JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Dulliyev Elbek Nurbek o'g'li
O'zbekiston davlat jahon tillari universiteti 2-kurs talabasi
YOSH BOLALAR VA KATTALAR UCHUN CHET TILINI O‘RGANISH
METODIKALARINING FARQLARI
Annotatsiya:
Mazkur maqolada yosh bolalar va kattalar tomonidan chet tilini o‘rganish
jarayonidagi psixologik, metodik va pedagogik farqlar tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida yosh
va kognitiv rivojlanish bosqichlariga qarab tilni o‘rganish strategiyalarining qanday farqlanishi,
o‘rgatish metodlarining moslashuvchanligi va samaradorligi ko‘rib chiqiladi. Pedagogik
tajribalar va ilmiy manbalar asosida yosh toifalariga xos eng samarali metodik yondashuvlar
aniqlanadi.
Kalit so‘zlar
: chet tili o‘rganish, bolalar, kattalar, metodika, farqlar, psixolingvistika, o‘qitish
strategiyalari.
Dolzarblik
Bugungi globallashuv sharoitida chet tilini bilish ijtimoiy va kasbiy muvaffaqiyatning
muhim omiliga aylangan. Chet tilini o‘rganishning metodik jihatlari yoshga qarab turlicha
yondashuvni talab qiladi. Bolalarning tildagi tovushlarni eshitish va taqlid qilish qobiliyati kuchli
bo‘lsa-da, kattalar abstrakt fikrlash orqali grammatikani chuqurroq anglaydi. Shu bois, bu ikki
guruh uchun bir xil metodikani qo‘llash samarasiz natijalarga olib kelishi mumkin. Mazkur
tadqiqot yosh va katta o‘quvchilarga mos yondashuvlarni aniqlash orqali chet tillarini o‘rgatish
jarayonining sifatini oshirishga xizmat qiladi.
Kirish
. Chet tilini o‘rganish — bu murakkab psixologik va ijtimoiy jarayon bo‘lib, u
o‘rganuvchining yoshi, rivojlanish bosqichi, motivatsiyasi va kognitiv imkoniyatlariga bog‘liq.
Yosh bolalar odatda tilni eshitish, taqlid qilish va kontekst orqali organik tarzda o‘zlashtiradi.
Kattalar esa tilni tahliliy va grammatik yondashuv orqali o‘rganishga moyildir. Shuning uchun
ta’lim metodikasi bu farqlarni inobatga olgan holda tuzilishi kerak. Ushbu maqola mazkur ikki
guruh o‘rtasidagi metodik farqlarni ochib berishga qaratilgan.
Metodologiya
. Ushbu tadqiqot taqqosloviy-analitik tadqiqot modeli asosida olib borildi. Maqsad
— yosh bolalar va kattalar tomonidan chet tilini o‘rganish metodikalarining psixologik,
pedagogik va metodik asoslarini chuqur o‘rganish va solishtirish orqali samarali yondashuvlarni
aniqlashdan iborat.
Tadqiqot yondashuvi
Tadqiqotda sifatli (qualitative) va miqdoriy (quantitative) usullar uyg‘unlashtirildi:
Sifatli tahlil: ilmiy adabiyotlar, amaliy dars tajribalari, psixolingvistik tahlillar asosida fikr
yuritildi.
Miqdoriy tahlil: til o‘rganish natijalari haqidagi statistik ma’lumotlar, sinov tajribalari
natijalari va o‘rgatuvchilarning so‘rovnomalari hisobga olindi.
Manbalarni tanlash mezonlari
Tadqiqotda foydalanilgan manbalar quyidagi mezonlarga asoslangan holda tanlandi:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Til o‘rganishdagi yosh psixologiyasi va pedagogikasi bo‘yicha ilmiy maqolalar;
Bolalar va kattalar uchun o‘quv metodikalari aks etgan darsliklar va o‘quv qo‘llanmalar;
Xalqaro metodik yondashuvlar (Communicative Approach, TPR, CLIL va h.k.).
Tadqiqot vositalari
1. Adabiyotlar tahlili
2. O‘quvchilarning kuzatuvi
3. So‘rovnoma va intervyular – 25 nafar ingliz tili o‘qituvchisi ishtirokida
4. Tajriba tahlili – til maktablaridagi ikki yosh toifasida olib borilgan 3 oylik tajriba
Tahlil usullari
Deskriptiv statistik tahlil
Sifatli kontent tahlili
Taqqosloviy jadval va grafiklar
Natijalar
.
Tilni o‘rganishdagi asosiy farqlar
Ko‘rsatkich
Bolalar
Kattalar
O‘rganish uslubi Taqlid, eshitish, o‘yinlar orqali Grammatik tahlil, yozma topshiriqlar
Motivatsiya
Intrinsik (qiziqish, o‘yin)
Ekstrinsik (ish, ta’lim)
Dars shakli
O‘yinli, interaktiv
Ma’ruza, suhbat, topshiriq
Xotira turlari
Vizual, qisqa muddatli
Mantiqiy, uzoq muddatli
Mos metodlar:
Bolalar uchun: TPR, Storytelling, Music-based learning, Role-play.
Kattalar uchun: Communicative Approach, Grammar-Translation Method, Task-Based
Learning.
Muhokama
.Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, bolalar chet tilini tabiiy, kontekstual va hissiy jihatdan
boy usullar orqali samarali o‘zlashtiradi. Ular uchun eng muhim omil — darsning o‘yin orqali
o‘tishi va vizual, eshituv materiallaridan foydalangan holda ta’limni qiziqarli qilishdir. Kattalar
esa tahliliy fikrlash orqali til strukturasi va grammatik qoidalarni yaxshi qabul qiladi. Ular bilan
mashg‘ulotlarda topshiriq asosida kommunikatsiya va grammatika asosiy komponentlar sifatida
ko‘zda tutiladi.
Pedagogik jarayonda bu yondashuvlarning farqliligini inobatga olish chet tilini o‘rganish
samaradorligini keskin oshiradi. Natijalar asosida shunday xulosa qilish mumkinki, yosh toifasi
uchun mos metodikani tanlash muhim va zaruriy strategiyadir.
Xulosa
Yosh bolalar va kattalar uchun chet tilini o‘rganish metodikalarini differensial yondashuv
asosida tashkil etish til o‘rgatish samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Bolalar uchun
o‘yin, vizual materiallar va interaktiv yondashuvlar afzal bo‘lsa, kattalar uchun tahliliy va
kommunikativ metodlar ustuvorlik qiladi. O‘quv dasturlari bu farqlarni inobatga olgan holda
ishlab chiqilishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
9. Krashen, S. (1982). Principles and Practice in Second Language Acquisition.
10. Lightbown, P. M., & Spada, N. (2013). How Languages are Learned. Oxford University
Press.
11. Brown, H. D. (2007). Teaching by Principles: An Interactive Approach to Language
Pedagogy.
12. Cameron, L. (2001). Teaching Languages to Young Learners. Cambridge University Press.
13. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. (2022). Chet tillarini o‘qitish metodikasi.
14. Karimov, A. (2021). “Bolalarga ingliz tilini o‘rgatish metodikasi: zamonaviy yondashuvlar”,
Til va adabiyot, 3(47).
15. Hasanov, I. (2023). “Yoshlar va kattalar uchun til o‘rganish psixologiyasi”, Ta’lim
nazariyasi va amaliyoti, 2(18).
16. Littlewood, W. (2004). Foreign and Second Language Learning. Cambridge University
Press.
