JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Daminova Go'zal Vaydulla qizi
Qashqadaryo viloyati Shahrisabz davlat pedagogika institutining ,pedagogika fakulteti,2-bosqich
2-23-guruh talabasi.
Tel: (+998881780797)
XXI ASRDA ETNOSIYOSIY NIZOLAR VA KONFLIKTOLOGIYA: MARKAZIY
OSIYO MISOLIDA TAHLIL
“Tinchlik va barqarorlik – taraqqiyotning eng muhim shartidir. Xalqimizning birdamligi,
millatlararo totuvligi bizning eng katta boyligimizdir."
Shavkat Mirziyoyev,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada xalqaro munosabatlarning zamonaviy yo‘nalishlari, jahon va
mintaqaviy siyosiy muammolar, etnik mojarolar va ularni boshqarish strategiyalari tahlil qilinadi.
Tadqiqot doirasida Markaziy Osiyo, Yaqin Sharq va boshqa mintaqalardagi geosiyosiy
jarayonlar, global xavfsizlik tahdidlari hamda etnosiyosiy nizolar ko‘rib chiqiladi. Shuningdek,
xalqaro tashkilotlarning mojarolarni hal etishdagi roli va konfliktologiya sohasidagi ilg‘or
strategiyalar ham muhokama qilinadi. Maqola xalqaro munosabatlarda barqarorlik va tinchlikni
ta’minlashga qaratilgan tavsiyalar bilan yakunlanadi.
Kalit so’zlar:
"xalqaro munosabatlar", "geosiyosat", "etnosiyosat", "konfliktologiya",
"mintaqaviy xavfsizlik", "integratsiya", "xalqaro tashkilotlar".
KIRISH
XXI asr xalqaro munosabatlar tizimi murakkab geosiyosiy jarayonlar, iqtisodiy o‘zgarishlar va
xavfsizlik tahdidlari bilan xarakterlanadi. Global kuchlar muvozanatining o‘zgarishi, xalqaro
tashkilotlarning samaradorligiga oid bahslar, mintaqaviy integratsiya jarayonlari va etnosiyosiy
ziddiyatlar bugungi kunning dolzarb masalalaridandir. Ushbu maqolada xalqaro
munosabatlarning zamonaviy yo‘nalishlari, jahon va mintaqaviy siyosiy muammolar, etnik
mojarolar va ularni boshqarish strategiyalari tahlil qilinadi.
ETNOSIYOSAT VA KONFLIKTOLOGIYA TUSHUNCHALARIGA NAZARIY
YONDASHUV
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Etnosiyosat — davlatlar va jamiyatlarda etnik guruhlarning huquqlari, manfaatlari hamda
o‘zaro munosabatlarini tartibga solishga qaratilgan siyosiy yo‘nalishdir. U millatlararo
integratsiya, etnik guruhlarning siyosiy ishtiroki, madaniy xilma-xillikni saqlash va etnik
ziddiyatlarning oldini olish kabi masalalarni o‘z ichiga oladi. Etnosiyosat davlat siyosatining
muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, milliy birdamlikni ta’minlash hamda etnik mojarolarning
oldini olishda katta ahamiyat kasb etadi.
"Konfliktologiya" atamasi lotin va yunon tillaridan kelib chiqqan bo‘lib, "conflictus"
(lotincha – to‘qnashuv, nizo) va "logos" (yunoncha – ta’limot, fan) so‘zlarining birikmasidan
hosil bo‘lgan.
Konfliktologiya — jamiyatdagi nizolar, ularning kelib chiqish sabablari, rivojlanish bosqichlari
va hal etish yo‘llarini o‘rganadigan fan sohasi. Konfliktologiya siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy va
madaniy mojarolarni tadqiq etib, ularni konstruktiv tarzda hal etish strategiyalarini ishlab chiqadi.
Ushbu soha diplomatiya, mediatsiya, muzokara texnikalari va tinchlik o‘rnatish usullarini
qamrab oladi. Konflikt —o'zaro qarama-qarshi bo'lgan ziddiyatlar manfaatlar va
munosabatlarning ochiq to'qnashuvi. Konfliktlarni namoyon bo'lish turiga koʻra ikkiga bo'lish
mumkin: agonistik (murosaga keladigan) va antagonistik (murosasiz).
Agonistik konfliktlar uchun quyidagilar xos: 1) konfrontatsiya ; 2) raqiblik ; 3) raqobat .
Antogonistik konfliklarning quyidagi turlari mavjud:
1) norozilik ; 2) g'alayon ; 3) inqilob. [1]
Hozirgi kunda dunyoning turli mintaqalarida etnik va diniy ziddiyatlar saqlanib qolmoqda. Bu
mojarolarni quyidagi omillar keltirib chiqaradi:
Tarixiy nizolar va hududiy da’volar (masalan, Qorabog‘ mojarosi, Falastin-Isroil nizosi);
Millatchilik va separatizm harakatlari (Kataloniya mustaqillik harakati, Kurdlarga oid nizolar);
Resurslar uchun kurash va iqtisodiy tengsizlik.
Ushbu muammolar xalqaro barqarorlik va xavfsizlikka jiddiy tahdid solmoqda. Shu bois xalqaro
tashkilotlar va davlatlar ushbu mojarolarni hal etish uchun turli diplomatik vositalardan
foydalanmoqda.
Etnosiyosiy va xalqaro nizolarni hal etishda quyidagi xalqaro tashkilotlar muhim rol o‘ynaydi:
Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) – tinchlikni saqlash va mojarolarni hal etishda asosiy
xalqaro institut;
Yevropada Xavfsizlik va Hamkorlik Tashkiloti (YXHT) – inson huquqlari, demokratik institutlar
va nizolarni hal etish bo‘yicha muhim rol o‘ynaydi;
Islom Hamkorlik Tashkiloti (IHT) – musulmon mamlakatlar o‘rtasidagi nizolarni hal qilishga
yo‘naltirilgan;
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Mintaqaviy tashkilotlar (ShHT, YeOIId, NATO, ASEAN) – o‘z mintaqasida barqarorlikni
saqlashga harakat qiladi. Ushbu tashkilotlar mediatsiya, tinchlikparvar missiyalar, xalqaro
sanksiyalar va boshqa diplomatik vositalardan foydalanib mojarolarni hal qilishga harakat
qilmoqda.
O‘zbekiston mustaqillikka erishgandan so‘ng, xalqaro maydonda o‘zining mustaqil tashqi
siyosatini shakllantirdi. So‘nggi yillarda mamlakat mintaqaviy hamkorlikni mustahkamlash,
xalqaro tashkilotlar bilan aloqalarni kengaytirish va global xavfsizlikka hissa qo‘shish borasida
faol tashabbuslar bilan chiqmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat
Mirziyoyevning nutqlari xalqaro hamda mintaqaviy barqarorlikni mustahkamlash va
qo‘shnichilik munosabatlarini rivojlantirishga katta urg‘u beradi. Masalan, 2021-yil 6-noyabr
kuni bo‘lib o‘tgan lavozimga kirishish marosimidagi nutqida, u Markaziy Osiyo mintaqasidagi
barcha davlatlar bilan yaxshi qo‘shnichilik va strategik sheriklik munosabatlarini kuchaytirishni
asosiy maqsad deb ta’kidlagan. Bu qarashlar mintaqaviy nizolarni oldini olish va tinchlikni
ta’minlashda xalqaro tashkilotlar faoliyatining ahamiyatini yanada oshiradi. [Manba:
Prezident.uz]
O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev raisligida 2018-yil 10-oktabr kuni
mudofaa qurilishi va O'zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarini rivojlantirish masalalariga
bag'ishlangan xizmat yig'ilishi bo'lib o'tdi. [5] 2020-yil sentabr: Prezident Shavkat Mirziyoyev
BMT Bosh Assambleyasining 75-sessiyasida ishtirok etib, xalqaro hamjamiyatga Markaziy
Osiyoda barqaror rivojlanish va xavfsizlikni ta’minlash bo‘yicha qator tashabbuslarni taqdim etdi.
[3] 2021-yil mart: O‘zbekiston IHT Tashqi ishlar vazirlari kengashining 47-sessiyasida ishtirok
etib, islom dunyosida ta’lim va ilm-fanni rivojlantirish bo‘yicha takliflar berdi. [6] 2022-yil
sentabr: Samarqand shahrida ShHT sammiti o‘tkazilib, O‘zbekiston mintaqaviy xavfsizlik,
iqtisodiy hamkorlik va madaniy almashinuvlarni kuchaytirishga qaratilgan qator tashabbuslarni
ilgari surdi. [9] Ushbu uchrashuvlar O‘zbekistonning xalqaro maydondagi nufuzini oshirishga,
mintaqaviy va global xavfsizlikni ta’minlashga, shuningdek, mamlakatimizning barqaror
rivojlanishiga xizmat qilmoqda.
Markaziy Osiyo davlatlari o‘z mustaqilliklarini mustahkamlash jarayonida qator muammolarga
duch kelmoqda: Chegaraviy nizolar (Qirg‘iziston-Tojikiston o‘rtasidagi bahslar);
Suv resurslari uchun kurash (Orol fojiasi, Amudaryo va Sirdaryo suvlarining taqsimlanishi);
Iqtisodiy integratsiya masalalari (Turkiy davlatlar tashkiloti va Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqiga
qo‘shilish bo‘yicha turli pozitsiyalar).
Konfliktlarni hal etish bo‘yicha quyidagi strategiyalar samarali deb topilgan:
Diplomatik vositachilik (BMT va YeXHT tomonidan olib boriladigan muzokaralar);
Harbiy aralashuv va tinchlikparvar missiyalar (NATO yoki BMTning tinchlikparvar kuchlari);
Sanksiyalar va iqtisodiy choralar (mohiyatiga qarab samara berishi yoki teskari ta’sir ko‘rsatishi
mumkin).
ETNIK MOJARO VA XALQARO NIZOLAR STATISTIKASI
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Qirg'iziston-Tojikiston chegarasidagi to'qnashuvlar (2022-yil sentabr): 2022-yil 14-17-sentabr
kunlari Qirg'iziston va Tojikiston chegarasida sodir bo'lgan qurolli to'qnashuvlar natijasida
Qirg'iziston tomonidan 62 kishi, Tojikiston tomonidan esa 35 kishi halok bo'lgan. [4] Global
qurol-yarog' savdosi (2023-2024-yillar): 2023-yilda global qurol-yarog' savdosi hajmi 96,889
milliard dollarni tashkil qilgan bo'lsa, 2024-yilda bu ko'rsatkich 111,6 milliard dollarga yetdi. [2]
Qirg'iziston va Tojikiston chegarasining delimitatsiyasi (2024-yil dekabr): 2024-yil dekabr oyida
Qirg'iziston va Tojikiston hukumatlari umumiy davlat chegarasini to'liq tavsiflashni yakunladi,
bu esa uzoq yillik nizolarni hal etishda muhim qadam bo'ldi. [8]
XULOSA VA TAKLIFLAR (Conclusion/Recommendations)
Xulosa va takliflar
Bugungi xalqaro munosabatlar tizimi beqaror va murakkab bo‘lib, har bir mintaqa o‘ziga xos
muammolarga duch kelmoqda. Xalqaro hamkorlik va diplomatiya ushbu muammolarni hal
qilishning asosiy vositalari hisoblanadi.
Takliflar:
1. Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasida hamkorlikni kuchaytirish – iqtisodiy integratsiya va suv
resurslarini boshqarish bo‘yicha mintaqaviy mexanizmlar yaratish;
2. Xalqaro tashkilotlarning islohot qilinishi – BMT Xavfsizlik Kengashining doimiy a’zolari
sonini oshirish va rivojlanayotgan davlatlarga ko‘proq rol berish;
3. Etnik nizolarni oldini olish – millatlararo dialog va ta’lim orqali ijtimoiy integratsiyani
mustahkamlash;
4. Konfliktlarni diplomatik yo‘l bilan hal qilish – urush va ziddiyatlarning oldini olish uchun
xalqaro huquq normalarini mustahkamlash.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI (References)
1. Axmedova Mukarram Tursunaliyevna “Pedagogik konfiktologiya” Toshkent: Donishmand
ziyosi, 2020. 10-25-26-betlar.
2. Global qurol-yarog' savdosi (2023-2024-yillar). Havola: https://daryo.uz/2025/03/17
3. Mirziyoyev, Sh. (2020). BMT Bosh Assambleyasidagi nutq. Manba:President.uzHavola:
https://president.uz/oz/lists/view/1063
4. Muhriddin Qirg‘iziston-Tojikiston chegarasidagi oxirgi vaziyatni baholadi. (2022). TRT
O‘zbek.
https://www.trt.net.tr/uzbek/dunyo/2022/09/26/muhriddin-qirg-iziston-tojikiston-
chegarasidagi-oxirgi-vaziyatni-baholandi-1884525
5. O'zbekistonning xalqaro miqyosdagi roli.
Manba: O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti rasmiy veb-sayti, 10-oktabr, 2018-yil.
Havola:https://president.uz/uz/lists/view/2034
6. O‘zbekiston IHT Tashqi ishlar vazirlari kengashining 47-sessiyasida ishtirok etdi. (2021).
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
7.
Qirg'iziston-Tojikiston
chegarasidagi
to'qnashuvlar
(2022-yil
sentabr).
Havola:https://www.trt.net.tr/uzbek/dunyo/2022/09/26
8.
Qirg'iziston
va
Tojikiston
chegarasining
delimitatsiyasi
(2024-yil
dekabr).
Havola:https://www.gazeta.uz/oz/2024/12/04/border/
9."ShHT
sammiti
yakunida
Samarqand
deklaratsiyasi
imzolandi."
(2022)Manba:
Kun.uz.Havola:https://kun.uz/news/2022/09/16/shht-sammiti-yakunida-samarqand-
deklaratsiyasi-imzolandi.
