JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Muborakov Dilshod Yunusxon o'g'li
NAMANGAN VILOYATI QISHLOQ XO`JALIGI SHAKLLANISHINING STATISTIK
JIHATLARI
Annotatsiya:
Mazkur tezisda Namangan viloyatining qishloq xo‘jaligini shakllantirish jarayoni
statistik ma’lumotlar asosida tahlil qilinadi. Unda qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab chiqarish
hajmi, fermer xo‘jaliklarining dinamik o‘sishi, resurslardan foydalanish samaradorligi, tarmoq
tarkibidagi o‘zgarishlar, bandlik va daromad ko‘rsatkichlari statistik usullar orqali tahlil qilinib,
ularning rivojlanish tendensiyalari ochib beriladi.
Kalit so‘zlar:
statistika, qishloq xo‘jaligi, yalpi mahsulot, tarmoq dinamikasi, fermer xo‘jaligi,
Namangan viloyati, agroiqtisodiy ko‘rsatkichlar.
KIRISH
Qishloq xo‘jaligi har bir hudud iqtisodiyotining tayanch tarmog‘i hisoblanib, uning rivojlanishi
iqtisodiy barqarorlik, oziq-ovqat xavfsizligi, ijtimoiy bandlik va tashqi savdo salohiyati bilan
bevosita bog‘liq. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tashabbusi bilan olib borilayotgan
islohotlar, xususan, qishloq xo‘jaligini modernizatsiyalash, bozor tamoyillariga asoslangan
boshqaruv tizimlarini joriy etish, resurslardan samarali foydalanishni ta’minlash bo‘yicha qabul
qilingan davlat dasturlari viloyatlarda ijobiy natijalar bermoqda. Namangan viloyati ham bu
borada salmoqli yutuqlarga ega bo‘lib, tarmoqning statistik shakllanishi jarayoni chuqur
o‘rganishni talab etadi.
Qishloq xo‘jaligi tarmoqlari holatini baholashda statistik ma’lumotlar asosida olib boriladigan
tahlillar alohida ahamiyatga ega. Chunki bu tahlillar orqali tarmoqning real rivojlanish sur’atlari,
mavjud muammolar va istiqbollar aniqlanadi.
ASOSIY QISM
Namangan viloyatida qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishi 2018-yildan boshlab barqaror o‘sish
sur’atini ko‘rsatmoqda. Statistika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2018-yilda viloyatda 10,7
trillion so‘mlik qishloq xo‘jaligi mahsuloti ishlab chiqarilgan bo‘lsa, 2024-yilda bu ko‘rsatkich
14,2 trillion so‘mga yetgan. Bu esa 5 yilda qariyb 32,7 foizlik o‘sishni tashkil etdi.
O‘sishning asosiy omillari sifatida quyidagilarni keltirish mumkin:
fermer xo‘jaliklarining soni va hajmi oshgani;
zamonaviy texnika va texnologiyalarning tatbiq etilishi;
suv tejovchi sug‘orish usullarining joriy etilishi;
agroservis xizmatlari sifatining yaxshilanishi.
Viloyat bo‘yicha eng yirik yalpi mahsulot ulushi Chortoq, Pop va Uychi tumanlariga to‘g‘ri
keladi. Bu tumanlar meva-sabzavotchilik va chorvachilik yo‘nalishida ixtisoslashgan bo‘lib,
ularning agroiqtisodiy salohiyati yuqori baholanadi.
Namangan viloyatida 2024-yil holatiga ko‘ra 8500 dan ortiq fermer xo‘jaligi faoliyat yuritmoqda.
2018-yilga nisbatan ularning soni 13% ga oshgan. Fermer xo‘jaliklarining ixtisoslashuv tarkibi
quyidagicha taqsimlangan:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
47% — dehqonchilik (g‘alla, paxta, sabzavot);
22% — bog‘dorchilik va uzumchilik;
19% — chorvachilik;
12% — aralash (ko‘p tarmoqli) xo‘jaliklar.
Ularning ko‘pchiligi o‘z faoliyatini oilaviy mehnat va mahalliy resurslar asosida tashkil etgan
bo‘lib, ishlab chiqarish samaradorligi yer maydoni, texnik jihozlanish darajasi va bozor bilan
aloqalar kuchiga qarab farqlanadi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, bir gektar yer maydonidan
2024-yilda o‘rtacha 51 mln so‘mlik mahsulot yetishtirilgan. Bu raqam 2019-yilga nisbatan 11,4
mln so‘mga ko‘pdir.
Qishloq xo‘jaligi sektori Namangan viloyatida eng yirik mehnat bandligi ta’minlovchi soha
hisoblanadi. 2024-yilda viloyat bo‘yicha umumiy ishchi kuchining 34 foizi qishloq xo‘jaligida
band bo‘lgan. Jumladan:
58% — fermer xo‘jaliklari orqali;
30% — dehqon xo‘jaliklari orqali;
12% — kooperatsiyalar, qayta ishlovchi korxonalar orqali.
So‘nggi yillarda qishloq xo‘jaligidagi bandlik ko‘rsatkichi barqaror saqlanayotgan bo‘lsa-da,
mehnat unumdorligida yuqori farqlar mavjud. Masalan, chorvachilikda ishchi boshiga yillik
daromad 25 mln so‘mni tashkil qilsa, bog‘dorchilikda bu ko‘rsatkich 35 mln so‘mgacha yetgan.
Bu esa tarmoqlar bo‘yicha raqobatbardosh faoliyat yuritishni tashkil etish zaruriyatini bildiradi.
O‘tgan 5 yillikda tarmoq tarkibida sezilarli o‘zgarishlar yuz berdi:
paxtachilik ulushi 33% dan 21% ga kamaydi;
sabzavotchilik va bog‘dorchilik ulushi 25% dan 34% ga ko‘tarildi;
chorvachilikning yalpi mahsulotdagi ulushi 18% dan 22% gacha oshdi.
Bular, bir tomondan, erkinlashtirish va bozor talablariga moslashish, ikkinchi tomondan esa
eksport salohiyatiga yo‘naltirilgan strategik o‘zgarishlar natijasidir.
So‘nggi yillarda statistik tahlillarni amalga oshirishda raqamli platformalar (masalan, stat.uz
portali, openbudget.uz, Agroplatforma) faol ishlatilmoqda. Bu platformalar orqali real vaqt
rejimida hosildorlik, subsidiya miqdori, mahsulot yetishtirish va eksport ko‘rsatkichlari bo‘yicha
tahliliy ma’lumotlar olish mumkin bo‘lib, u qishloq xo‘jaligini boshqarishning yangi davrini
boshlab bermoqda.
XULOSA VA MUNOZARA
Namangan viloyatining qishloq xo‘jaligi so‘nggi yillarda sezilarli tarkibiy va sifat jihatdan
o‘zgarishga erishdi. Statistik tahlillar asosida aytish mumkinki, ushbu hudud qishloq xo‘jaligi
mahsulotlarini yetishtirish, qayta ishlash va eksport qilish bo‘yicha yuqori salohiyatga ega.
Fermer xo‘jaliklari soni, ishlab chiqarish hajmi, bandlik darajasi va tarmoq tarkibidagi
mutanosiblik bu salohiyatning asosiy mezonlari sifatida namoyon bo‘lmoqda. Kelgusida statistik
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
monitoringni yanada rivojlantirish, raqamli hisobot tizimlarini joriy qilish va har bir tarmoq
uchun individual strategiyalar ishlab chiqish viloyatda qishloq xo‘jaligining barqaror rivojiga
xizmat qiladi.
ADABIYOTLAR RO`YXATI:
1. O‘zbekiston Respublikasi Davlat Statistika agentligi,
, Namangan viloyati
bo‘yicha ma’lumotlar (2018–2024).
2. “O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qishloq xo‘jaligini rivojlantirish bo‘yicha qaror
va farmonlari” (2017–2024 yillar).
3. G‘afurov, S. (2022). Agroiqtisodiy tahlil asoslari. – Toshkent: Iqtisodiyot.
4. Namangan viloyati Qishloq xo‘jaligi boshqarmasi yillik hisobotlari (2022–2024).
5. FAO Uzbekistan Data Dashboard (2024). Agriculture Sector Review of Ferghana Valley.
