JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Davronova Yulduz Ulug‘bekovna
GulDU ijtimoiy fanlar kafedrasi o‘qituvchisi
AHOLINING MA’NAVIY-MA’RIFIY HAYOTIDA ISLOM DININING O‘RNI
Annotatsiya
: Mazkur maqolada islom dinining aholi ma’naviy-ma’rifiy hayotidagi o‘rni va
uning jamiyatdagi ahamiyati tahlil qilinadi. Islom dini nafaqat diniy e’tiqod tizimi, balki
odamlarning dunyoqarashini, axloqiy va ma’naviy qadriyatlarini shakllantirishda ham muhim rol
o‘ynaydi. Maqola islom dini ta’limotining yoshlar tarbiyasiga, oila va jamiyatda tartibni
saqlashga, hamda tinchlik va adolatni ta’minlashga qaratilgan g‘oyalari bilan tanishtiradi.
Shuningdek, islom dini jamiyatda fuqarolarning birligini mustahkamlashda, ma’naviy-axloqiy
qadriyatlarni qo‘llab-quvvatlashda o‘zining alohida o‘rniga ega ekanligi haqida so‘z yuritiladi.
Islom dini va uning qadriyatlarini o‘rganish jamiyatda vijdon erkinligini ta’minlash,
vatanparvarlik, o‘zlikni anglash va ma’naviyatni yuksaltirish kabi muhim vazifalarni hal qilishga
yordam beradi.
Kalit so‘zlar
: islom dini, ma’naviyat, ma’rifat, ma’naviy tarbiya, axloqiy qadriyatlar, yoshlar
tarbiyasi, adolat, sabr-toqat, ilm-fan rivoji, ijtimoiy adolat, oila qadriyatlari, jamiyat barqarorligi,
halollik, mehr-oqibat.
KIRISH
Aholining ma’naviy-ma’rifiy hayoti jamiyat taraqqiyoti, milliy qadriyatlar, diniy e’tiqodlar
va axloqiy me’yorlarning uyg‘unligida shakllanadi. Ma’naviyat jamiyatning ichki
mustahkamligini ta’minlovchi muhim omil bo‘lib, inson qalbini yuksak axloqiy fazilatlar sari
yetaklaydi.
Bugungi globallashuv jarayonida jamiyatda axloqiy, ma’naviy va mafkuraviy barqarorlikni
ta’minlash masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Har qanday jamiyat taraqqiyotida uning
ma’naviy-ma’rifiy hayoti muhim o‘rin tutadi. Bu jarayonda esa din, xususan, islom dini hal
qiluvchi omil sifatida e’tirof etiladi. Islom dini nafaqat e’tiqod tizimi, balki komil inson tarbiyasi,
adolatli jamiyat qurilishi, ilm-fan rivoji, oila mustahkamligi, hamkorlik, bag‘rikenglik kabi
ko‘plab qadriyatlarni o‘zida mujassam etgan hayotiy dasturdir (Azizxo‘jayev, 2021).
O‘zbekistonning boy tarixiy, madaniy va diniy merosi — xalqimizning o‘zligida chuqur
ildiz otgan. Bugungi kunda ham islom dini aholining axloqiy tarbiyasi, savodxonligi, ijtimoiy
birdamligi va ma’naviy uyg‘oqligida beqiyos ahamiyat kasb etmoqda.
ASOSIY QISM
Islom dini ahloqiy poklik, ilmga chanqoqlik, mehnatsevarlik, sabr-toqat, halollik,
insonparvarlik kabi fazilatlarni tarannum etadi. Qur’oni karimda va hadisi shariflarda inson
hayoti, uning ma’naviy kamolotiga doir ko‘plab pand-nasihatlar mavjud. O‘zbekiston
Respublikasida amalga oshirilayotgan islohotlar jarayonida ham islom dini qadriyatlari asosida
ma’naviy-ma’rifiy hayotni boyitish, yoshlarni komil inson etib tarbiyalashga alohida e’tibor
qaratilmoqda.
Davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek: “Islom dini bizni ezgulikka,
poklikka, bag‘rikenglik va mehr-oqibatga chorlaydi. U hech qachon zo‘ravonlik va jaholatni
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
targ‘ib qilmaydi, aksincha, ilmu ma’rifat, tinchlik va taraqqiyot dini hisoblanadi” (Mirziyoyev,
2020).
Islom dini doimo bilimga, tafakkurga, ezgulik va ma’rifatga asoslangan hayot tarzini targ‘ib
qiladi. Abu Nasr Forobiy, Ibn Sino, Beruniy, Ulug‘bek kabi allomalar aynan islom ilmlari
ta’sirida ulg‘aygan va umumbashariy taraqqiyotga ulkan hissa qo‘shganlar.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi, Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi, Islom
sivilizatsiyasi markazi, Hadis ilmi maktabi kabi muassasalar faoliyati orqali aholining diniy-
ma’rifiy savodxonligi oshirilmoqda. Bu muassasalar orqali islom dinining insonparvarlik
mohiyati, zo‘ravonlik va ekstremizmga mutlaqo zid ekanligi keng ommaga tushuntirilmoqda.
Ma’naviy-ma’rifiy hayotda islomning roli, ayniqsa, yoshlar tarbiyasida yaqqol ko‘zga
tashlanadi. Hozirgi kunda yurtimiz maktablari, oliy ta’lim muassasalari, kutubxonalar, ommaviy
axborot vositalarida islom madaniyati, tarixiy obidalar, buyuk allomalar merosi targ‘ib
qilinmoqda.
Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlar va internet orqali tarqalayotgan noto‘g‘ri, radikal
qarashlarga qarshi islom dini haqiqiy mohiyatini ommaga yetkazish, yoshlarni bu borada ogoh
qilish ham dolzarb vazifalardan hisoblanadi. Bu borada imom-xatiblar, ma’naviyat
targ‘ibotchilari, diniy va dunyoviy soha mutaxassislarining hamkorlikda ishlashi muhim
ahamiyatga ega.
Islom dinining ma’naviyatdagi o‘rni
Islom dini nafaqat diniy e’tiqod, balki mukammal hayot tarzini belgilovchi axloqiy-
me’yoriy tizimdir. Qur’oni karimda insoniyatga to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatish, halollik, poklik, mehr-
oqibat, sabr-toqat, ilmga rag‘bat kabi tushunchalar alohida o‘rin egallaydi: “Albatta, Alloh
mo‘minlardan ularning jonlari va mol-mulklarini ular uchun jannat bo‘lishi evaziga sotib oldi”
(Tavba surasi, 111-oyat). Bu oyat islom dinining ma’naviy jihatdagi ulug‘vorligini ko‘rsatadi.
Islom dini har bir insonni halol mehnat qilishga, adolatli bo‘lishga, atrof-muhitga hurmat
bilan munosabatda bo‘lishga undaydi. Ma’naviy poklikni saqlash, gunohdan tiyilish, do‘stlik,
sabr, mehr-oqibat, kechirimlilik — bularning barchasi islomning ichki mohiyatidir. Imom
G‘azzoliy o‘z asarlarida aytganidek, “ilm va amal bir-birini to‘ldiradi, lekin ma’naviy kamolot
faqat halol niyat va pok axloq orqali erishiladi” (G‘azzoliy, Ihyo ulumiddin).
Islom dini ma’naviyatda juda muhim o‘rni egallaydi. U insonning ichki dunyosini,
qadriyatlarini, axloqiy va ruhiy jihatlarini shakllantirishda asosiy rol o‘ynaydi. Islomning
ma’naviy asoslari quyidagi jihatlarda namoyon bo‘ladi:
Allohga iymon va taqvo. Islomda eng muhim ma’naviy tamal – Allohga to‘liq ishonish
(tawhid) va undan qo‘rqish (taqvo). Bu insonni gunohlar, yomonliklar va axloqsizlikdan saqlaydi,
uning qalbini pokiza qiladi.
Ruhiy poklanish (tazkiya). Islom insonning nafsini tozalashga, yaxshi fazilatlar (sabr, shukr,
tawakkul, ihson) bilan hayot kechirishga da’vat qiladi. Namoz, ro‘za, zakot va haj kabi ibodatlar
ruhni poklashga yordam beradi.
Axloq va odob. Islom insonlarga halol hayot, rostgo‘ylik, mehribonlik, adolat va
boshqalarga yaxshilik qilishni buyuradi. Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.)ning: "Eng yaxshi
odam – odamlarga eng foydali bo‘lganidir" degan hadisi ma’naviyatning mohiyatini ifodalaydi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Ijtimoiy adolat va hamdardlik. Islomda qashshoqlik, yetimlar va bechoralarga yordam
berish, ijtimoiy tenglikni ta’minlash kabi qadriyatlar mavjud. Zakot va sadaqa kabi amallar
jamiyatdagi ma’naviy barqarorlikni mustahkamlaydi.
Ilm va hikmat. Islom ilm olishni ibodat deb biladi. Qur’onda: "Bilmoqdamilar bilan
bilmoqdamlar bir tutulmaydi" (Zumar, 9) deyilgani kabi, bilim va hikmatga ulkan ahamiyat
berilgan.
Sabr va shukr. Hayotdagi sinovlar va ne’matlarga qarshi sabr qilish (sabr) va shukronalik
bildirish (shukr) Islom ma’naviyatining muhim qismidir. Bu insonni ruhiy jihatdan mustahkam
qiladi.
O‘limdan keyingi hayotga iymon (axirat). Islomda dunyoviy hayot vaqtiy, oxirat esa abadiy
deb hisoblanadi. Bu tushuncha insonni yaxshi amallar qilishga, gunohlardan uzoq turishga
undaydi.
Islom dini va ma’rifat
Islom dini ilm-fanni yuksak qadrlaydi. Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.) hadislaridan
birida shunday deyilgan: “Ilm olish har bir musulmon erkak va ayolga farzdur” (Ibn Moja, 224).
Bu hadis islomda bilim olishga berilgan yuksak bahoning ifodasidir. Ilm-ma’rifatni tarqatish va
yosh avlodni ilmga oshno qilish islom ta’limotida ijtimoiy farovonlik garovi deb qaralgan.
Islom tarixida o‘nlab mashhur olimlar — Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Abu Ali ibn Sino,
Al-Xorazmiy, Al-Beruniy kabi siymolar yetishib chiqqan. Ular nafaqat diniy, balki dunyoviy
fanlarni ham rivojlantirishda muhim hissa qo‘shganlar. Bu holat islom va ma’rifat ajralmas
tushuncha ekanligini ko‘rsatadi.
Islom dini bilim (ma’rifat) va aqlga asoslangan din bo‘lib, insonni jahonni tushunish, ilm
olish va ruhiy jihatdan kamolotga erishishga undaydi. Islomda ma’rifat – nafaqat dunyoviy
bilimlar, balki ilohiy haqiqatni anglash, inson va uning maqsadini tushunishdir.
Ilm va ma’rifatning yuqori qadriyati. Islom dini ilm olishga katta ahamiyat beradi. Qur’onda:
"Bilmoqdamilar bilan bilmoqdamlar bir tutulmaydi" (Zumar, 9) deyilgani kabi, bilimli odamlar
yuqori martabaga ega. Payg‘ambarimiz (s.a.v.): "Ilm olish har bir musulmon erkak va ayolga
farzdir" (Ibn Majah) deb ta’kidlagan. Islomda foydali bilim olish va uni tarqatish ibodat
hisoblanadi.
Aql-idrokning ustuvorligi. Islom insonni aql-idrokdan foydalanishga undaydi. Qur’onda
ko‘p oyatlarda "Agar aqlingizni ishlatsangiz...", "Tafakkur qilmaysizmi?" degan chaqiriqlar
mavjud. Bu insonni tabiat hodisalarini o‘rganish, dalillarni tahlil qilish va bilim asosida qaror
qabul qilishga undovchi ifodalardir.
Ilm va dinning uyg‘unligi. Tarixda musulmon olimlari ilm va din o‘rtasida uyg‘unlik
yaratganlar. Ibn Sino, Al-Xorazmiy, Al-Beruniy kabi allomalar matematika, astronomiya,
tibbiyot kabi fanlarni rivojlantirishda katta hissa qo‘shganlar. Ularning ishlari zamonaviy ilm-fan
rivojiga asos bo‘lgan.
Haqiqiy ma’rifat - ma’rifatulloh. Islomda eng oliy ma’rifat Allohni tanimoq (ma’rifatulloh)
va Uning yaratgan olamidagi donoliklarni tushunishdan iborat. Tasavvufda bu ruhiy poklanish
(tazkiya) orqali ilohiy haqiqatni idrok etishga intilish sifatida namoyon bo‘ladi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Zamonaviy bilim va islom. Islom zamonaviy fan va texnologiyalarni qo‘llab-quvvatlaydi,
lekin ular insoniyat manfaatiga xizmat qilishi, axloqiy me’yorlarga mos kelishi kerakligini
ta’kidlaydi. Ma’naviy-axloqiy tarbiya - bilim bilan birga yaxshi xulq-atvor, adolat va
insonparvarlikni o‘rgatish muhim vazifa hisoblanadi.
Islomning ijtimoiy hayotdagi ta’siri
Islom dini nafaqat shaxsiy, balki ijtimoiy hayotda ham muhim o‘rin egallaydi. Jamoatga
xizmat qilish, mehribonlik, g‘amxo‘rlik, yetim-yesirlarni asrash, qarindoshlik aloqalarini
mustahkamlash kabi fazilatlar Qur’onda va hadislarda alohida targ‘ib qilingan. “Yaxshilik va
taqvo yo‘lida bir-biringizga yordam beringlar” (Moida surasi, 2-oyat) degan oyat musulmon
jamiyatida birdamlik va hamjihatlik muhim tamoyil ekanligini anglatadi.
Yaxshi axloq, halollik, sabr-toqat kabi fazilatlar bilan inson nafaqat o‘zini, balki butun
jamiyatni ma’naviy poklik sari yetaklaydi. Islom dini oilaviy munosabatlardan tortib, davlat
boshqaruvigacha bo‘lgan barcha sohalarda odob-axloq me’yorlarini belgilab bergan.
Islom dini nafaqat shaxsiy e’tiqod masalasi, balki butun jamiyat hayotiga chuqur ta’sir
ko‘rsatuvchi tizimdir. Uning ijtimoiy ta’sirini quyidagi jihatlarda ko‘rish mumkin:
Oilaviy tuzum va qadriyatlar. Islom oilani jamiyatning asosiy birligi sifatida qaraydi. Nikoh
muqaddas hisoblanib, er-xotin o‘rtasidagi tenglik, mehr va o‘zaro hurmat ta’kidlanadi. Bolalarga
yaxshi tarbiya berish, ota-onalarga hurmat ko‘rsatish farz qilinadi. Bu esa mustahkam oilaviy
munosabatlar shakllanishiga yordam beradi.
Ijtimoiy adolat va tenglik. Islom barcha insonlarni qon va tuproq jihatidan teng deb biladi.
Zakot, sadaqa va infoq kabi ijtimoiy amallar orqali qashshoqlik kamaytiriladi, boylikning
adolatli taqsimlanishi ta’minlanadi. Bu jamiyatdagi iqtisodiy tafovutlarni kamaytirishga xizmat
qiladi.
Jamiyatda insonparvarlik va hamdardlik. Islom yetimlar, bevalar, nogironlar va ijtimoiy
himoyaga muhtoj shaxslarga g‘amxo‘rlik qilishni undaydi. Payg‘ambarimiz (s.a.v.) "Kim
yetimga qaraydi, u mening bilan jannatda shunday bo‘ladi" deganlar. Bu jamiyatda mehribonlik
va hamjihatlikni kuchaytiradi.
Huquq va tartibni ta’minlash. Islomiy qonunlar (shariat) jamiyatda tartib-o‘rni saqlash,
jinoyatchilikka qarshi kurashish uchun aniq me’yorlar belgilaydi. Qasos (qisos) va diya kabi
institutlar jamiyatda adolatni ta’minlashga qaratilgan.
Madaniyat va san’at rivoji. Islom madaniyati turli xalqlar madaniyatini boyitgan. Islom
me’morchiligi, xattotlik, adabiyot va musiqasi butun dunyoga ta’sir ko‘rsatgan. Bu jamiyatda
go‘zallik va ma’naviyatni rivojlantirishga xizmat qiladi.
Xalqaro munosabatlar va tinchlik. Islom turli din va madaniyat vakillari o‘rtasida adolatli
munosabatlarni shakllantirishga chaqiradi. "Dinlararo muloqot" tushunchasi Islomda uzoq
tarixga ega bo‘lib, jahon tinchligini ta’minlashga xizmat qiladi.
Ekologik muvozanatni saqlash. Islom tabiatni muhofaza qilishga undaydi. Daraxt ekish,
suvni isrof qilmaslik, hayvonlarga mehribon munosabatda bo‘lish kabi amallar orqali ekologik
muvozanatni saqlashga yordam beradi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Ta’lim va ilm-fan rivoji. Islom tarixan ilm-fan rivojiga katta hissa qo‘shgan. Dastlabki
universitetlar, kutubxonalar va ilmiy markazlar musulmon jamiyatlari tarkibida paydo bo‘lgan.
Bu jamiyatning intellektual salohiyatini oshirishga xizmat qilgan.
Islom va yoshlar tarbiyasi
Bugungi kunda yoshlar orasida ma’naviy bo‘shliq, yot g‘oyalar va illatlarga qarshi kurashda
islom dini muhim ijtimoiy rol o‘ynaydi. Yosh avlodni yuksak axloqiy-ruhiy fazilatlar bilan
tarbiyalashda Qur’on oyatlari va hadislar asosli manba bo‘lib xizmat qiladi. Masalan, Luqmon
surasida ota-onaning farzandlariga qilgan nasihatlari hayotiy tajribaga asoslangan muhim pand-
nasihat sifatida keltiriladi. Yoshlar orasida diniy-ma’rifiy bilimlarni targ‘ib qilish, ularni sog‘lom
hayot tarziga yo‘naltirish, milliy va dini qadriyatlarga hurmat ruhida tarbiyalash islom dinining
zamonaviy ijtimoiy ahamiyatini ko‘rsatadi.
Islom — ma’naviy qarshilik kuchi
Islom dini insonning ichki dunyosini uyg‘otish, uni yomon illatlardan himoya qilish,
vijdonli, halol yashashga undash orqali jamiyatni barqarorlikka olib boradi. Diniy-ma’rifiy
tarbiya ekstremizm, radikalizm, giyohvandlik, korrupsiya kabi salbiy hodisalarga qarshi kuchli
ma’naviy qalqon bo‘la oladi. Bu borada islom dini asosida ishlab chiqilgan ma’naviy-ma’rifiy
dasturlar aholini xolislik, sabr-toqat va tinchlik sari yo‘naltiradi.
XULOSA
Islom dini insoniyat tarixida chuqur ildiz otgan, ma’naviy va ma’rifiy qadriyatlarni
shakllantirishda muhim rol o‘ynagan muqaddas dindir. U nafaqat diniy e’tiqod tizimi, balki
jamiyat hayotining turli sohalariga, xususan, axloqiy mezonlar, oila munosabatlari, ta’lim-tarbiya,
adolat va tinchlik kabi tamoyillarga ham keng ta’sir ko‘rsatgan. Aholining ma’naviy-ma’rifiy
hayotida islom dinining tutgan o‘rni nihoyatda beqiyosdir. U kishilarning dunyoqarashini
shakllantiradi, ularni ezgulikka, halollikka, sabr-toqat va bag‘rikenglikka undaydi. Ayniqsa, yosh
avlod tarbiyasida islomiy qadriyatlar muhim tarbiyaviy vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Bugungi globallashuv jarayonida turli mafkuraviy xurujlarga qarshi turish, milliy o‘zlikni
anglash, vatanparvarlik va fuqarolik mas’uliyatini shakllantirishda diniy-ma’naviy merosga
tayanish dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Islom dini yurtimizda tinchlik va totuvlikni
mustahkamlash, jamiyat a’zolarining o‘zaro hurmat va birdamligini ta’minlashda ham muhim
omil bo‘lib xizmat qilmoqda.
Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi tomonidan amalga oshirilayotgan diniy sohadagi
islohotlar, din va davlat o‘rtasidagi sog‘lom munosabatlar, fuqarolarning vijdon erkinligini
ta’minlash borasidagi tashabbuslar islom dinining asl mohiyatini – tinchlikparvarlik,
bag‘rikenglik va ma’rifatparvarlik g‘oyalarini yanada kengroq targ‘ib qilish imkonini bermoqda.
Shu asosda aytish mumkinki, islom dini nafaqat o‘tmishdagi, balki hozirgi va kelajakdagi
ma’naviy-ma’rifiy taraqqiyotning tayanchi bo‘lib qoladi. Uni chuqur o‘rganish, yoshlar ongiga
sog‘lom e’tiqod va yuksak axloqiy g‘oyalarni singdirish bugungi kunning muhim
vazifalaridandir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Mirziyoyev Sh. “Yangi O‘zbekiston — yangicha dunyoqarash”, Toshkent, 2020.
2. Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch”, Toshkent, 2008.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ma’naviyat va ma’rifat” masalalari bo‘yicha
farmonlari va qarorlari (2020–2024).
4. Qur’oni karim. Ma’nolari tarjimasi. Toshkent: Sharq, 2019.
5. O‘zbekiston musulmonlari idorasi rasmiy sahifalari – www.muslim.uz
6. Imom Buxoriy xalqaro markazi faoliyati — www.bukhari.uz
7. Azizxo‘jayev A. “Islom dinining ma’naviy hayotdagi o‘rni”, Toshkent, 2021.
8. Qur’oni karim, Tavba surasi, 111-oyat; Moida surasi, 2-oyat.
9. Al-G‘azzoliy. Ihyo ulumiddin — Klasik islom falsafasi asari.
10. Ibn Moja. Sahih Sunan (Hadislar to‘plami).
11. Abdulaziz Mansur. Islom odobi. — T.: Sharq, 2000.
12. Allohverdiyev M. Islom va ma’naviyat. — T.: O‘zbekiston, 2021.
13. Turaqulov B. Islomning axloqiy tamoyillari. — Samarqand, 2022.
14.
— islomiy ma’rifiy portal.
15.
— O‘zbekiston musulmonlari idorasi rasmiy sayti.
