JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Мустафоев Ойбек Бобомуродович
Осиё халқаро университети
“Умумтехник фанлар” кафедраси доценти
ШАРОШКАЛИ ТОҒ ЖИНСИНИ ПАРЧАЛОВЧИ АСБОБЛАРНИНГ ҲАРОРАТ
РЕЖИМЛАРИНИ ТАДҚИҚОТИ
Бугунги кунда, мамлакатимизнинг деярли барча фойдали қазилма конларида поғоналарда
портлатувчи скважиналарни бурғилаш учун ювувчи суюқлик сифатида сиқилган ҳаводан
фойдаланилади, бундан ташқари геология қидирув партиялари томонидан бурғиланадиган
скважиналарнинг 30-35 % сиқилган ҳаво ёрдамида ўтилади. Ушбу скважиналарни кернсиз
бурғилашда асосан шарошкали тоғ жинсини парчаловчи асбоблар қўлланилади.
Шарошкали тоғ жинсини парчаловчи асбобларнинг шарошкадаги тишлари, шарикли ва
роликли таянчлари, қобиқ панжа қисми каби мураккаб элементларининг мавжудлиги
унинг ҳарорат режимларини аналитик тадқиқотини қийинлаштиради. Бунда, шарошкали
тоғ жинсини парчаловчи асбобнинг ҳарорат режимини тадқиқот давомида аниқ
тавсифловчи битта қисмини танлаб олиш зарурати юзага келади, [5; 123-б] ишда ушбу
қисм сифатида шарошкали тоғ жинсини парчаловчи асбоб цапфасининг кўндаланг кесими
танланган:
�
ц
=
ℎ
�
1
�
ц
+
1
��
л
�
1
�
2
�
+
1
2�
г
�
�
� −
�`∆�
2�
�
+ �
1
,
℃,
(2.5)
бу ерда,
h
– шарошкали тоғ жинсини парчаловчи асбоб панжасининг ўртача қалинлиги,
м;
�
ц
,
�
л
– цапфа асосининг кўндаланг кесим юзаси ва панжанинг ташқи юзаси, м
2
;
�
1
– тоғ жинсини парчаловчи асбоб материалининг иссиқлик ўтказувчанлик
коэффициенти, Вт/ч (м
∙ ℃
);
α – ҳарорат ўтказувчанлик коэффициенти, м
2
/с;
с
р
– тозаловчи ҳавонинг нисбий иссиқлик сиғими, Дж/кг∙
℃
;
G
г
–тозаловчи ҳавонинг сарфи, кг/с;
�
1 ,
�
2
– таянчларда ишқаланиш натижасида қувват йўқотилиши ва подшипникларда
иссиқлик оқимини тақсимланишини ўлчовсиз коэффициенти;
N – забой қуввати, Вт;
m
–шарошкалар сони;
�`
– пар ҳосил бўлишининг нисбий иссиқлиги, Дж/кг;
∆W
– намликнинг улуши.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Қуруқ тоғ тоғ жинсиниларида скважиналарни ҳаво билан тозалаб бурғилашда, шунингдек,
газ-суюқлик аралашмалирини қўллаб бурғилашда
∆� = 0
деб олинади, бунда ифода
соддалашади. Якка ҳисобларда
�
1
= 0,1 ; �
2
= 0,5 деб олиш мумкин.
Юқорида келтирилган (2.5) ифода ёрдамида шарошкали тоғ жинсини парчаловчи
асбобнинг ҳароратини аниқлаш бўйича ҳисоб ишлари, тажриба-синов тадқиқотлари
шароитига мосланган ҳолда бажарилган. Бунда, бурғилаш қуруқ гранитда, сиқилган ҳаво
билан тозалаб олиб борилган, ҳавонинг сарфи G
г
= 0,376 кг/с (Q
г
= 17,5 м
3
/дақ), ҳарорати
эса t
1
=20
℃
ни ташкил этди, ҳисобланган ва тажриба-синовлари давомида ўлчанган
кўрсаткичлар 2.1-жадвалда келтирилган [5; 124-125-б].
2.1-жадвал
Айланишлар
сони, (мин
-1
)
Ўқий босим, кН
30
50
70
90
Шарошкали тоғ жинсини парчаловчи асбоб цапфасининг ҳарорати
68
68,8/60
125/150
193,8/190
273,4/30
0
131
87,7/80
165,7/190
261,4/270
371,9/40
0
242
112/110
218,1/270
348/350
498,2/50
0
350
130,7/120
258,2/300
414,4/450
595/550
Изоҳ: ҳисоблар натижалари / тажриба-синов натижалари.
2.1- ва 2.2- расмларда ҳар хил айланишлар сони ва ўқий босим катталикларида уч
шарошкали долоталарнинг цапфасининг ҳароратини бурғилаш режимларига боғлиқлиги
графиги келтирилган [5; 124-125-б].
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
айланишлар сони:1 – 350; 2 – 242; 3 – 131; 4 – 68;
I – тажриба-синов нуқталари;
II – (2.5) ифода орқали ҳисоблар натижасидаги чизиқлар
2.1-расм. Турли айланишлар сонида уч шарошкали долоталарнинг цапфасининг
ҳароратини ўқий босимга боғлиқлиги графиги
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
ўқий босим: 1 – 90; 2 – 70; 3 – 50; 4 – 30;
I – тажриба-синов нуқталари;
II – (2.5) ифода орқали ҳисоблар натижасидаги чизиқлар
2.2-расм. Турли ўқий босимларда уч шарошкали долоталарнинг цапфасининг
ҳароратини бурғилаш айланишлар боғлиқлиги графиги
Юқорида 2.1- ва 2.2-расмларда келтирилган графиклардан шуни хулоса килиб айтиш
мумкинки, бажарилга ҳисоб ишлари ва тажриба-синовлар натижалари бир-бирига жуда
яқин мос келади.
Шарошкали тоғ жинсини парчаловчи асбобнинг ҳарорат режимини аниқлаш имконини
берувчи (2.5) ифодани таҳлили шуни кўрсатадики, шарошкали долотанинг иссиқлик
алмашинуви юзаси катта бўлиши, материалининг иссиқлик ўтказувчанлиги юқори
бўлиши ва кичик тезликда ҳаво сарфининг кўп бўлиши унинг ҳарорат режимини
пасайтиради. Шунингдек, ҳавонинг бошланғич ҳароратини пасайтириш орқали ҳам
ҳарорат режимларини пасайтириш мумкин.
Фойдаланилган адабиётлар.
1. Ахмедов, Н. Ш. (2020).
Металлургия технологияси ва асбоблар
: Тошкент,
«Технология» нашриёти.
2. Рақибов, Ш. А. (2019).
Шарошкали асбоблар ва уларнинг ишлаш принциплари
:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Тошкент, «Ишлаб чиқариш» нашриёти.
3.
Тошмуродов, М. С. (2018).
Механика ва материаллар физикаси
: Тошкент, «Физика»
нашриёти.
4. Зулфиев, С. (2021).
Таъсирчан механика ва термодинамика
: Душанбе, «Инженерлик»
нашриёти.
5. Муҳаммедов, А. Т. (2017).
Таъсирлаш жараёнлари ва ҳароратнинг техник ва амалий
таъсири
: Тошкент, «Механика ва термодинамика» нашриёти.
