirish uchun kerakli materiallar va texnologik
jihozlar yetishmasligi sababli ishlab chiqarishga keng joriy etilmagan.
Materiallar va uslublar.
Bu muammoning asosiy yechimi yeyilgan kolosniklarni qattiqlik,
yeyilishga chidamlilik kabi mexanik xossalalri yuqori bo‘lgan materiallar [11] bilan payvandlab
qoplab ularning ish resursini oshirish hisoblanadi. Tajribalar o‘tkazish uchun ishchi qismi
yeyilgan kolosniklar olindi. Ularning yuzasiga T-590, Z408, Cв-08Г2С, УОНИ-13/45
elektrodlardan foydalanib qoplama qoplandi. Bunda eritib qoplash rejimi: payvandlash toki 90-
110 A, yoy kuchlanishi 24-28 V, tok qutbliligi teskari, elektrod diametri 3-4 mm. Qoplangan
yuzalarni kamida 90% kontaktda bo‘lishini ta’minlash uchun namunalar jilvirlash dastgohida
maxsus mexanik ishlov berib tekislandi [12].
1-rasm. Eritib qoplangan jin kolosniklari
Eritib qoplangan kolosniklarni yeylishga sinashda “Arrali jin kolosniklarni yeyilishga sinash
qurilmasi” dan foydalanildi. Tanlab olingan payvandlash materiallari bilan eritib qoplangan har
bir namuna bir hil rejimda 30 daqiqadan yeyilishga sinovdan o‘tkazildi. Kolosnik ishchi yuzada
yeyilishi hosil bo‘lishi uchun arra diski 5, 10 va 15 N kuch bilan kolosnikka bosilib, disk
730ayl/min bilan aylantirildi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
2-rasm. Arrali jin kolosniklarini yeyilishga sinash qurilmasining umumiy ko‘rinishi.
1- ko‘ndalang balka, 2- rigel, 3-ustun, 4-tayanch podshibnik, 5- gorizontal val, 6- diskli arra, 7-
vtulka, 8-shkiv, 9- elektr yuritma, 10-yetaklovchi shkiv, 11-tasma, 12-kolosnik panjarasini, 13-
bolt, 14-yo‘naltirgich, 15- 16-tortish prujinasi, 17-tortuvchi sim arqon, 18- bloklovchi, 19-
dinamometr, 20- pasangi tosh.
Natijalar va muhokamalar.
Belgilangan muddatda namuna qurilmadan yechib olinib ularning
chiziqli yeyilish miqdori mikrometr yordamida o‘lchab aniqlandi.
3-rasm. Elektron mikrometr.
Natijalar aniqligini ta’minlash maqsadida har bir tajriba 3 marotabadan takroran o‘tkazildi,
olingan natijalarning o‘rtacha qiymatlari 1- jadvalda keltirilgan.
1-jadval
Sinovdan o‘tkazilgan namunalarning o‘rtacha yeyilish miqdorlari
№
Payvandlab
qoplangan
material
Kolosnikni arra diskiga bosuvchi
kuch N
O‘rtacha yeyilish
miqdorlari
(mm)
5
10
15
1
T-590
0.01
0.02
0.025
0.018
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
2
Z408
0.016
0.032
0.04
0.022
3
Cв-08Г2С
0.02
0.04
0.05
0.036
4
УОНИ-13/45
0.026
0.053
0.06
0.046
5
Mavjud kolosnik
0.04
0.08
0.1
0.073
4-rasm. Namunalarning o‘rtacha yeyilish jadalligi
Jadvaldagi natijalar tahlil qilinganda, agar mavjud kolosnikni o‘rtacha yeyilish jadalligini 1,0 ga
teng deb olsak, unga nisbatan T-590 markadagi elektrod bilan payvandlab qoplangan namuna 4.0
marta, Z408 markadagi elektrod bilan payvandlab qoplangan namuna 3,3 marta, Cв-08Г2С
markadagi elektrod bilan payvandlab qoplangan namuna 2,0 marta va УОНИ-13/45 markadagi
elektrod bilan payvandlab qoplangan namuna 1,6 marta kamroq yeyilganligini ko‘rishimiz
mumkin. Natijalardan ko‘rish mumkinki T-590 markadagi elektrod bilan payvandlab
qoplanganda yeyilishga chidamlilik ko‘rsatgichi sezilarli darajada ortgan. Bunga sabab ushbu
markadagi elektrodning tarkibidagi legirlovchi elementlar qattiq qotishma karbidlar hosil qilgani
bilan izohlash mumkin [13]. Keyingi tajribalarda ushbu markadagi elektrodlar bilan qoplangan
jin kolosniklarni qattiqlik va kimyoviy tarkibini o‘rganish ishlari olib boriladi.
Xulosa
1. Ishchi yuzasi yeyilgan jin kolosniklarni maxsus elektrodlar bilan payvandlab qoplandi va
ularning ish resursini oshirish uchun eng maqbul fizik-mexanik xossalarga ega bo‘lgan
materiallarni aniqlandi.
2. Ishchi yuzasi yeyilgan kolsniklarni payvandlab qoplash texnologiyasi ishlab chiqildi.
3. Payvandlab qoplangan namunalarni yeyilishga sinash uchun texnologik jarayon ishlab
chiqildi va real sharoitlarni ta’minlay oladigan qurilmadan foydalangan holda natijalar olindi.
4. Ishchi qismi yeyilgan kolosniklarni T-590 markadagi elektrod bilan payvandlab qoplash
orqali yeyilishga chidamlilligi 4 marta ortganligi isbotlandi. Bu esa iqtisodiy jihatdan kolosniklar
uchun sarf - harajatlar kamayishiga hamda ularni yangilariga almashtirish jarayonida
mashinaning to‘xtash vaqti qisqarishiga olib keladi. Buning natijasida mashinaning ish
unumdorligi sezilarli ortadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
1.
XASHIMOV X., RUZIBOYEV J. QAYTA TIKLANGAN KOLOSNIKLARNING
YEYILISH
KO’RSATKICHLARINI
OMILLARGA
BOG’LIQLIGINI
ANIQLASH
//ANDIJON MASHINASOZLIK INSTITUTI. – 2023.
2.
Xashimov X. X. et al. EFFECT OF CHEMICAL COMPOSITION OF COVERED GIN
COLOSNICKS THROUGH WELD ON WEARING //World of Scientific news in Science. –
2024. – Т. 2. – №. 3. – С. 113-120.
3.
Ruziboyev J.S., Darvishev MY COBALT CARS ORQA BALKASI (BEAM) QISMINI
PAYVANDLAB YIG 'ISH TECHNOLOGIYASI //Pedagogika fanlarining shakllanishidagi
nazariy jihatlar. – 2024. – V. 3. – Yo‘q. 10. – B. 59-63.
4.
RUZIBOYEV J., XASHIMOV X. Chigitli paxtani jinlash jarayonining bugungi kundagi
ahamiyati //ANDIJON MASHINASOZLIK INSTITUTI. – 2023.
5.
RUZIBOYEV J. ISHCHI YUZASI YEYILGAN ARRALI JN KOLOSNIKLARINI ISH
RESURSINI OSHIRISH //ANDIJON MASHINASOZLIK INSTITUTI. – 2023.
6.
RUZIBOYEV J. CHIGITLI PAXTANI JINLASHDA BAJARILISHI LOZIM BO’LGAN
TA’LABLAR TAHLILI //ANDIJON MASHINASOZLIK INSTITUTI. – 2023.
7.
RUZIBOYEV J. JINLASH JARAYONIDA ARRA DISKI BILAN KOLOSNIK PANJARA
ORASIDA VUJUDGA KELADIGAN NOSOZLIKLAR TAHLILI VA ULARNI BARTARAF
ETISH USULLARI //ANDIJON MASHINASOZLIK INSTITUTI. – 2023.
8.
Ruziboyev J., Keldiboyev M. ONIX AVTOMOBILI BOSHQARUV QISMI OLD BALKASI
(BODY INNER) DETALNI ISHLAB CHIQARISHDAGI PAYVANDLASH USULLARI
//Theoretical aspects in the formation of pedagogical sciences. – 2024. – Т. 3. – №. 10. – С. 112-
115.
9.
Ruziboyev J. ANALYSIS OF CORED WIRE COMPONENTS FOR WELDING AND
MELTING COATING //Science and innovation in the education system. – 2024. – Т. 3. – №. 5.
– С. 131-134.
10.
RUZIBOYEV J. By Welding Increase in Working Resource of Gin Colosniks that Working
Surface is Woren. – 2024.
11.
Shokirjon o‘g‘li R. J. ANALYSIS OF THE TECHNOLOGICAL REQUIREMENTS FOR
SAW GINNING PROCESS AND ITS WORKING PARTS AND THE DEFECTS THAT
ARISE //INTELLECTUAL EDUCATION TECHNOLOGICAL SOLUTIONS AND
INNOVATIVE DIGITAL TOOLS. – 2024. – Т. 3. – №. 28. – С. 252-255.
12.
RUZIBOYEV
J.,
XASHIMOV
X.
FLYUS
OSTIDA
ELEKTR
YOYLI
PAYVANDLASHDA MASSALAR ALMASHINUVI JARAYONIDA GAZ FAZASINING
ROLLARI //ANDIJON MASHINASOZLIK INSTITUTI. – 2023 yil.
